INMET: بولاشاق باتارەيالارى مەن ا ە س تەحنولوگياسى
ەلدەگى ۇزدىك يننوۆاتسيالىق جوبالاردىڭ ۇياسى Nazarbayev University بازاسىنداعى INMET ينستيتۋتى ەكەنى بەلگىلى. مۇندا عالىمدار تەحنولوگيانى ءىرى وندىرىسكە ۇيلەستىرۋ ءۇشىن ەڭبەك ەتىپ كەلەدى. مىسالى، پروفەسسور جۇماباي باكەنوۆ ەلەكتروموبيلدەرگە ارنالعان ليتيي-يون باتارەيالارىن ءوندىرۋ، سۋتەگى گەنەراتورلارىن ازىرلەۋ بويىنشا ءساتتى زەرتتەۋ جۇرگىزۋدە.
قازىر عالىمنىڭ بىرنەشە باعىتتا جوبالارى بار. ونىڭ ىشىندە سۋتەگى ءوندىرۋ، تەرمويادرولىق ەنەرگەتيكا، جاڭارتىلعان ەنەرگيا سالالارىندا قولدانىلاتىن تەحنولوگيالاردى تالداۋ ۇستىندە.
باستى جەتىستىك رەتىندە ەنەرگەتيكا مەن اۆتوكولىك سالاسىندا قولدانىلاتىن ليتي-يون باتەرەيالاردى جەتىلدىرۋ ءىسىن ايتۋعا بولادى. اسىرەسە، مۇناي قالدىعىنان قۇرالعان زاماناۋي باتارەيالار بويىنشا تىڭ ونەرتابىسقا قول جەتكىزۋگە جاقىن.
- بىزدەگى مۇناي - «قىشقىل» مۇناي، ياعني قۇرامىندا كۇكىرت مولشەرى جوعارى. ءوندىرىس كەزىندە كۇكىرت اۋاعا تارايدى جانە ەكولوگيالىق زيان كەلتىرەدى. ءبىز وسى كۇكىرتتى پايدالانۋ ارقىلى جاڭا اككۋمۋلياتوردى شىعارۋدى قولعا الدىق. مۇنداي اككۋمۋلياتور كوممەرتسيالىق بالاماسىنا قاراعاندا 10 ەسە ارتىق ەنەرگيا ساقتاي الادى. قازىر الەمنىڭ بىردە-ءبىر ەلىندە مۇنداي ءونىم جوق. ەگەر جوبا ءساتتى اياقتالسا، نارىقتا ۇلكەن جاڭالىق بولادى، - دەدى عالىم.
سونىمەن قاتار جۇماباي باكەنوۆ بولاشاق اەس- تە قولدانىلاتىن تەحنولوگيانى جەتىلدىرۋگە نيەتتى.
- INMET ينستيتۋتىنىڭ بازاسىندا ەنەرگەتيكاعا باعىتتالعان 5 زەرتحانا، 2 ورتالىق بار. باسىم باعىت ساناتىنا ەنەرگەتيكالىق جوبالارعا جاساندى ينتەللەكتىنى ەنگىزۋ ءىسىن ايتار ەدىم. قازىر اتوم ەلەكتر ستانسياسىنا قاجەتتى جاساندى ينتەللەكت مودەلىن زەرتتەۋگە كىرىستىك، - دەدى مامان.
جاڭا ينستيتۋت پەرسپەكتيۆالى ماتەريالدار مەن ەنەرگەتيكالىق جۇيەلەر سالاسىنداعى قولدانبالى زەرتتەۋلەرگە باسىمدىق بەرۋدە. ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ 2060 -جىلعا قاراي كومىرتەگى بەيتاراپتىعىنا قول جەتكىزۋ ماقساتىنا قولداۋ كورسەتۋ جوسپارى بار.
ينستيتۋت اياسىندا ماڭىزدى ءۇشتاعان - عالىمدار، ينجەنەرلەر، يندۋستريالىق سەرىكتەستەر بىرلەسە جۇمىس ىستەيدى. يادرولىق جانە جاڭارتىلاتىن ەنەرگەتيكا، ەكولوگيالىق ەنەرگەتيكا جۇيەلەرى، ەنەرگەتيكاعا ارنالعان توكوتكىزگىش ماتەريالدار جانە سيفرلىق ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار سەكىلدى باعىتتار قامتىلماق.
