بي شۋمين. «جۋىنعىش قىز» - اڭگىمە
الدىمدا وتىرعان بويجەتكەنگە ءتۇس توقتاتا قارادىم. ءوڭى وتە جۇدەۋ، بوزارىڭقى، ەڭسەسى تۇسكەن. قۇددى ءبىر اياۋسىز تاپتالعان قاعاز ستاكان سەكىلدى. بايقاتپاي بويجەتكەننىڭ قولىنا ءساپ سالدىم. ونىڭ اياداي الاقانى مەن تىرناقتارى كوبەسىنە دەيىن الىنعان قىپ-قىسقا ساۋساقتارى جاسىنا مۇلدە سايكەسپەيدى. بۇل قوس قول، ءبىر جىگىتكە جاردەمدەسىپ، جاسى وزىمەن قارايلاس قىزدى قىلقىندىرىپ ولتىرگەن جاۋىز قول.
ول جىگىتكە ءولىم جازاسى تاعايىندالعان كۇنى، بويجەتكەن دە تار ەسىك، تاس بوساعادان اتتاپ، تەمىر توردىڭ ءارى جاعىنا ءوزىنىڭ جاستىق كوكتەمىن تاستاپ، جۋىردا عانا بوساپ كەلىپ وتىرعان بەتى. ۇيلەرى شاعىن قىستاققا ىرگە تەپكەن ول، بال بالالىق شاعىندا تۇلىمى جەلبىرەگەن سۇيكىمدى بالا ەدى. شەشەسى دۇكەننەن سىركە سۋ اكەلە قويۋعا جۇمساعان كەشتە، ءبىر سودىردىڭ حايۋاندىقپەن زورلاۋىنا تاپ بولادى. شەشەسى قىزىن ەرتىپ ساقشىعا بارىپ، دەلو مالىمدەپ، سۇمپايى سودىر قاتال زاڭنىڭ قۇرىعىنا ءىلىندى. وتباسىنداعىلار بۇل ءىستى كوڭىلدەن ءوشىرىپ، ەشقانداي وقيعا بولماعانداي كۇن كەشىرە بەرەمىز دەپ ويلاعان-تۇعىن. ەكى ەلى اۋىزدارىنا ءۇش ەلى قاقپاق قويا الماعان قىستاق تۇرعىندارى بۇل وقيعانى قىرىق قۇبىلتىپ، جەل اۋىز قاتىندار سان ءتۇرلى وسەككە قوستى.
ەسىكتەن اتتاپ شىقتى بولدى سىرت كوزدىڭ سۇعىنا جولىعا بەرگەن قىز بالانىڭ بويى وسكەن ورنىنا ءشوجىپ، شوگە بەردى. دەنەسىن لاس سەزىنىپ، تۇلا بويىنان جاعىمسىز ءبىر ءيىس شىعىپ تۇرعانداي بولاتىن. ويتكەنى الگى جاۋىز ەركەكتىڭ ءوزىن تاپتاپ جاتىپ: «پاك دەنەڭدە ساسىق گەنىم سايراندادى، قايدا بارساڭ دا تاۋىپ الامىن»، - دەگەنى ساناسىنا قورعاسىنداي ورناپ قالعان ەدى.
بەيباق قىزدىڭ «ۋاقىت جاڭبىرى ءبارىن جۋىپ-شايىپ، بۇل ءيىس بىرتىندەپ جوعالار» دەپ ويلاعانى قاتە ەكەن. جاسىنا جاس قوسىلعان سايىن، بۇل ءيىستىڭ بارعان سايىن قويۋلاپ، جەمتىككە قونعان قارعاداي قالباڭداپ قالماي كەلە جاتقانىن سەزدى. ول «باسقالاردا تازىدان دا كۇشتى ءيىس تۇيسىگى بار، ءبارى ءبىر سەزىپ قويادى»، - دەپ ويلايتىن.
