ءبىرى ولاردىڭ بىرنەشە رەت كەزدەسكەنىن ايتسا، ەندى ءبىرى باتىردىڭ كرەملدە كوسەمگە تايسالماي وتكىر پىكىر بىلدىرگەنىن العا تارتادى. الايدا مۇنداي اڭگىمەلەردىڭ تاريحي نەگىزى بار ما؟
اڭىز ءاردايىم قۇلاققا جاعىمدى ەستىلەدى. الايدا ول ناقتى دەرەكتەرگە سۇيەنبەسە، جاي عانا ويدان شىعارىلعان اڭگىمە بولىپ قالا بەرەدى. بۇل پىكىردى باتىردىڭ نەمەرە ءىنىسى، جامبىل وبلىستىق تاريحي-ولكەتانۋ مۋزەيى جانىنداعى «باۋىرجان تانۋ» عىلىمي-زەرتتەۋ ورتالىعىنىڭ جەتەكشىسى بەكەت مومىنقۇل بەرىك ۇستانادى.
داڭقتى باباسىنىڭ مۇراسىن ۇزاق جىلدار بويى زەرتتەگەن عالىم حالىق اراسىندا تاراعان ءتۇرلى اڭىز-اڭگىمەلەردى ءجيى ەستىگەن. تەرەڭ تالداۋ ناتيجەسىندە ولاردىڭ باسىم بولىگى تاريحي شىندىققا جاناسپايتىنى انىقتالعان.
كەڭ تاراعان اڭىزداردىڭ ءبىرى - باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ يوسيف ستاليننىڭ جەكە قابىلداۋىندا بولعانى تۋرالى اڭگىمە. زەرتتەۋشىنى كۇمانداندىرعان تۇسى كەزدەسۋدىڭ ءوزى ەمەس، ونىڭ باياندالۋ بارىسى.
- اڭگىمەلەرگە قاراعاندا، مومىش ۇلى باس شتاب اكادەمياسىندا وقىپ جۇرگەن كەزىندە ونى اياق استىنان ارميا گەنەرالى زاحاروۆ شاقىرتىپ الادى. كابينەتتە بەيتانىس مايور كۇتىپ وتىرىپتى-مىس. سول مايور باۋىرجاندى بىردەن كرەملگە الىپ بارادى. ءسويتىپ، پولكوۆنيك گەنەراليسسيمۋستىڭ كابينەتىنە كىرەدى. سالەم بەرىپ، ورىندىققا وتىرادى. ال ستالين ارتىق سوزگە كەلمەستەن: «قازاقتارداعى «ۇلى» ازەربايجاندارداعى «وعلى» سەكىلدى مە؟» - دەپ سۇرايدى. وڭ جاۋاپ العان سوڭ، كوسەم: «جارايدى، بارا بەرىڭىز»، - دەگەن ەكەن،- دەپ حالىق اراسىندا كەڭ تاراعان اڭگىمەنى بەكەت مومىنقۇل بايانداپ بەردى.
بۇگىندە بۇل اڭگىمە ءارتۇرلى نۇسقالارىمەن ينتەرنەت كەڭىستىگىندە بار. ۋاقىت وتە كەلە ول اۋىزدان اۋىزعا تاراپ، ءتۇرلى «ناقتىلايتىن» دەتالدار قوسىلىپ، وقيعا تۇرلەنگەن. سونىڭ سالدارىنان بۇل اڭىزدى كەيبىر جۋرناليستەر، تاريحشىلار مەن ساياساتكەرلەر دە ەش كۇمانسىز ايتىپ ءجۇر.
الايدا بەكەت مومىنقۇل مۇنداي جاعدايعا سىني كوزبەن قارايدى. ونىڭ پىكىرىنشە، بۇل وقيعا شىن مانىندە رەسمي دەرەككە ەمەس، قيال مەن اۋىزەكى اڭگىمەگە نەگىزدەلگەن.