- جاڭا ماتەريالدار مەن ەنەرگەتيكالىق تەحنولوگيالار - ەنەرگەتيكانى، ونەركاسىپتى، كولىكتى جانە ەكولوگيالىق ينفراقۇرىلىمدى جاڭعىرتۋدىڭ نەگىزى. ءدال وسى سالادا ەلدىڭ تەحنولوگيالىق تاۋەلسىزدىگى قالىپتاسىپ، تۇراقتى ەكونوميكالىق ءوسىمنىڭ ىرگەتاسى قالانادى. سوندىقتان بۇل ينستيتۋتتىڭ اشىلۋى ستراتەگيالىق ماڭىزعا يە، - دەپ قوستى جۇماباي باكەنوۆ.
جەكە سەكتوردا دا جاڭالىق از ەمەس. ماسەلەن، بەلگىلى عالىم باقتيار سولتابايەۆ زياندى گازداردى ەرتە انىقتاۋعا ارنالعان جۇيەنى زەرتتەپ كەلەدى. زەرتتەپ قانا قويماي، ونى تاۋ-كەن، مۇناي-گاز حيميا ءوندىرىس ورىندارىنا ەنگىزۋگە بەيىل. بۇگىندە زياندى گازداردى جاساندى ينتەللەكت پەن جاڭا بۋىن سەنسورلاردىڭ كومەگىمەن انىقتاۋعا تىرىسۋدا.
- 2 جىل بۇرىن قاراعاندىداعى «ارسەلورميتتال تەمىرتاۋ» مەتالل كومبيناتىندا اپات بولعانىن بىلەسىزدەر. سودان كەيىن «Qarmet» ا ق ۇجىمىمەن بىرنەشە رەت كەزدەسۋ وتكىزدىك. ولار تاۋ-كەن ورىندارىنداعى گازدى انىقتاۋعا ارنالعان جاساندى ينتەللەكت پەن سەنسورلاردى ەنگىزۋگە قىزىعۋشىلىق تانىتىپ وتىر. ونىڭ ىشىندە مەتان مەن سۋتەگى گازىن انىقتايتىن سەنسورلاردى الۋعا قۇلىقتى. سونىمەن قاتار «قازمۇنايگاز» ا ق، اۋا ساپاسىن انىقتاۋعا ارنالعان كومپانيالار دا سەنسورلاردى پايدالانۋعا ىقىلاس تانىتادى، - دەيدى باقتيار سولتابايەۆ.
عالىم زەرتتەۋگە بەل بۋا كىرىسكەن. وسى باعىتتا 50-گە جۋىق عىلىمي ماقالا جازىپ، ونىڭ 23- ءى حالىقارالىق دەرەكقورعا ەنگەن.
وتكەن جىلى وسى ىزدەنىسى ءۇشىن «جىلدىڭ ۇزدىك عىلىمي قىزمەتكەرى» اتاعىنا يە بولدى. قازىرگى تاڭدا ول بىرنەشە مەملەكەتتىك عىلىمي جوبانى باسقارىپ وتىر.
الداعى ۋاقىتتا زەرتحانادا ازىرلەنگەن گاز سەنسورلارىن تاجىريبەلىك دەڭگەيدە سىناقتان وتكىزۋدى جوسپارلاۋدا. ونىڭ ايتۋىنشا، عىلىمعا قىزىعۋشىلىق تانىتقان جاستارعا جۇيەلى قولداۋ، ساپالى تالىمگەرلىك جانە تۇراقتى اكادەميالىق ورتا اسا ماڭىزدى.
اۋتيزمنەن ايىعۋ مۇمكىن بە؟
عىلىمي ىزدەنىس شەڭبەرى تەك ونەركاسىپپەن شەكتەلمەيدى. عالىم انارا ساندىعۇلوۆا اۋتيزممەن ءومىر سۇرەتىن بالالارعا مۇمكىندىك ەسىگىن اشۋدى ماقسات تۇتقان. ول - ەرەكشە بالالاردىڭ الەۋمەتتىك جانە كوممۋنيكاتيۆتىك داعدىسىن دامىتۋعا كومەكتەسەتىن روبوت تەراپياسى ادىستەمەسىنىڭ اۆتورى.
- الەۋمەتتىك روبوتتار بالانىڭ دامۋ داعدىسىنا كومەكتەسە الادى. مۇنداي تەحنولوگيالار ەۋروپا مەن ا ق ش- تا كەڭىنەن قولدانىلىپ جاتقانىمەن، بىزدە ءالى جەتىلمەدى. سوندىقتان الەمدە كەڭ قولدانىلاتىن robot-assisted therapy (روبوت تەراپياسى) باعىتىن قارقىندى دامىتىپ، اۋتيزمى بار بالالارمەن جۇمىس ىستەۋدە الەۋمەتتىك روبوتتاردى ەنگىزدىك.