قۇدايدىڭ قۇتتى كۇنى جاسى قۇرعاسايشى! قۇرت تۇسكەن جاپىراقشا كۇننەن- كۇنگە سەمىپ بارا جاتقان قىزىنا جانى اشىعان اكە- شەشەسى اقىلداسا كەلىپ، ءبىر تۇندە بۇل قىستاقتان قارالارىن باتىردى. جاڭا قونىس. تىڭ تىرلىك. ول ءۇشىن، وتكەنىن ۇمىتتىراتىن بەيتانىس ورتا. قۋانارلىعى، تۇرمىستارى ءۇپى-ءتاپى بولسا دا، رۋحاني جۇكتەن ارىلا باستاعان ول مىسىق تابانداپ سەرپىلىپ، مۇرىنى دا بۇرىنعىداي ءيىسشىل بولۋ ادەتىن قويا باستاعان.
سىناي قارايتىن كوز، سىپسىڭ ءسوز جوعالعان. وزگەرمەگەن ءبىر ادەتى عانا بار: مەيلى كۇن قانشا سۋىق بولسا دا، كۇنىنە سۋعا قۇيىنىپ، ۋاقىت شىقتى بولدى بەتى-قولىن جۋا بەرۋ. ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، كوللەجگە وقۋعا ءتۇستى. قىرىق تەمىردىڭ قىلاۋى جينالعان وقۋ ورنىندا ول ماڭىنداعىلارمەن ءتىل تابىسىپ، وقۋىن بەرىلە وقىپ ءجۇردى. قالتاسىندا ءبىر ۋاق تاماق جەيتىن اقشاسى قالسا دا، تۇلكى قۇرساق جۇرۋگە شىداپ، ءيىستى سابىن ساتىپ الىپ، دەنەسىن سامالاداي سامسىعان سابىن كوپىرشىكتەرىنە تابىستاۋدى قويماعان.
ءوڭى بال-بۇل جانىپ، جاستىق لەبى مۇندالاپ، ارشىن ءتوس، البىرت قىزداردىڭ قاتارىندا كۇندەرىن كوڭىلدى وتكىزىپ جاتتى. - سەنى ۇناتامىن. ءون بويىڭداعى ءيىس عاجاپ، - دەدى ءبىر كلاستاسى.
بۇل جوپەلدەمەدە ساسىپ قالسا دا، جىگىتتىڭ كوزىنەن سىر ۇشقىنىن كورىپ، ماحاببات اتتى وسى تىلسىم كۇشتىڭ ءوز كەڭىستىگىنە قاراي بەتالعانىن سەزدى. قۋاندى. الاڭدادى. ءوزىنىڭ باسقالارعا قالىڭدىق بولۋعا جارايتىن-جارامايتىنىنا ءجىپ تاعا الماي، وتكەن ءومىرىن وعان ايتۋدىڭ قاجەتى بار-جوعىنا ويى جەتپەي دال بولدى.
ويلانىپ-تولعانا كەلە، وزىنە قاراي اتىلعان ماحاببات «جەبەسىن» بۇلت ەتىپ وتكىزىپ جىبەرۋگە جۇرەگى قۇرعىردىڭ ەرىك بەرمەيتىنىن سەزدى. جىگىتتىڭ جاناشىر، ادال، موماقان ەكىنى انىق. ءوزىن ءولىپ-تالىپ سۇيگەن جىگىتتىڭ قۇشاعىنا قۇلادى. ەسەسىنە، بۇرىنعىدان دا كوپ جۋىناتىن. جىگىتتىڭ اقبوز ارعىماعىنا مىنگەسىپ، ماحاببات ساپارىن ءساتتى جالعاستىرىپ بارا جاتقان. ءاي، ءبىر كەم دۇنيە-اي! كۇز كەزى.
سپورت الاڭىندا كەلە جاتىپ، اتىن شاقىرعان داۋىستى قۇلاعى شالدى. مىنە قىرسىق، جاڭادان وقۋعا كەلگەن بۇرىنعى اۋىلداسى ەكەن. بۇل قانشا مونتانسىسا دا، ءوزىن جازباي تانىپ تۇر. جۇرەگى زۋ ەتە ءتۇستى. «الباستىنىڭ تانىپ قويعانىن قاراشى»، - دەپ ويلادى، ول، - «ءبىتتى ەندى». جىعىلىپ كەتپەس ءۇشىن، ءوزىن داتكە قۋات تەجەپ تۇر. مۇرنىنا الگى ءيىس كەلگەندەي بولدى. كوپ ۇزاماي، بالالىق شاعىنداعى سول وقيعا كوللەج ىشىنە جايىلدى.
