بۇرىنعى كەرەيلەر مەن نايماندار قانداي تىلدە سويلەدى؟

كەرەيلەر مەن نايماندار قازاق حالقىنىڭ قۇرامىنداعى ەڭ ءىرى تايپالىق وداقتار، جالپى سانى 4-5 ميلليونعا دەيىن جەتۋى مۇمكىن، ياعني 20 ميلليون قازاقتىڭ 1/4 ءىن قۇرايدى. قازاق قانا ەمەس قازاقتان وزگە تۇركى-موڭعول جانە وزگە حالىقتاردىڭ قۇرامىندادا كەزدەسەدى.

وسى ەكى تايپانىڭ تانىمال بولۋى شىڭعىس قاعاننىڭ ومىرىنە بايلانىستى، شىڭعىس قاعان قۇرعان اسا ءىرى يمپەريا ادامزات تاريحىندا ايىرىقشا ورىن العاندىقتان وعان قاتىستى دەرەكتەر بۇرىنعى كوشپەندى حالىقتارعا قاراعاندا الدە قايدا مول! سول سەبەپتى وسى ەكى تايپالىق شاعىن حاندىققا قاتىستى دەرەكتەر تۇركى قاعاناتىنا قاتىستى دەرەكتەردەندە مولىراق. ەكى تايپادان جەكە- جەكە 50-60 مىڭعا دەيىن جاساق شىعادى. دەمەك 1206 -جىلى شىڭعىس قاعانعا باعىنعان سوڭ 100-120 مىڭ نە وداندا كوپ اسكەردىڭ جارتىسىناندا كوبى وسى ەكى تايپادان بولعانىندا كۇمان جوق. 
الايدا ءبىر جۇمباق دۇنيە بار، ول بولسا وسى ەكى ەلدىڭ قاي تىلدە سويلەگەنى تۋرالى. تۇركى، سونىڭ ىشىندە قازاق تاريحشىلارى ولاردى تۇرىكشە سويلەگەن دەسە موڭعول تاريحشىلارى ولاردى موڭعولشا سويلەگەن دەيدى. الايدا ءالى كۇنگە دەيىن ناق قايسى تىلدە سويلەگەنىن دالەلدەيتىن جازبا قۇجات نە ەسكەرتكىش جوق. سوندىقتان ەكى تاراپتىڭدا پىكىرلەرى ورىنسىز، تاريح عىلىمى فاكتسىز شەشىممەن كەلىسە بەرمەيدى. 
ازداپ بولسادا وسى ەكى تايپاعا قاتىستى دەرەكتەردە وسى ەكى ەلدىڭ جەر-سۋ اتاۋلارى، كىسى اتتارى تۋرالى دەرەكتەر بار، سونى مىسالعا كەلتىرىپ قاي تىلگە جاقىنىراق ەكەنىن كورسەتەيىك:
كەرەي نەمەسە كەرەيت ەلىنىڭ كىسى اتتارى
ساريح حان، ەكى تىلگە ورتاق. ماركۋز- ەۆرەيشە ماركۋس ، نيستورياندىق حريستيانعا كىرگەن سوڭ وسى اتقا يە بولعان سياقتى. شىلاۋىن (موڭعولشا تاس دەگەن ءسوز)، تۇعىرىل ناق قاي ءتىل ەكەنىن ايتۋ قيىن، جىرتقىش قۇستىڭ اتى. سانكۋۇن- تۇعىرىلدىڭ ۇلى، ماعىناسى موڭعولشا ءساندى بالا دەگەن ءسوز. التۇن اشۇق- التىن اسىق، ەكى تىلگە ورتاق. ءيۇلا ماعۇس، ماعۇس ابجىلان دەگەن موڭعول ءسوزى. اشىق سەرەن- سەرەن موڭعول ءسوزى. بەك تۇتمىش- تۇرىك ءسوزى ، مىقتى ۇستاۋ دەگەن ءسوز. يلانگىز باعۇرشى- سەنىمدى قازانشى (ەكى تىلگە ورتاق، دەسەدە تۇرىكشەگە جاقىن). بۇقا تەمىر- ەكى تىلگە ورتاق. قۇتىلىق بۇقا- ەكى تىلگە ورتاق دەسەدە تۇرىكشەگە بەيىمىرەك. قۇرچاقۇز بۇيرىق حان، بۇيرىق ءسوزى موڭعولشاعا قاراعاندا تۇرىكشەدە كوپ قولدانىلادى. سايقان كوكەشۋ- موڭعولشا ادەمى شال دەگەن ءسوز. ەسۋدەر- ەسۋ موڭعولشا توعىز. سۇرعاقتاني- ؟ كۇيتەمىر- موڭعولشا سۋىق تەمىر دەگەن ءسوز. بىلگە بەك- ەكى تىلگە ورتاق، دەسەدە تۇرىكتىك قولدانىسى كوپ. نارين تۇعىرىل- موڭعولشا جىڭىشكە تۇعىرىل دەگەن ءسوز. ەكە شەرەن- موڭعولشا ۇلكەن شەرەن. ەلقۇتىر- تۇرىكشە ەلدىڭ قۇتتى ەرى دەگەن ءسوز. 
