ول العاش قاراعاندا جاي عانا دانالىق ءسوز سەكىلدى كورىنەتىن مىنا ءبىر سويلەممەن جاۋاپ بەردى:
«بيلىك - ونى يگەرە بىلەتىن ادامعا، ال قىلىش - ونى ۇستاي بىلەتىن ادامعا تيەسىلى».
ءبىراق كەيىن مەن 25 جىل بۇرىن ادىلەت جانە دامۋ پارتياسى قابىلداپ العان تۇركياعا قاراپ، ونى بۇگىنگى تۇركيامەن سالىستىردىم. سوندا ونىڭ نەلىكتەن ءدال وسى فيلوسوفيالىق ءتامسىلدى تاڭداعانىن جاقسى ءتۇسىندىم.
«بيلىك - ونى يگەرە بىلەتىن ادامعا» دەگەن ءسوز - بيلىككە كەلۋ ءبىر باسقا، مەملەكەتتى باسقارۋدى ءبىلۋ ءبىر باسقا دەگەندى بىلدىرەدى.
تۇركيا ول كەزدە 2001 -جىلعى اۋىر داعدارىستان ەندى عانا شىعىپ كەلە جاتقان ەدى: ەكونوميكا تۇراقسىز، بانكتەر بانكروتقا ۇشىراعان، قارىز كوپ، ينفلياتسيا جوعارى، ال ساياساتقا ارالاسۋعا قابىلەتتى ارميانىڭ ىقپالى ءالى دە كۇشتى بولاتىن.
ءدال وسى كەزەڭدە ءبىرىنشى كەزەڭ - «بيلىك كەزەڭى» باستالدى: ەكونوميكانى رەفورمالاۋ، ينفراقۇرىلىمدى دامىتۋ، جولدار، اۋەجايلار مەن اۋرۋحانالار سالۋ، ساياسي تۇراقتىلىقتى قامتاماسىز ەتۋ، كەيىن ۇكىمەت پەن ارميا اراسىنداعى قارىم-قاتىناستى قايتا قاراۋ.
ياعني تۇركيا الدىمەن مەملەكەتتى باسقارۋدىڭ تىزگىنىن نىق ۇستاۋدى ۇيرەنۋى كەرەك بولدى.
سودان كەيىن ەكىنشى كەزەڭ باستالدى:
«ال قىلىش - ونى ۇستاي بىلەتىن ادامعا».
بۇل جەردەگى قىلىش - تەك قارۋ ەمەس.
قىلىش دەگەنىمىز - ەكونوميكا، ارميا، بارلاۋ، قورعانىس ونەركاسىبى، تەحنولوگيا، ديپلوماتيا جانە وداقتاستىقتار.
تۇركيانىڭ قورعانىس ونەركاسىبىنىڭ ەكسپورتى 2002 -جىلى نەبارى شامامەن 248 ميلليون دوللار بولسا، 2025 -جىلى 10 ميلليارد دوللارعا جۋىقتادى! ال قورعانىس سالاسىنداعى جوبالاردىڭ سانى شامامەن 62-دەن 1400-دەن استامعا ءوستى!
تۇركيا وزگەردى. بۇرىن ءوز قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن قارۋدى سىرتتان ساتىپ الاتىن ەل بولسا، ەندى ءوزى قارۋ-جاراق وندىرەتىن ءارى ونى ەكسپورتتايتىن، سول ارقىلى ءوزىنىڭ حالىقارالىق ىقپالىن كۇشەيتىپ، وداقتاستىقتارىن قالىپتاستىراتىن مەملەكەتكە اينالدى. الايدا ەردوعان تاعى ءبىر نارسەنى تۇسىنگەن سياقتى: قىلىشتىڭ بولۋى - ونى جان-جاققا سەرمەي بەرۋ دەگەن ءسوز ەمەس.