- راس سولاي بولعان با ەدى؟ - دەپ سۇرادى جىگىتى.
- گۇلىم ەرتە تاپتالىپ، ارىم مەزگىلسىز تونالعان، كەشىر، - دەدى بۇل كوز جاسىن كولدەتىپ وتىرىپ. - وقاسى جوق، مەن سەنى ءباز- باياعىمداي سۇيەمىن! جەر-الەم جايناپ سالا بەردى. ءوزىن قۇلاي سۇيەتىن، بار مەيىرىن ارنايتىن بوگدە بىرەۋدىڭ بارىنا شۇكىرلىك ەتتى. ءوزىن وسەككە قوسقان الگى جەل اۋىز قىزدىڭ سازايىن بەرىپ قويۋعا كەلىسىپ، وزەن بويىنا شاقىردى:
- نەگە مەنى وسەككە تاڭاسىڭ؟ - وسەك ايتپادىم. ايتقاندارىم شىڭعىرعان شىندىق قوي، - دەپ قارسىلاستى اۋىلداسى، - وتىرىك دەپ ايتىپ كورشى قانە! مۇرنىنا الگى سودىردىڭ ءيىسى جانە كەلدى.
قىز ويلادى: «ول سۇمىراي مىنا الباستىنىڭ بەينەسىنە ەنىپ، ايتقانىنداي-اق مەنى ىزدەپ تاۋىپ، ارەڭ قول جەتكىزگەن باقىتىمدى تارتىپ الماققا قام جاساپ تۇرعانى بەلگىلى». بۇل اتىلىپ بارىپ قىزدىڭ شاشىنان الا ءتۇسىپ، جىگىتىن شاقىردى:
- تەز بول، كوزىن جويۋ كەرەك! قارۋلى جىگىتتىڭ قولى قىزدىڭ كەڭىردەگىن ايۋ قاقپانشا قىسىپ بارا جاتتى... كوپ كۇش كەتكەن جوق. قىزدىڭ شىبىن جانى قوڭىراۋ گۇلشە ساباعىنان ءۇزىلىپ ءتۇستى. بويجەتكەن ماعان وسىلاردى ايتقاندا، ونىڭ وڭىنەن ينەنىڭ جاسۋىنداي دا وزگەرىس تابا المادىم. داۋىسى ورنىقتى، بەينەسى سابىرلى. مي قۋىسىنا ماڭگىلىك ورناپ، سانسىز رەت قويىلعان تراگەديالى ءبىر فيلمدى قايتا كورىپ وتىرعانداي. جاننىڭ اسا ءتاتتى، ءومىردىڭ قامشى سابىنداي عانا ەكەنىن، ءوزىنىڭ باسقالارعا باقىتسىزدىق اكەلگەنىن مۇلدە سەزبەيتىندەي.
ماحابباتقا ماس بولىپ، البىرتتىققا بەرىلىپ، ەسىرىك اشۋعا تىزگىن ۇستاتقان ەكەۋىن ۇرەي بيلەپ الدى. بىرنەشە مينۋتتىڭ الدىندا عانا الاتاۋ اشالارىنان كەلمەگەن قاتىگەزدەر، جەل ۇرلەگەن جاپىراقتاي قالتىراعان بيشارا كۇيگە ەنگەن.
- قايتەمىز، جانىم؟ - دەدى وكىنىش وزەگىن ورتەپ، ءدىر-ءدىر ەتكەن قالىڭدىق.
- قاشايىق. تۇرىكپەننىڭ تۇبىنە دەيىن زىتايىق. پانا تابىلماسا بىرگە ولەمىز! ولار مۇردەنى وزەن بويىندا قالدىردى. «تالىپ جاتىر، ءبىز كەتكەن سوڭ ەسىن جيادى»، - دەپ ويلاعان.
از اقشامەن پويەزعا ءمىنىپ، بەتپاق دالانى ەندەي ءوتىپ جاتقان تەمىر جولدىڭ ۇستىندە بەزىپ بارا جاتتى. اقشالارى دا تاقا تاۋسىلۋعا تاياعان. ءيۇننان ولكەسىندەگى «ماحاببات قۇزارى» اتالعان تاۋعا شىعىپ، قول ۇستاسا سەكىرۋگە كەلىستى. كەشكى اس ءۇشىن شاعىن ءدامحاناعا كىردى.