كەرەيت جەرىندەگى جەر اتاۋلارى
تالا دابان- موڭعولشا دالا اسۋى دەگەن ءسوز، كۇساۋىر ناۋىر- ناۋىر ءسوزى موڭعولشا. وتكۋ ۋلان، جالاۋىر ۋلان- موڭعول سوزدەرى، ۋلان قىزىل دەگەن ءسوز.
جۇرگۋ تاع-تاع تۇرىكشە تاۋ دەگەن ءسوز.
ءوندىر- تەرىدەن تىگىلگەن مەسكە.
ءمونقور- التىننىڭ نە كۇمىستىڭ بىرلىگى، موڭگۋ موڭعول- تۇڭعىس تىلدەرىندە كۇمىس دەگەن ءسوز.
جيجىر ءوندىر، ءوندىر موڭعولشا بيىك دەگەن ءسوز. قادىقلىق تاع- تۇرىك تىلىندە قاتتى تاۋ. قۇربان تالاسۋت- موڭعولشا ءۇش دالا سۋى دەگەن ءسوز. كوكقسۋ ناۋىر- كوكسۋ كولى. تالادۇيىن اماسىري- موڭعولشا دالاعا شىعار اۋىز دەگەن ءسوز. قۋلان ناۋىت- موڭعولشا قىزىل قونىس. 
قيسات- باقىلاۋشى.
توقتى ابۋا- توقتى باعۋشى، موڭعول ءتىلى.
كەدەشى ەبۋگەن- موڭعولشا قاراقشى شال دەگەن ءسوز.
ۋبشىرتاي كۇرين- كەرەيت جەرىندە وسەتىن قىزىل ءتۇستى جەمىس، كۇرين كۇرەڭ دەگەن ءسوز.
نايمان ەلىندەگى كىسى اتتارى
ينانچ بىلگە قاعان- تۇرىكشە سەنىمدى بىلگە قاعان. بۇيرىق حان، كۇشىلىك حان بۇلار تۇرىكشە ەسىمدەر. كوكساۋ سابىرىق، كوكساۋ ەكى تىلدەدە كوپ جوتەلەتىن ادام. تەتىك شال، شال قيدان ءسوزى، ماعىناسى حانزادا، قازاقتاعى سال سەرى ءسوزى وسىدان شىققان. قوري سۋباشى- تۇرىكشە قورىعىش اسكەر باسى. يەتى تۇبلىك- جەتى ءتۇپتى، جەتى نىشانعا يە دەگەن تۇرىك ءسوزى. ولجاي ەبۋگەن- ەبۋگەن موڭعول ءسوزى. اريقانمۋس شال- موڭعولشا؟ بايان شال- موڭعولشا باي حانزادا. يەتى تەمىر- نايمانشا ءبىر كۇرەن اسكەردىڭ اتاۋى، جەتى تۇرىكشە. يوحاننان- جوحان دەگەن يەۆرەيشە ات، نايماندار حريستيان ءدىنىن قابىلداعانىنا بايلانىستى.
جەر اتتارى
قىزىلباش- قىزىلباس، تۇركى ءتىلى.
ەكە تاع التاي- التاي موڭعولشا، ال ەكە موڭعولشا ۇلكەن دەگەن ءسوز، تاع تۇرىكشە تاۋ. بايدارك بەلجىر- بايتاق نۋلى جايلاۋ دەگەن موڭعول ءسوزى. نەكەن ۋسۋ- موڭعولشا جالعىز سۋ. ۇلىق تاع- ۇلىتاۋ. دالديۋ اماسارا- دالديعان اۋىز، موڭعول ءسوزى. 
