ماڭعىستاۋ اۋدانىنداعى ساي-وتەس ەلدى مەكەنىنەن شامامەن 20 شاقىرىم سولتۇستىك- شىعىسقا قاراي ورنالاسقان ەسكەرتكىش ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى IV- III عاسىرلارعا جاتادى. كونە قۇرىلىستى 1998 -جىلى باتىس قازاقستان ارحەولوگيالىق ەكسپەديتسياسى زەرتتەگەن.
مىڭجىلدىقتاردان جەتكەن عيباداتحانا
ارحەولوگتار بايتە-3 اۋماعىنان عيباداتحانانىڭ قالدىقتارىن، كوپتەگەن تاس مۇسىندەر مەن ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ دۇنيەتانىمىنا قاتىستى ارتەفاكتىلەر تاپقان. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بۇل جەردە جاي عانا قۇرىلىس بولماعانىن كورسەتەدى. تابىلعان زاتتاردىڭ اراسىندا كوسموگونيالىق، انيمالدىق جانە كۇنتىزبەلىك تۇسىنىكتەرگە قاتىستى جادىگەرلەر بار.
ياعني، بايتە-3 سول داۋىردەگى ادامداردىڭ تابيعاتقا، اسپان الەمىنە جانە ۋاقىتقا دەگەن كوزقاراسىن زەرتتەۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن ماڭىزدى ارحەولوگيالىق نىسان سانالادى.
عيباداتحانانىڭ قۇرىلىسى دا ەرەكشە. عيماراتتىڭ ديامەترى شامامەن 19 مەتر. ىشكى بولمەلەردىڭ قابىرعالارى كەي جەرلەردە 3 مەترگە دەيىن ساقتالعان. ال سىرتقى قابىرعالارى مۇقيات وڭدەلگەن ءىرى تاس بلوكتاردان قالانعان. زەرتتەۋشىلەر عيماراتتىڭ باستاپقى بيىكتىگى 5 مەتردەن جوعارى بولعان دەپ ەسەپتەيدى. قۇرىلىس ەكى ساتىلى جۇيەدەن - سيليندر ءتارىزدى بولىك پەن كۇمبەزدەن تۇرعان.
عيماراتتىڭ نەگىزگى بولىگىنىڭ ديامەترى شامامەن 14 مەتر بولاتىن ىرگەتاس ۇستىنە تۇرعىزىلعان. قالىڭدىعى 2,5 مەترگە جۋىق تاس پەن توپىراقتان قالانعان قابىرعا قۇرىلىستى سىرتىنان بەكىتىپ تۇرعان.
قۇرىلىسىنداعى ەرەكشە شەشىمدەر
بايتە-3-تىڭ ىشكى جوسپارى دا نازار اۋدارارلىق. بولمەلەردىڭ ورنالاسۋى دۇنيەنىڭ ءتورت بۇرىشىن مەڭزەيتىن ايقىش ءتارىزدى ءپىشىندى قۇرايدى. ورتالىق بولىگىندە تاس التار ورنالاسقان. مۇندا ءدىني راسىمدەر كەزىندە وت جاعىلىپ، قۇرباندىق شالىنعان بولۋى مۇمكىن. ورتالىق زالعا شامامەن 2,5 مەتر بيىكتىكتەن تاس باسپالداق ارقىلى تۇسكەن. بۇگىندە ونىڭ 14 باسپالداعى ساقتالعان. عيماراتتىڭ بارلىق بولمەسىنىڭ توبەسى جەكە- جەكە جابىلعان. قۇرىلىمدا جالعان كۇمبەز ءتاسىلى قولدانىلعان. ال ورتالىق زالدىڭ توبەسى جارىق تۇسەتىن ارنايى ويىقپەن اياقتالعان. زەرتتەۋشىلەر عيباداتحانانىڭ كۇمبەزى شامامەن 10 مەتر بيىك بولۋى مۇمكىن دەگەن بولجام جاسايدى.
بايتە تيپىندەگى عيباداتحانالاردىڭ ەڭ باستى ەرەكشەلىكتەرىنىڭ ءبىرى - ولاردىڭ اۋماعىنان كۇندەلىكتى تۇرمىس پەن شارۋاشىلىققا قاتىستى قالدىقتاردىڭ وتە از تابىلۋى. ارحەولوگيالىق زەرتتەۋلەر بارىسىندا بۇل جەرلەردەن تۇراقتى مەكەندەۋگە ءتان بەلگىلەر انىقتالماعان. سيرەك جاعدايدا عانا عۇرىپتىق تاقتالار، شاعىن تاس ىدىستار مەن قۇرباندىق شالاتىن ورىنداردىڭ بولىكتەرى كەزدەسەدى.
بۇل عيماراتتاردىڭ ادامدار تۇراتىن باسپانا ەمەس، ءدىني راسىمدەر وتكىزىلەتىن ارنايى ورىن بولعانىن اڭعارتادى.