-اكتسەنتتەرىڭ تەلەديدارداعى ديكتوردىڭ داۋىسىنا جاقىن ەكەن. بەيجىڭنەن كەلدىڭدەر مە؟
- ءيا، اتاي، بەيجىڭنەن كەلدىك. ءبارىبىر ولەمىز، جاسىرىپ نە قىلامىز دەپ، شىندىقتارىن ايتتى. -بەيجىڭدى ءبىر كورۋدى ءومىر بويى ارمانداپ كەلدىم. ءقازىر تورىمنەن كورىم جۋىق.
بەيجىڭگە بارۋدان ءۇمىت ءۇزدىم. مالكىلدەپ وتىرعان مەن ءۇشىن ەكەۋىڭدى كورۋ دە باقىت. اقساقال ەكەۋىنە مول كەشكى اس ازىرلەپ بەرىپ، اقشا الۋعا مۇلدە كەلىسپەدى. ولار اتاۋكەرەلەرىن تويا جەپ بولىپ، از-كەم اقىلداستى:
-بۇل تاۋعا بارىپ ولسەك، مۇردەمىز تابىلعاننان كەيىن، ءبىز ەكەنىمىزدى بىلگەن مىنا اقكوڭىل قاريا قاتتى ۇمىتسىزدەنەر، - دەدى ءتۇبىرلى ويعا تابان تىرەگەن جىگىت، جولىققانىنا ءماز بولىپ، اسىن بەرىپ، قاسىن كەرگەن ەكى بەيجىڭدىكتىڭ قۋدالاۋعا تۇسكەن قانىقول ەكەنىن بىلسە، بايعۇس شال قايتەر؟ بۇلاي ىستەگەنىمىز بەيجىڭنىڭ بەتىنە سالىق بولعانىمەن، قارياعا اۋىر سوققى.
- وزەكتى جانعا ءبىر ءولىم، وندا اۋىلعا قايتىپ بارىپ ولەيىك. اۋىلعا ورالعان كۇنى، زاڭ تۇزاعى مويىندارىنا ساق ەتە ءتۇستى. اڭگىمەسىن بايانداپ، سوڭىنا شىققان قىز، كوزىمە قارادى:
- دەنەمنەن بوگدە ءبىر ءيىس شىعىپ تۇرما؟
- دەنەڭنەن گاردەنيا گۇلىنىڭ حوش ءيىسى اڭقىپ تۇر.
- وزگەشە سابىن، - دەپ كۇلدى ول، - ءيىسى ۇزاققا بارمايدى. سۇراپ وتىرعانىم، دەنەمنەن الگى ءبىر ءيىس شىعاما؟ ءسوزىمدى تۇسىنگەن شىعارسىز؟
- جو، جوق. گۇلدىڭ حوش يىسىنەن باسقا ەشقانداي ءيىس سەزىپ وتىرعام جوق. ول ماعان كۇماندى جانارىن ءسال قاداپ وتىرىپ، ءتىل قاتتى:
- ودان وسىلايشا ايىرىلدىم. ءبارى مەنىڭ سەبەبىمنەن. باقي دۇنيەگە بارسام دا، قۇجىناعان قالىڭ ادامنىڭ اراسىنان ونى جولىقتىرا الماسپىن. سيىرشى جىگىت پەن توقىماشى قىز دا ءبىر-بىرلەرىنەن ايىرىلىپ قالعان عاشىقتار، الايدا ولار ساۋىسقان كوپىرىندە جولىعادى. قانداي كەرەمەت، ادەمى كوپىر دەشى! ال، ول ەكەۋىمىز جولىقساق تا، اجال كوپىرىندە جولىعامىز. ول كوپىردىڭ كۇمبەزشەلەرى قۋراعان سۇيەكتەن قۇرالعان، استىندا سۋ ەمەس، قان اعىپ جاتادى...
وعان قايتا قاراعانىمدا، جانىمدى بەلگىسىز ءبىر قاسىرەت ءمۇجىپ الا جونەلدى. كامەلەتكە تولماعان شاعىندا فيزولوگيالىق جانە پسيحولوگيالىق جاراقات الىپ، قوعامنىڭ سالقىن نازارىندا قورلانۋدان ارىلا الماي ءومىر ءسۇرىپ جاتقان قىز.