كەرەيلەرگە قاراعاندا ونىڭ باتىسىنداعى نايمانداردا تۇركىلىك اتاۋلار كۇشتىرەك، دەسەدە ولاردادا موڭعولشا جەر اتتارى مەن كىسى اتتارى بار، كىسى اتىن دىنگە نە مادەني بايلانىسقا قاتىستى بولعاندىقتان قويا بەرۋى مۇمكىن. ايتالىق ءتاۋراتتاعى ەۆرەيشە كىسى اتتارىن قوياتىن ەۋروپالىقتاردا كوپ، سوندىقتان كورشىلەس تۇركى موڭعول حالىقتارىنان كىسى اتتارىن اجىراتۋ قيىن. نايمانداردا يەتى دەپ اسكەري سالادا قولدانىلۋى تۇركى ءتىلى قولدانىلدى دەگەنگە دالەل . ال يۋان پاتشالىعى ءوز حالىقتارىن دارەجەگە بولگەندە نايمانداردى موڭعولدارعا ەمەس قارلىق، ۇيعىر، ارعىن، قاڭلى، قىپشاقتارمەن قاتار قويعان. بۇداندا نايماندار تۇرىكشە سويلەگەن بولەك حالىق دەۋگە نەگىز بار، الايدا تولىقتاي تۇركى ءتىلدى ەل دەپ دالەلدەۋگە الىدە جەتكىلىكسىز، ۇيتكەنى نايماندارمەن قاتار ءتۇستى كوزدىلەرگە تيبەت تەكتى تاڭعىتتار مەن كاۆكازدىق، ورتا ازيالىق حالىقتاردا جاتقىزىلعان. الايدا بەتەك نايمان دەگەن تايپا موڭعولدارعا جاتقىزىلعان. 
ال كەرەيتتەر مەن نايماندار جەرىندەگى جەر- سۋ اتاۋلارى 1306-1308 -جىلى جازىلعان راشيد- اد- ديننىڭ «جاميع-ات-تاۋاريح» كىتابى مەن 1240 -جىلى جازىلدى دەيتىن «مۇڭعۇلدىڭ قۇپيا شەجىرەسى» كىتابىندا بار، الايدا ول اتاۋلار 1206 -جىلدان بۇرىن بار اتاۋلار ما الدە 1206 دان سوڭ موڭعول ۇستەمدىك قۇرعان سوڭ شىققان اتاۋلارما ءبىلۋ قيىن! سول ءۇشىن ءدال سول كەزدەگى تۇركى موڭعول اتاۋلارى ميداي ارالاسىپ كەتكەنىن كورەمىز.
ال كەرەيلەر ياعني كەرەيتتەر موڭعول ءتىلدى بولۋى نايماندارعا قاراعاندا كۇشتىرەك، راشيد-اد-دين ولاردىڭ سالتى مەن ءتىلى موڭعولدارمەن بىردەي دەيدى. الايدا بيلەۋشى اۋەت سونداي ما الدە ەلدىڭ ۇلكەن بولىگى سونداي ما ءبىلۋ قيىن. يۋان يمپەرياسىندا كەرەيلەر 1- دارەجە موڭعولدارعا جاتقىزىلعان، ولارمەن قاتار موڭعولدارعا ءۇيسىن، جالايىر، قوڭىراتتار، ويراتتار كىرگەن.
ال 1203 -جىلى كەرەيدى، 1204 -جىلى نايماندى جەڭگەننەن كەيىن وسى ەكى تايپانىڭ ادامدارىن تازا موڭعولداردىڭ ءار رۋىنا بىتىراتىپ كىرگىزگەن. الايدا ەكى تايپا جەكە-جەكە العاندادا موڭعول تايپاسىنان كوپ ، سوندىقتان ولار وڭاي اسسيميلياتسياعا تۇسە قويۋى ەكىتالاي! ال ەگەردە وسى ەكى تايپا ءبارى موڭعول ءتىلدى بولعان بولسا كەيىن دەشتى قىپشاق پەن شاعاتاي ۇلىسىنا كەلگەن سوڭ بۇلار مەن بىرگە كەلگەن تازا موڭعولدار بولىپ قازاقتىڭ p  نەن اسىپ كەتەر ەدى. وندا قازاق تۇركى ءتىلدى بولۋى مۇمكىن بولماي قالادى، ال موڭعول رۋلارىنىڭ ءوزىنىڭ جارتىسىنان كوبى سولاردىڭ اتىن العان كەرەي مەن نايمان بولسا وندا تۇركىلەنۋ ءتىپتى وڭاي بولادى.

