ەۋروپا ەلدەرىنىڭ تاجىريبەسى
شەت مەملەكەتتەردىڭ تاجىريبەسى بۇل ماسەلەنى شەشۋدە ءبىر-بىرىنەن تۇبەگەيلى ەرەكشەلەنەتىن تاسىلدەر قولدانىلاتىنىن كورسەتەدى. مىسالى، نورۆەگيادا جەكە تۇلعالاردىڭ تازا مۇلىكتىك قۇنىنا جىل سايىن سالىق سالىنادى. وعان جىلجىمايتىن مۇلىك، قارجىلىق اكتيۆتەر جانە كومپانيالارداعى ۇلەستەر كىرەدى. بۇل رەتتە زاڭدا بەلگىلەنگەن شەگەرىمدەر مەن مىندەتتەمەلەر ەسكەرىلەدى. 2026 -جىلى سالىق سالىناتىن بايلىقتىڭ مولشەرىنە قاراي جيىنتىق سالىق مولشەرلەمەلەرى %1 جانە %1,1- دى قۇرايدى.
ال فرانسيا 2018 -جىلى جيىنتىق بايلىققا سالىناتىن كەڭ اۋقىمدى سالىقتان باس تارتىپ، ونى جىلجىمايتىن مۇلىككە نەگىزدەلگەن بايلىق سالىعىمەن (IFI) الماستىردى. بۇل رەتتە سالىق تەك جەكە تۇلعانىڭ تىكەلەي مەنشىگىندەگى جىلجىمايتىن مۇلىككە عانا ەمەس، كومپانيالار ارقىلى يەلىك ەتەتىن جىلجىمايتىن اكتيۆتەردىڭ ءتيىستى قۇنىنا دا سالىنادى. الايدا زاڭنامادا كوزدەلگەن ەرەكشەلىكتەر ەسكەرىلەدى. حالىقارالىق تاجىريبە كوپتەگەن ەلدەردە تازا بايلىققا سالىناتىن جىل سايىنعى سالىقتاردىڭ بيۋدجەتكە سالىستىرمالى تۇردە از ءتۇسىم اكەلگەنىن دە كورسەتەدى. ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىق جانە دامۋ ۇيىمىنىڭ (ە ى د ۇ) زەرتتەۋىنە سايكەس، 2016 -جىلى مۇنداي سالىقتان تۇسكەن كىرىس يسپانيادا ج ءى ءو- ءنىڭ %0,18- ىن، نورۆەگيادا %0,43- ىن، ال شۆەيتساريادا %1,03- ىن قۇراعان.
مۇنداي سالىقتى قولدانعان ە ى د ۇ ەلدەرىنىڭ سانى 1990 -جىلعى 12-دەن 2017 -جىلى تورتكە دەيىن قىسقارعان. ونى الىپ تاستاۋدىڭ سەبەپتەرى رەتىندە اكتيۆتەردى باعالاۋدىڭ كۇردەلىلىگى، اكىمشىلىك شىعىندار، سالىقتى وڭتايلاندىرۋ مۇمكىندىكتەرى جانە فيسكالدىق ناتيجەلەردىڭ شەكتەۋلىلىگى اتالعان. سونىمەن قاتار شۆەيتساريا تاجىريبەسى سالىق مولشەرلەمەلەرى سالىستىرمالى تۇردە تومەن بولعان كۇننىڭ وزىندە سالىق بازاسىنىڭ كەڭدىگى، سالىق سالىنبايتىن شەكتەردىڭ تومەندىگى جانە جەكە بايلىقتىڭ جوعارى شوعىرلانۋى بيۋدجەتكە ەلەۋلى ءتۇسىم اكەلۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى.
قانداي قورىتىندى جاساۋعا بولادى؟
قازاقستان ءۇشىن نەگىزگى ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - كاپيتالدىڭ قۇنى مەن ناقتى الىناتىن تابىستىڭ اراسىن اجىراتۋ. مىسالى، كاسىپكەردىڭ بيرجادا ساۋدالانبايتىن كومپانياداعى ۇلەسىنىڭ باعالاۋ قۇنى 1 ميلليارد تەڭگە دەلىك. الايدا بۇل مەنشىك يەسىنىڭ قولىندا ءدال وسىنداي كولەمدە اقشالاي قاراجات بار دەگەندى بىلدىرمەيدى. بۇل رەتتە بيزنەستەگى ۇلەستىڭ قۇنىن انىقتاۋ جەكە قيىندىق تۋعىزادى. جاريا كومپانيالاردىڭ اكسيالارىنان ايىرماشىلىعى، بيرجادا ساۋدالانبايتىن كاسىپورىندارداعى ۇلەستەردىڭ نارىقتا باقىلاناتىن بيرجالىق باعاسى بولمايدى. قولدانىلاتىن ادىسكە قاراي - تازا اكتيۆتەردى باعالاۋ، اقشا اعىندارىن ديسكونتتاۋ نەمەسە نارىقتىق مۋلتيپليكاتورلاردى پايدالانۋ - باعالاۋ ناتيجەلەرى ايتارلىقتاي ەرەكشەلەنۋى مۇمكىن. دەمەك، سالىق مىندەتتەمەلەرىنىڭ مولشەرى مەملەكەتتىڭ اكتيۆتەردى باعالاۋ ءۇشىن بەلگىلەيتىن ادىستەمەسىنە دە بايلانىستى بولادى.