ءسابي جانى جارالانىپ، قارعىس تيگەندەي-اق، ەلىرگەن بۇزاقىنىڭ ەسىرىك ءسوزى ونىڭ تۇتاس وي جۇيەسى مەن ءىس-ارەكەتىن مەڭگەرىپ، پسيحولوگيالىق جاقتان قالىپسىز ەسەيگەن. بويجەتىپ، قالىپتى ادامدارشا ءومىر ءسۇرۋ مۇمكىندىگىنە يە بولىپ، سۇيگەن جارىن تاپقان كەزدە، جانىن جاۋلاپ العان سوقىر تۇمان سەبەبىنەن، ءومىرى ويراندالىپ، جىگىتى توزاققا كىردى. سىرت كوز سىنشى. ءبىز ماسەلەنىڭ تۇيىنشەگىن انىق كورسەك تە، قاراڭعىلىق ىشىندە جانتالاسىپ، ۇشارىن جەل، قونارىن ساي ءبىلىپ جۇرگەن ول بۇل تۇيىنشەكتى شەشۋگە شاراسىز.
«ءتان جاراسى جازىلادى، جان جاراسى جازىلماس». جان جاراسىن ءوزى ەمدەپ جازۋدىڭ مۇمكىندىگى از. ول، ۋاقىتتىڭ ەنشىسىندەگى ماسەلە. جان جاراسىنىڭ كەيبىرىن ۋاقىت بۇركەپ، جايشىلىقتا بايقالماعانىمەن، تەرەڭدە تىرتىق قالادى. ەگەر ءمالىم سەبەپتەر اسەر ەتسە، تىرناقتاي تىرتىق بارماقتاي جاراعا اينالىپ، قايتا جارىلىپ، جاندى جەگىدەي جەيتىنى داۋسىز. ءبارىمىزدىڭ جۇرەگىمىزدەگى سىر ساندىقتا توم-توم جازبالار جاتىر.
اسا قۇپيا تىرتىقتار جونىندەگى كەي جازبالاردىڭ سارعايعان بەتتەرىنە قانشاما قاندى كوز جاسىمىزدىڭ تامعانى تەك وزىمىزگە عانا ايان. ولاردىڭ ءىز-ءتۇزسىز جوعالۋىن تىلەۋىمىز، ىسكە اسپاس قيال عانا. جان جارانىڭ ءىرىڭىن شىعارىپ، ەركىن ەمدەۋگە باتىلدىق پەن تاباندىلىق قاجەت. كوپ ادامدار جان جۇيەسىنە تولعان قوقىر-قوقسىقتى ۋاقىتىلى باتىل تازالاۋدان گورى، ءوزىن-ءوزى الدامالاپ ءومىر سۇرۋگە قۇشتار.
ءبىراق، سول جاسىرىن جاتقان جانارتاۋ، كۇتپەگەن ساتتە اتىلىپ شىعىپ، باعدارىمىزدى باسقاعا بۇرىپ، تاعدىرىمىزدى تالقىعا سالسا، سول قيىن!
ءبىز جان ساۋلىعىمىزعا كوڭىل ءبولۋىمىز، ونى قورعاۋىمىز، ەمدەۋىمىز جانە كۇشەيتۋىمىز كەرەك. استە جاسىرىپ-جاۋىپ، جانشىپ-جانىشتاماۋىمىز، الداپ-سۋلاماۋىمىز ءتيىس. اۋىرۋعا قايسار پوزيتسيا ۇستاعاندا عانا، قۇيتتاي جۇرەگىمىز باتىل ءارى بايسالدى سوعارى انىق.
بي شۋمين، ق ح ر جازۋشىلار وداعىنىڭ مۇشەسى، بەيجىڭ جازۋشىلار وداعى ءتوراعاسىنىڭ ورىنباسارى، «جۋاڭ جۇڭۋىن» ادەبي سىيلىعى جانە «ازاتتىق ارميا» ادەبي سىيلىعى سىندى كوپتەگەن ماراپاتتاردىڭ يەگەرى.
قىتاي تىلىنەن ءتارجىمالاعان قاۋسىلحان قاسىمحان ۇلى
adebiportal.kz