بۇل سوعىس ونەرىنىڭ نەگىزگى قاعيدالارىنا دا قايشى. بۇگىندە الەمدەگى ەڭ ىقپالدى مەملەكەتتەر وسى ۇستانىمدى باسشىلىققا الادى. قىلىشتى ۇستاي ءبىلۋ دەگەنىمىز - قارسىلاسىڭا ونى قولدانا الاتىنىڭدى ءبىلدىرۋ، ءبىراق سونىمەن بىرگە ونىمەن كەلىسسوز ۇستەلىنە وتىرا ءبىلۋ. ەردوعاننىڭ قازىرگى ساياساتى شامامەن وسىنداي سيپاتتا كورىنەدى.
ا ق ش-پەن قارىم-قاتىناستا تۇركيانىڭ F-35 باعدارلاماسىنا قايتا ورالۋىن تالاپ ەتىپ، ترامپپەن كەلىسسوز جۇرگىزىپ وتىر.
رەسەيمەن بايلانىسىن ساقتاپ كەلەدى. ەۋروپاعا بولسا: 53-جىل كۇتكەننەن كەيىن ەۋروپالىق وداققا كىرۋ ەندى باستى باسىمدىق ەمەس، دەپ مالىمدەيدى. ساۋد ارابياسى جانە پاكىستانمەن مەككەلىك قورعانىس وداعىن قالىپتاستىرۋعا ۇمتىلۋدا.
سيريا ماسەلەسىنە قاتىستى: «ءبىز سيريانى ەشقاشان جالعىز قالدىرمايمىز»، - دەيدى.
يزرايلگە بولسا:
«ءبىز بەيبىتشىلىكتى قالايمىز. ءبىراق ەگەر سەندەر تۇركياعا شابۋىل جاساساڭدار، ءبىز سوعىستان جالتارمايمىز. سوندا سەندەرگە مۇلدە ۇنامايتىن نارسەنى كورەسىڭدەر!» - دەگەن مازمۇندا ەسكەرتۋ جاسايدى.
ەندى مىنا ءسوزدىڭ ءمانى بۇرىنعىدان دا انىق كورىنەدى «بيلىك - ونى يگەرە بىلەتىن ادامعا، ال قىلىش - ونى ۇستاي بىلەتىن ادامعا تيەسىلى» .
بالكىم، ءدال وسى سەبەپتى ەردوعاننىڭ ساياسي جولىن شارتتى تۇردە بىرنەشە كەزەڭگە بولۋگە بولاتىن شىعار.
العاشقى جىلدارى ول مەملەكەتتىك بيلىكتىڭ تىزگىنىن ۇستاۋدى ۇيرەندى. ودان كەيىن ەكونوميكانى، مەملەكەتتىك ينستيتۋتتاردى جانە حالىقارالىق ىقپالدى كۇشەيتتى. سودان سوڭ ءوزىنىڭ «قىلىشىن» جاسادى. ال بۇگىندە ول بيلىك پەن قىلىشتى قاتار پايدالانىپ، تۇركياعا جاڭا الەمدىك ءتارتىپ قالىپتاساتىن ۇستەلدەن ورىن الۋعا تىرىسىپ جاتىر. ياعني تۇركيانىڭ شىعىستا دا، باتىستا دا ارەكەت ەتە الاتىن، ءوز شارتتارىن قويا الاتىن كۇشكە اينالۋىن كوزدەيدى.
ەڭ ماڭىزدىسى - ول تۇركيانىڭ جالعىز ءوزى كوتەرىلگەنىن قالامايتىن سياقتى. بۇگىندە تۇركيانىڭ سيريامەن بايلانىسىن نىعايتىپ، ساۋد ارابياسىمەن، پاكىستانمەن جانە باسقا دا اراب ءارى مۇسىلمان ەلدەرىمەن بارعان سايىن جاقىنداسىپ كەلە جاتقانىن كورىپ وتىرمىز. وسىلايشا ول قورعانىس پەن ەكونوميكا سالالارىنداعى ورتاق مۇددەلەر مەن ىنتىماقتاستىقتىڭ كەڭ جەلىسىن بىرتىندەپ قالىپتاستىرۋدا.
ابدۋللا اسسۋحايمي
@Dr. Muhammad Isamiddin
ءومىر شىنىبەك ۇلى facebook پاراقشاسىنان الىندى