- مەن بۇل اڭگىمەنى ءتىپتى جوعارى لاۋازىمدى تۇلعالاردان دا ەستىدىم. ءبىراق وي ەلەگىنەن وتكىزسەك، سوعىستان كەيىنگى قيىن كەزەڭدە، ەل ەكونوميكاسىن قالپىنا كەلتىرۋ ءجۇرىپ جاتقان ۋاقىتتا يوسيف ستاليننىڭ ءبىر مينۋتتىق ماعىناسىز سۇراق ءۇشىن پولكوۆنيكتى ارنايى شاقىرتۋى قانشالىقتى قيسىندى؟ - دەپ ورىندى ساۋال تاستايدى زەرتتەۋشى.
اڭىزدان اقيقاتقا
كەيىن ارحيۆ قۇجاتتارى مۇنداي اڭگىمەلەردىڭ حالىق قيالىنان تۋعان اڭىز عانا ەكەنىن راستادى. كەڭ تاراعان تاعى ءبىر داۋلى حيكايا بار.
اڭىز بويىنشا، سوعىس باتىرلارىن ماراپاتتاۋعا ارنالعان سالتاناتتى جيىندا يوسيف ستالين مىنبەردەن: «پولكوۆنيك مومىشيەۆ!» - دەپ داۋىستايدى. الايدا زالدان ەشكىم جاۋاپ بەرمەيدى. ول بىرنەشە رەت قايتالاپ شاقىرعاننان كەيىن، باۋىرجان مومىش ۇلى ورنىنان تۇرىپ: «مۇندا پولكوۆنيك مومىشيەۆ جوق. مەن - پولكوۆنيك مومىش ۇلى»،- دەپ ناقتىلاپ جاۋاپ بەرەدى. سول ساتتە ستالين ميحايل كالينينگە بۇرىلىپ: «تىڭداڭىز، مەن اقىماق شىعارمىن، ءبىراق مىناۋ مەنەن دە وتكەن اقىماق ەكەن»،- دەگەن كورىنەدى.
الايدا بۇل دەرەك تاريحي قۇجاتتارمەن راستالماعان.
بۇل اڭگىمەلەر باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ ۇلى باقىتجان مومىش ۇلىنا دا جەتكەن. بىردە ول وسى تاراپتاعى اڭىزداردى اكەسىنىڭ وزىنە تىكەلەي ايتىپ، ستاليننىڭ قابىلداۋىندا بولعان-بولماعانىن انىقتاپ سۇرايدى. سوندا باۋىرجان مومىش ۇلى قىسقا دا نىق جاۋاپ بەرگەن ەكەن:
- جوق، بالام، مەن يوسيف ستاليننىڭ جەكە قابىلداۋىندا ەشقاشان بولعان ەمەسپىن، - دەدى ول.
جەڭىمپازدار شەرۋىندەگى ءونبىرىنشى ادام
ادىلدىك ءۇشىن ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل وقيعانىڭ نەگىزىندە تاريحي دەرەك بار. باۋىرجان مومىش ۇلى يوسيف ستالينمەن جەكە قابىلداۋدا ەمەس، سالتاناتتى ۇكىمەتتىك جيىن بارىسىندا كەزدەسكەن.
ۇلى جەڭىس پارادىنان كەيىن گەورگي زالىندا ۇكىمەت مۇشەلەرى مەن جوعارى اسكەري باسشىلىق جينالدى. مەملەكەتتىك ءانۇران ورىندالدى. ودان كەيىن زالعا يوسيف ستالين مەن مارشال گەورگي جۋكوۆ كىرەدى. جۋكوۆ ءاربىر قولباسشىنى كەزەكپەن تانىستىرادى. ستالين قاتىسۋشىلاردى قۇتتىقتاپ، زال ىشىندە ءجۇرىپ، ولارمەن سالەمدەسكەن ەكەن.