جوبانى جۇزەگە اسىرۋ ءۇشىن قازاق جانە ورىس تىلدەرىندە بالالارعا بەيىمدەلگەن سويلەۋ سينتەزىن ازىرلەۋ، روبوت تەراپياسى ءادىسناماسىن جاساۋ، سونداي-اق جەرگىلىكتى مادەني كونتەكستى ەسكەرۋ قاجەت بولدى. الەۋمەتتىك روبوتتار بالامەن كوز بايلانىسىن ورناتۋعا، نۇسقاۋشى ىم-يشارالاردى كورسەتۋگە، ەلىكتەۋ داعدىلارىن دامىتۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار بالانىڭ مىنەز-قۇلقىن، رەاكسياسىن جانە ەموتسيالىق كۇيىن ناقتى ۋاقىت رەجيمىندە تالداي الادى، - دەپ ءتۇسىندىردى عالىم.
انارا ساندىعۇلوۆا - «بولاشاق» باعدارلاماسىنىڭ تۇلەگى. يرلانديانىڭ دۋبلين قالاسىنداعى University College Dublin ۋنيۆەرسيتەتىندە ءبىلىم الىپ، كەيىن وسى وقۋ ورنىندا PhD دارەجەسىن يەلەندى. اكادەميالىق دايارلىق بارىسىندا ءبىر جىل University of California, Irvine ۋنيۆەرسيتەتتەرىندە ءبىلىم الدى. بۇل تاجىريبە روبوتوتەراپياعا عىلىمي تۇرعىدا قىزىعۋعا اكەلگەن.
- ديسسەرتاتسيالىق جۇمىسىمداعى نەگىزگى عىلىمي مىندەت - الەۋمەتتىك روبوتتى بالانىڭ ەرەكشەلىگىنە بەيىمدەلۋ مودەلىن قۇرۋ بولدى. بۇل اسىرەسە بالامەن جۇمىس ىستەۋ بارىسىندا وزەكتى، ويتكەنى ولاردىڭ مىنەز-قۇلىق رەاكسيالارى، قاتىسۋ دەڭگەيى مەن كوگنيتيۆتىك مۇمكىندىگى ايتارلىقتاي ءارتۇرلى.
دەرەكتەردى جيناۋ بارىسىندا 400-دەن استام بالانىڭ قوزعالىسىنا قاتىستى اۋقىمدى مالىمەتتەر جيىنتىعىن قالىپتاستىردىم. مىنەز-قۇلىق ۇلگىلەرىن تالداۋ ءۇشىن ماشينالىق وقىتۋ ءادىسى قولدانىلىپ، كينەماتيكالىق جانە ينتەراكتيۆتى بەلگىلەر نەگىزىندە جاس پەن جىنىس سەكىلدى پارامەترلەردى جىكتەدىم، - دەيدى انارا ساندىعۇلوۆا.
قازىرگى تاڭدا «قامقورلىق» اتاۋىمەن اۋتيزمى بار بالالارعا ارنالعان جەتى ورتالىق جۇمىس ىستەيدى، وندا الەۋمەتتىك روبوتتارمەن جۇمىس ىستەۋگە ارنالعان ارنايى كابينەتتەر جابدىقتالعان.
بۇگىندە مۇنداي كابينەتتەر پاۆلودار، شىمكەنت، قوستاناي، تاراز، تالدىقورعان، وسكەمەن جانە اقتوبە قالالارىندا قىزمەت كورسەتۋدە. بيىل اقتاۋ، قاراعاندى جانە تۇركىستان قالالارىندا جاڭا كابينەتتەر اشۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قازاقستاندا عىلىمي زەرتتەۋلەردى ءوندىرىس پەن ءبىلىم بەرۋ جۇيەسىمەن ۇشتاستىرۋ ۇزاق مەرزىمدى دامۋ ستراتەگياسىنا ءتان. جاڭا تەحنولوگيالاردى ەنگىزۋ، عىلىمي الەۋەتتى ارتتىرۋ، بىلىكتى ماماندار دايارلاۋ - ەكونوميكانىڭ ساپالىق دەڭگەيگە كوتەرىلۋىنە مۇمكىندىك بەرمەك. وسى ۇدەرىستە وتاندىق عالىمداردىڭ تاجىريبەسى مەن باستامالارى ماڭىزدى ءرول اتقاراتىنى ءسوزسىز.
اۆتور
ءمولدىر سنادين