سوندىقتان كومپانيانىڭ قارىز جۇكتەمەسىن، مەنشىك ۇلەستەرىنىڭ ەرەكشەلىكتەرىن جانە وتىمدىلىك شەكتەۋلەرىن ەسكەرەتىن اشىق ءارى تۇسىنىكتى ەرەجەلەر قاجەت. ەگەر قۇنى 1 ميلليارد تەڭگە دەپ باعالانعان كومپانياداعى ۇلەسكە گيپوتەتيكالىق تۇردە جىل سايىن %1 سالىق سالىنسا، سالىق سالىنبايتىن شەك پەن جەڭىلدىكتەر بولماعان جاعدايدا مەنشىك يەسى بيۋدجەتكە جىل سايىن 10 ميلليون تەڭگە تولەۋگە ءتيىس بولادى. الايدا كاسىپكەردىڭ الاتىن ديۆيدەندتەرى بۇل سومادان الدەقايدا از بولۋى مۇمكىن. ويتكەنى كومپانيا تابىسىن ءوندىرىستى دامىتۋعا، جابدىق ساتىپ الۋعا نەمەسە قارىزدارىن وتەۋگە باعىتتاۋى ىقتيمال.
ەگەر مەنشىك يەسىنىڭ باسقا ءوتىمدى قاراجات كوزدەرى بولماسا، وعان ديۆيدەند تولەمدەرىن ۇلعايتۋ قاجەت بولۋى مۇمكىن. بۇل ءوز كەزەگىندە بيزنەسكە قايتا ينۆەستيتسيالاۋعا بولاتىن قاراجات كولەمىن قىسقارتۋى ىقتيمال. وسىلايشا، كاپيتال قۇنىنا جىل سايىن سالىق ەنگىزىلگەن جاعدايدا مەنشىك يەسىنىڭ اعىمداعى اقشالاي تۇسىمدەرىمەن قامتاماسىز ەتىلمەگەن سالىق مىندەتتەمەلەرى تۋىنداۋ قاۋپى بار. بۇل ءىرى بايلىققا نەعۇرلىم ءادىل سالىق سالۋ مىندەتىنىڭ ماڭىزىن تومەندەتپەيدى. الايدا ءتيىستى مەحانيزمدى دۇرىس تاڭداۋدىڭ قانشالىقتى ماڭىزدى ەكەنىن كورسەتەدى.
مۇنداي ماسەلە حالىقارالىق تاجىريبەدە دە ەسكەرىلەدى. كەيبىر ەلدەر كاسىپكەرلىك اكتيۆتەردىڭ بەلگىلى ءبىر تۇرلەرىن سالىقتان بوساتۋدى نەمەسە تولەمدەردى كەيىنگە قالدىرۋ مۇمكىندىگىن قاراستىرادى. سوندىقتان قازاقستان ءۇشىن مۇنداي مەحانيزمنىڭ كاسىپورىنداردىڭ ينۆەستيتسيالىق قىزمەتىنە ىقتيمال اسەرىن باعالاۋ ماڭىزدى.
حالىقارالىق ۆاليۋتا قورىنىڭ How to Tax Wealth (2024) زەرتتەۋىندە كاپيتالدان ناقتى الىناتىن تابىسقا سالىق سالۋ جالپى العاندا اكتيۆتەردىڭ قۇنىنا جىل سايىن سالىق سالۋعا قاراعاندا ەكونوميكالىق بۇرمالاۋلاردى ازىراق تۋعىزاتىنى اتاپ وتىلەدى. سوندىقتان زەرتتەۋ اۆتورلارى كاپيتالدان تۇسەتىن تابىسقا، ونىڭ ىشىندە اكتيۆتەر قۇنىنىڭ وسىمىنەن الىناتىن كىرىسكە سالىق سالۋ جۇيەسىن جەتىلدىرۋگە جانە سالىق زاڭناماسىنداعى ولقىلىقتاردى جويۋعا باسىمدىق بەرۋدى ۇسىنادى. سالىق ساياساتىنىڭ اۋقاتتى ازاماتتاردىڭ مىنەز-قۇلقىنا، سونىڭ ىشىندە سالىق رەزيدەنتتىگىن وزگەرتۋىنە ىقپالى دا ەرەكشە نازار اۋدارۋدى قاجەت ەتەدى.