 ال ول ەكەۋىدە موڭعول تىلدەس بولسا وندا ولار جانە ولارمەن بىرگە كەلگەن موڭعولدار ياعني قوڭىرات، جالايىر، ءۇيسىن، دۋلات ، ماڭعىت، قيات، قاتاعان، بارلاس، نويعىت، كەنەگەس، قورالاس، ويراتتار وردانىڭ باستاپقى كەزىندە از بولىپ تۇركىلەنۋگە ۇشىرادى، نەمەسە 1220 دا ءبىر توبى كەلدى، 1240 تا ءبىر توبى، 1260 تا ءبىر توبى، 1301 ءبىر توبى كەلدى، الدىندا كەلگەندەر از بولعانى ءۇشىن تۇركىلەندى، ال ونان سوڭ كەيىن كەلگەندەردىڭ ءوزىن تۇرىكتەندىرۋگە ۇلەس قوستى، بارا-بارا ساندارى ءوسىپ جەرلىك تايپالاردان اسىپ كەتتى دەپتە مەجەلەۋگە بولادى.

تاعى ءبىر ماسەلە سول زاماندا تۇركى ءتىلى مەن كونە موڭعول ءتىلى P-60  سوزدەرى ورتاق، دىبىستاۋ اكسەنتى بۇگىنگىدەن الدە قايدا جاقىن دەسەك قازاق پەن وزبەك سياقتى تىلدەسە الۋى ابدەن مۇمكىن. ال شىڭعىس حان كونە موڭعولشا سويلەسىن، الايدا قوڭىرات، جالايىر، ۇيسىندەر تۋرا شىڭعىس حان مەن بىردەي اكسەنت نە ءبىر تىلدە سويلەگەنىنەدە دالەل جوق. سول ءۇشىن ەشنارسەنى كەسىپ ايتا المايمىز! شىڭعىس قاعان كەرەي، نايمانمەن اۋدارماشى ارقىلى سويلەسكەنى تۋرالى دەرەك جوق، ال راشيد-اد-دين، ءابىلعازى شىڭعىس قاعان موعول تىلىنەن وزگە ءتىل بىلمەگەن دەيدى. وندا وكىل اكەسى كەرەي تۇعىرىل موڭعولشا سويلەگەن نە موڭعولشا بىلگەن بولادى.

840 -جىلى ۇيعىر قاعاناتى قۇلاعاندا موڭعول دالاسىنان زور توپتا تۇركى تايپالارى كوشىپ سىر بويى، ماۋەرانناحر، جەتىسۋ، قاشقاريا، تۇرپانعا باردى. وسىدان سوڭ ۇيعىر حاندىعى، قاراحان مەملەكەتى، وعىز مەملەكەتى ورنادى.
920 -جىلدارى قيداندارداىڭ ياعني قىتايلاردىڭ جويقىن جورىعى ەرتىس بويىنا دەيىن كەلگەندە موڭعول دالاسىنان حۋۋن (قىپشاق، كۋمۋن)، قاي (وعىزدارعا كەتتى) جانە وزگە تايپالاردىڭ كوشىپ شىققانىن اراب تاريحشىسى ءال-وماري ايتادى. دەمەك تاعى ءبىر دۇركىن كوش بولعان، وسىدان سوڭ كۋمان-قىپشاق كونفەدراسياسى قالىپتاسقان. 
وسىدان سوڭ ەرتىسكە دەيىن موڭعول تىلدەس قيداندار بيلىگى جانامالاي ءجۇردى، تۇركى تىلدەستەر كەتكەندە قالعان بوستىقتى موڭعول تىلدەستەر تولتىرۋى مۇمكىن، سونىڭ ءبىر دالەلى- تاتارلاردىڭ مانچجۋريادان شىعىس موڭعولياعا كەلۋى. بالكىم ولاردان وزگە تايپالاردا كەلگەن بولار، ولار ونداعى تۇركى تىلدەس تايپالارمەن ميداي ارالاسىپ 12- عاسىردا ءبىز تۇسىنە الماي وتىرعان جاعىدايدى ورناتتى.