تاس مۇسىندەر مەن جۇمباق تاڭبالار
بايتە-3 عيباداتحاناسىنىڭ ىشكى جانە سىرتقى قابىرعالارىندا كوپتەگەن تاڭبا مەن بەينە كەزدەسەدى. ولاردىڭ ناقتى قاي كەزەڭدە سالىنعانىن انىقتاۋ كۇردەلى. زەرتتەۋشىلەر تاڭبالاردىڭ باسىم بولىگى الان كەزەڭىنە قاتىستى بولۋى مۇمكىن دەپ بولجايدى. عيباداتحانا ماڭىنان تابىلعان ادام بەينەسىندەگى تاس مۇسىندەر دە ەرەكشە قىزىعۋشىلىق تۋدىرادى. بايتە تيپىندەگى مۇسىندەر وزىنە دەيىنگى ساق ءداۋىرىنىڭ جانە كەيىنگى كەزەڭدەردىڭ ەسكەرتكىشتەرىنەن وزىندىك ەرەكشەلىكتەرىمەن اجىراتىلادى. بۇل ءۇستىرت پەن ماڭعىستاۋ وڭىرىندە كونە تەمىر داۋىرىندە وزىندىك ءمۇسىن جاساۋ جانە قۇرىلىس ءداستۇرى بولعانىن كورسەتەدى.
سارماتتار ءداۋىرىنىڭ ءىزى
زەرتتەۋشىلەر بايتە تيپىندەگى عيباداتحانالاردى ارال- كاسپي ارالىعىنداعى سارمات تايپالارىنىڭ مادەنيەتىمەن بايلانىستىرادى. بۇل كەزەڭدە وڭىردەگى تايپالاردىڭ مادەنيەتى دامىپ، ولاردىڭ اسكەري- ساياسي بەلسەندىلىگى ارتقان. عالىمدار بايتە مەن سولتۇستىكتەگى قىزىل ۇيىك سياقتى ءىرى عيباداتحانالاردىڭ ورنالاسۋىن وسى وڭىردەگى تايپالىق بىرلەستىكتەردىڭ ماڭىزدى ورتالىقتارىمەن بايلانىستىرادى. وسى نىسانداردان تابىلعان قارۋلى جاۋىنگەرلەر بەينەسىندەگى تاس مۇسىندەر دە سول ءداۋىردىڭ ەرەكشەلىگىن كورسەتەدى.
بايتە تيپىندەگى عيباداتحانالاردىڭ باسقا كوشپەلى مادەنيەتتەرگە ورتاق بەلگىلەرى بولعانىمەن، ولاردىڭ ساۋلەتى مەن تاس مۇسىندەرى وزىندىك سيپاتقا يە. بۇل ءۇستىرت- ماڭعىستاۋ ءوڭىرىنىڭ كونە داۋىردەگى مادەني ورتالىقتاردىڭ ءبىرى بولعانىن كورسەتەدى.
جەر سىلكىنىسىنەن قيراعان
عالىمداردىڭ پايىمىنشا، بايتە-3 عيباداتحاناسى كۇشتى جەر سىلكىنىسىنىڭ سالدارىنان قيراعان. كەيىن ۋاقىت وتە ونىڭ تاستارىنىڭ ءبىر بولىگى باسقا ماقساتتا پايدالانىلعان. قالعان قيراندىلاردى قۇم باسىپ، ناتيجەسىندە نىساننىڭ ورنىندا ۇلكەن توبە ءتارىزدى ءۇيىندى قالىپتاسقان.
عاسىرلار بويى تابيعات قۇشاعىندا جاتقان ەسكەرتكىشتى ارحەولوگتار زەرتتەۋ ارقىلى قايتا تانىدى. بايتە-3 عيباداتحاناسى 2003 -جىلى جەرگىلىكتى ماڭىزى بار تاريح جانە مادەنيەت ەسكەرتكىشى رەتىندە مەملەكەتتىك قورعاۋعا الىنعان.
ماڭعىستاۋ مەملەكەتتىك تاريحي-مادەني قورىعى ءبولىم مەڭگەرۋشىسى ايمان كەرلىقۇل قىزى ياريحانوۆانىڭ ايتۋىنشا، بايتە-3 سەكىلدى ەسكەرتكىشتەر ەجەلگى كوشپەلىلەردىڭ تەك تۇرمىس-تىرشىلىگىن ەمەس، ولاردىڭ قورشاعان الەمدى قالاي قابىلداعانىن تۇسىنۋگە مۇمكىندىك بەرەدى.
مىڭداعان جىل بۇرىن سالىنعان عيباداتحانانىڭ ءاربىر تاسى - سول ءداۋىردىڭ ءۇنسىز كۋاگەرى. ونىڭ قابىرعالارىنداعى تاڭبالار، تاس مۇسىندەر مەن ساۋلەتتىك ەرەكشەلىكتەر ەجەلگى ادامداردىڭ تابيعات، اسپان الەمى، ۋاقىت جانە تىرشىلىك تۋرالى تۇسىنىگىنەن حابار بەرەدى.
بۇگىندە بايتە-3 - ماڭعىستاۋدىڭ عانا ەمەس، بۇكىل ەۋرازيا دالاسىنداعى ەجەلگى كوشپەلىلەر وركەنيەتىنىڭ قۇندى مۇرالارىنىڭ ءبىرى.
بۇعان دەيىن، ماڭعىستاۋدا بەس تاريحي-مادەني ەسكەرتكىش قالپىنا كەلتىرىلدى.