- ولار باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ قاسىنا جاقىنداعاندا، جۋكوۆ ونى تانىستىردى: «بۇل - 1941-جىلى ۆولوكولام تاسجولىنداعى شايقاستارعا قاتىسقان 28-پانفيلوۆشى باتالونىنىڭ كومانديرى. قازىرگى 9-گۆارديالىق ديۆيزيانىڭ كومانديرى، پولكوۆنيك باۋىرجان مومىش ۇلى. ۇلى قازاق حالقىنىڭ پەرزەنتى». مومىش ۇلى ساپ تۇزەپ، اسكەري سالەم بەردى. سول ساتتە ستالين بوكال كوتەرىپ، ونى قۇتتىقتادى: «جەڭىسىڭىز قۇتتى بولسىن، پولكوۆنيك مومىشيەۆ»، - دەدى. باۋىرجان مومىش ۇلى بوكالدى تۇبىنە دەيىن ءىشىپ، نىق داۋىسپەن جاۋاپ قاتتى: «وتانعا قىزمەت ەتەمىن، پولكوۆنيك مومىش ۇلى»، - دەپ ەستەلىكپەن ءبولىستى بەكەت مومىنقۇل.
كەيىن باۋىرجان مومىش ۇلى بۇل ءساتتى ەسكە الىپ، ستالين كەلە جاتقان جاققا كوز سالعانىن ايتقان. ونىڭ الدىندا ون ادام تۇرعان ەكەن. مارشالدار، گەنەرالدار جانە ۇكىمەت مۇشەلەرى. سول كەزدە ول: «ال ون بىرىنشى بولىپ مەن تۇرمىن - قاراپايىم، كىشىپەيىل پولكوۆنيك مومىش ۇلى»،-دەپ ويلاعانىن جەتكىزگەن.
بەكەت مومىنقۇل جەكە ارحيۆتەردى زەرتتەۋ بارىسىندا جازۋشى جورابەك مامبەتاليەۆتىڭ باۋىرجان مومىش ۇلى تۋرالى جازبالارىن تاپقان. ول دەرەكتەردە باۋىرجان مومىش ۇلى ستاليننىڭ قابىلداۋىنا ءۇش رەت بارعانىن، الايدا ءار جولى قابىلدانباي، كەرى كەتكەنىن ايتقان. ونىڭ سوزىنشە، ول مايدانعا نەمەسە اسكەري وقۋعا قايتا جىبەرىلىپ وتىرعان.
داڭق وزگەرتە الماعان ادام
شىنايى ءومىر ءاردايىم ەڭ اسەرلى اڭىزداردان دا قاراپايىم كەلەدى. الايدا باۋىرجان مومىش ۇلىنىڭ تۇلعاسى جاساندى ميفتەرگە مۇقتاج ەمەس. ونىڭ شىنايى بيىگى - ادالدىقتا، كىشىپەيىلدىكتە جانە جوعارى تالاپشىلدىقتا.
ونىڭ تەمىردەي بەرىك مىنەزى ءوزى قالدىرعان جازبالارىنان ايقىن سەزىلەدى. بۇل ەرەكشەلىكتى بەكەت مومىنقۇل ەرەكشە اتاپ وتەدى.
- «مەن ولگەندە، مەن جاقسى باۋىرجان بولىپ قالامىن». «ماحاببات تا، ءولىم دە ماعان تەك ءبىر-اق رەت كەلەدى». «ەر ادامنىڭ قايعىسى ۇياڭ كەلەدى، ول كۋاگەردى ۇناتپايدى». «مەنى ورىنسىز ماقتادى دا، كىناسىز قينادى دا - ەكەۋىنە دە توزەمىن».
ول قاراپايىم وفيتسەردەن ۆولوكولامسك شايقاسىنىڭ اڭىزىنا اينالعان تۇلعا. بيىك جەتىستىكتەرگە جەتتى. الايدا ماراپاتتاردىڭ سىڭعىرى ونىڭ ار-وجدان داۋسىن ەشقاشان باسا المادى. وسى شىنايى ادالدىعى ءۇشىن وتان ونى ەرەكشە قۇرمەتتەدى. ول وز حالقىنىڭ جادىندا ماڭگىلىككە ساقتالدى.
ارۋجان ارمان قىزى