ال ەگەر كەرەي، نايمان، مەركىت تۇرىك دەيىك، ال ولار وزدەرىنەن از موڭعولعا باعىنىپ وسى كۇنگى موڭعول حالىقتارىن قالىپتاستىرعان بولسا وندا موڭعول حالقىنىڭ كەم دەگەندە باتىس ۇلكەن توبى حالقا مەن ويرات تۇرىكشە سويلەر ەدى عوي؟

ماسەلە بۇگىنگى موڭعولدار تەك 1206 -جىلعى شىڭعىس قاعانعا باعىنعان كەرەي، نايمان، مەركىت، تاتاردان عانا تۇرمايتىنىنان. ۇيتكەنى ول كەزدە شىڭعىس قاعاننىڭ ورگينال موڭعولى 150- 200 مىڭ، ال التىن پاتشالىعىنا قاراستى قيدان اتتى موڭعول تىلدەس حالىق 700-800 مىڭ! 1211-1234 -جىلعى ءشۇرشىت التىن پاتشالىعىنا جاسالعان جورىقتاردان سوڭ قيدانداردا موڭعولعا كىرگەن. 1209 -جىلى ويرات، بۋريات، قوري تۋمەتتەر تاعى بار. بۇعان قاراساق شىڭعىس حاننىڭ موڭعولدارى 1206 دان كەيىن سان جاعىنان تەز ءوستى، الايدا يمپەريانىڭ ءار جەرىنە شاشىرادى، ال قيدان، ويرات كوپ شاشىلمادى. 1260-1301 -جىلداردا شىڭعىس قاعاننىڭ موڭعولدارىنىڭ ۇلكەن توبى قايدۋدى جاقتاپ التايدان بەرى كوشتى، جوشى، شاعاتاي ۇلىستارىنادا كەتتى. جوشى، شاعاتاي ۇلىستارىنان قىپشاق، الان، وسەتين، قاڭلى، قارلىق، ۇيعىرلار يۋان يمپەرياسىنا كەتىپ كەيىن موڭعول، قىتايعا، ونان دۇڭعان، سالار حالقىنا اينالدى. 
بۇل تۇرعىدان قاراساق قازىرگى موڭعول حالقى شىڭعىس قاعاننىڭ ورگينال موڭعولدارى ەمەس قايتا ولارعا ءتىلى جاقىن قيدان حالقىن نەگىز ەتە وتىرىپ قالىپتاسقان دەسەك لوگيكاعا، تاريحي شىندىققا جاقىن، الايدا 1368 گە دەيىن ولار موڭعول اتىنا بىرىكتىدە بىزدە موڭعولمىز دەپ قيدان اتاۋىنان ۋاز كەشتى، وسىلاي قيدان دەگەن حالىق اتى ءوشتى، ال قۇبىلاي، يۋان، تاتار، مانچجۋر داۋىرىندە قازىرگى موڭعول تولىق قالىپتاستى، ولاردا رۋلىق ءبولىنىس مۇلدە جويىلدى، كەي جەردە ەجەلگە رۋ- تايپا اتتارى اسكەري بىرلەستىك نەمەسە گەوگرافيالىق اتاۋلارعا اينالدى. تەك اتا تەك فاميليادا عانا رۋ- تايپا اتى بولدى. ايتالىق نايمان ايماعى، اتى نايمان، الايدا وندا جۇزدەگەن رۋ- تايپا ارالاسىپ كەتكەن، تەگى ءار ءتۇرلى.
قورىتا ايتقاندا 1206 -جىلى قۇرىلعان موڭعول يمپەرياسىنىڭ حالقىندا تۇركى ءتىلدى ادامداردا، موڭعول ءتىلدى ادامداردا ارالاس بولعان، كىم كوپ ءبىلۋ مۇمكىن ەمەس (قازىردىڭ وزىندە قازاقستاندا قانشا ادام قازاق ءتىلدى، قانشاۋى ورىس ءتىلدى بىلمەگەنىمىز سياقتى). سوندىقتان سول جاقتان جەتىسۋ مەن شىعىسقا، قىپشاق دالاسىنا كەلگەندەر ءبارى موڭعول تىلدىدە ەمەس، ءبارى تۇركى تىلدىدە ەمەس، ارالاس بولۋى مۇمكىن، جەرلىك تۇركى ءتىلدى جۇرتپەن قوسىلعان سوڭ تۇركى تىلدىلەر باسىمىراق بولىپ قالعاندارى بىرتىندەپ تولىق تۇرىكشەگە اۋىسقان، ولدا بىرنەشە عاسىردا جۇزەگە اسقان.

ماقالا ەرزات كارىبايدىڭ facebook پاراقشاسىنان الىندى