نورۆەگيا تاجىريبەسى سالىق جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋى ەڭ اۋقاتتى سالىق تولەۋشىلەردىڭ باسقا ەلدەرگە كوشۋىن ىنتالاندىرۋى مۇمكىن ەكەنىن كورسەتەدى. 2026 -جىلدىڭ قازان ايىندا American Economic Review جۋرنالىندا جاريالانعان زەرتتەۋگە سايكەس، اۆتورلاردىڭ باعالاۋىنشا، بايلىق سالىعىنىڭ ەڭ جوعارى مولشەرلەمەسىن ءبىر پايىزدىق تارماققا ارتتىرۋ اۋقاتتى سالىق تولەۋشىلەر سانىنىڭ شامامەن %2- عا قىسقارۋىنا اكەلەدى. ال سالىقتىق كوشى-قون سالدارىنان جيىنتىق ينۆەستيتسيالاردىڭ ازايۋى %0,07 دەڭگەيىندە باعالانادى. سونىمەن قاتار نورۆەگياداعى سالىق رەفورمالارىنا ارنالعان باسقا زەرتتەۋ سالىق جۇكتەمەسىنىڭ ارتۋى زەرتتەلگەن كومپانيالاردا ينۆەستيتسيالاردىڭ قىسقارۋىنا نەمەسە ديۆيدەند تولەمدەرىنىڭ ۇلعايۋىنا اكەلگەنىن راستايتىن سەنىمدى دالەلدەر تاپپاعان.
بۇل تۇجىرىمدار قازاقستان ءۇشىن ەرەكشە وزەكتى. ويتكەنى قولدانىستاعى زاڭنامادا جوعارى تابىستار مەن قىمبات مۇلىككە جوعارى مولشەرلەمەمەن سالىق سالۋدىڭ جەكەلەگەن ەلەمەنتتەرى قازىردىڭ وزىندە قاراستىرىلعان. 2026 -جىلدان باستاپ جەكە تابىس سالىعىنىڭ پروگرەسسيۆتى شكالاسى قولدانىلادى. ديۆيدەندتەر ءۇشىن %5 جانە %15 مولشەرلەمەلەر بەلگىلەنگەن. جوعارى مولشەرلەمە جىلدىق سالىق سالىناتىن تابىستىڭ 230000 ا ە ك- تەن اساتىن بولىگىنە قولدانىلادى.
بۇدان بولەك، 2026 -جىلدان باستاپ قازاقستاندا قىمبات جىلجىمايتىن مۇلىككە جوعارى مولشەرلەمەمەن سالىق سالۋ قاراستىرىلعان. ەگەر ءبىر مەنشىك يەسىنە تيەسىلى نىسانداردىڭ جيىنتىق سالىقتىق قۇنى 450 ميلليون تەڭگەدەن اسسا، سالىق 2946600 تەڭگەنى جانە بەلگىلەنگەن شەكتەن اساتىن سومانىڭ %2- ىن قۇرايدى. حالىقارالىق تاجىريبە ءىرى بايلىققا سالىق سالۋدىڭ ناتيجەسى تاڭدالعان مەحانيزمگە جانە ونى قولدانۋ ساپاسىنا بايلانىستى ەكەنىن كورسەتەدى.
قازاقستان ءۇشىن ۇسىنىستار ازىرلەۋ كەزىندە قازىردىڭ وزىندە قولدانىلىپ جاتقان شارالاردىڭ بيۋدجەتتىك تيىمدىلىگىن، كاپيتال يەلەرىنە تۇسەتىن جيىنتىق سالىق جۇكتەمەسىن جانە جاڭا ءتاسىلدىڭ قانداي قوسىمشا ناتيجە بەرەتىنىن باعالاۋ ماڭىزدى. بۇل ۇلتتىق ەكونوميكانىڭ ەرەكشەلىكتەرىن ەسكەرە وتىرىپ، سالىق جۇكتەمەسىن نەعۇرلىم ءادىل بولۋگە مۇمكىندىك بەرەتىن شەشىم ازىرلەۋگە كومەكتەسەدى.
24.kz