بالدىز قالىڭ: قازاقتىڭ ۇمىت بولعان داستۇرلەرى

استانا. قازاقپارات - قازاق حالقىنىڭ سالت-داستۇرلەرىنىڭ ىشىندە قازىرگى زاماندا مۇلدەم قولدانىستان شىعىپ، كوپشىلىكتىڭ ەسىنەن شىعا باستاعاندارى از ەمەس. سولاردىڭ ءبىرى - «بالدىز قالىڭ» ءداستۇرى.

بۇل ءداستۇر قالىڭ مال تولەۋ جۇيەسىمەن جانە وتباسىلىق بايلانىستى ساقتاۋ يدەياسىمەن تىعىز بايلانىستى بولعان. بالدىز قالىڭ دەگەن قانداي ءداستۇر؟ قازاقتىڭ ءداستۇرلى نەكەلەسۋ جۇيەسىندە مۇمكىندىك بولسا، قالىڭ مال تولەنگەن قالىڭدىق قايتىس بولعان جاعدايدا، كۇيەۋ جىگىتتىڭ (نەمەسە ونىڭ اۋلەتىنىڭ) سول وتباسىمەن بايلانىسىن ۇزبەۋ ماقساتىن كوزدەگەن.

ەگەر قايتىس بولعان قالىڭدىقتىڭ ءسىڭلىسى (بالدىزى) بولسا جانە ول نەكەلەسۋگە كەلىسسە، جىگىت بالدىزىن الۋعا قۇقىلى بولعان. ءبىراق مۇنداي جاعدايدا بۇرىن تولەنگەن قالىڭ مالدىڭ ۇستىنە قوسىمشا قالىڭ مال تولەنەتىن.

وسى قوسىمشا تولەمدى حالىق «بالدىز قالىڭ» دەپ اتاعان. ادەتتە بۇل قوسىمشا مالدىڭ مولشەرى بۇرىنعى قالىڭ مالدان كەم بولماعان، كوبىنە «تۇيە باستاتقان توعىز» (توعىز تۇيە باستاپ، باسقا مالدار قوسىلاتىن) دەڭگەيىندە بولعان. ءبىراق ونىڭ دا ءوز ەرەجەسى بار. ياعني جىگىت قايتىس بولعان قالىڭدىعىنا ۇرىن بارىپ (نەكەلەسىپ، بىرگە تۇرىپ) قويعان بولسا عانا بالدىز قالىڭ تولەنەدى. ەگەر جىگىت ۇرىن بارماعان بولسا (تەك قۇدا ءتۇسىپ، قالىڭ مال تولەنىپ، ءبىراق ۇيلەنبەي قالعان جاعدايدا)، بالدىز قالىڭ تولەنبەيدى.

كەيدە قالىڭدىق قايتىس بولعاندا، ەگەر ۇيدە باسقا قىز بولماسا، تولەنگەن قالىڭ مالدىڭ جارتىسى قايتارىلاتىن بولعان. جالپى قازاق قوعامى ءۇشىن ۇرپاق قامى، تۋىستىق بايلانىستى ساقتاۋ جانە بالالاردىڭ تاربيەسى وتە ماڭىزدى بولعان. قانداي جاعداي بولماسىن، بالالاردىڭ ءوز اناسىنىڭ اۋلەتىندە قالۋىنا كوڭىل بولىنگەن. قايتىس بولعان ايەلدىڭ بالالارى جات ايەلدىڭ (وگەي شەشە) تاربيەسىنە بەرگەنشە، ءوز ناعاشى جۇرتىنان الىستاتپاۋعا تىرىسقان.

ياعني بالدىز قالىڭ ءداستۇرى تۋعان شەشەسىنىڭ قانىنا جاقىن ادامنىڭ قولىندا ءوسسىن دەگەن نيەتتەن تۋعان. بۇل ءوز كەزەگىندە بالانىڭ پسيحولوگيالىق جايلىلىعى مەن تاربيەسى ءۇشىن وتە ماڭىزدى سانالعان.

ەكىنشىدەن وتباسىلار اراسىنداعى بايلانىستى ۇزبەۋ ماقساتىن كوزدەگەن. قالىڭ مالى تولەنىپ، قۇدا تۇسكەن سوڭ ەكى جاقتىڭ اراسى ءۇزىلىپ قالماۋى ءۇشىن وسىنداي جول ويلاستىرىلعان. بۇل - ەكى رۋدىڭ، ەكى اۋلەتتىڭ اراسىنداعى تۋىستىقتى نىعايتۋ امالى ەدى.

كەيبىر جاعدايلاردا امەڭگەرلىك (قايتىس بولعان ايەلدىڭ ورنىنا ونىڭ تۋىسىن الۋ) سالتىمەن دە استاسىپ جاتقانىن ايتا كەتۋ كەرەك. ءبىراق بالدىز قالىڭ امەڭگەرلىكتەن ەرەكشە - ول قالىڭ مال تولەنگەن قالىڭدىققا قاتىستى عانا قولدانىلعان.

بۇگىندە «بالدىز قالىڭ» ءداستۇرى ارحايزمگە اينالعان. سەبەبى، قازاق قوعامىندا ۋاقىت تالابىنا سايكەس، قۇندىلىقتار وزگەردى. ءارى مۇنداي «مىندەتتى» نەكەلەسۋ زاڭ تۇرعىسىنان دا، مورالدىق تۇرعىدان دا اقىلعا سىيمايتىن ارەكەت بولىپ ەسەپتەلەدى. قالىڭ مالدىڭ ءوزى دە كوپ جەردە وزگەرىسكە ۇشىراپ نەمەسە سيمۆولدىق سيپات الىپ بارا جاتىر.

ەتنوگراپ ماماندار شىن مانىندە قازاقتىڭ «بالدىز قالىڭ» دا سول كەزدەگى قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋعان، ۇرپاقتى، تۋىستىقتى، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ويلاعان وتە تەرەڭ ماعىنالى سالت بولعانىن ايتادى. بۇگىندە ول ۇمىتىلعانىمەن، قازاقتىڭ ۇرپاق قامىن، تۋىستىق بايلانىستى قادىرلەگەن دانالىعىن كورسەتەتىن جارقىن مىسال بولىپ قالا بەرەدى. تاريح عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور بيبيزيا قالشابايەۆانىڭ ايتۋىنشا، «بالدىز قالىڭ» - قالىڭ مالدىڭ ءبىر ءتۇرى.

«قازاقتا بالدىز الۋ كەزدەسەدى، ول بەرتىنگە دەيىن ءبىرلى-جارىم كەزدەسكەن. مۇندا دا قوسىمشا قالىڭ مال بەرىلگەن. بالدىزىن الۋ كوبىنە جيەندەرىنە ءوز اناسىنىڭ ءسىڭلىسى باس-كوز بولسىن، وگەي شەشەگە جاۋتاڭداماسىن دەگەن ماقساتتان تۋىنداعان»، - دەيدى ول.

«بالدىز قالىڭ» - امەڭگەرلىكتىڭ ءبىر تۇرىفيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور دانداي ىسقاق ۇلى بۇل ءداستۇردى امەڭگەرلىكتىڭ ءبىر ءتۇرى دەپ ەسەپتەيدى. ايتۋىنشا، بۇل ءداستۇردىڭ نەگىزگى ماقساتى - بالانى وگەي قىلماۋ، اناسىنان كەم كورمەيتىن ادامنىڭ (قالىڭدىقتىڭ ەڭ جاقىن تۋىسىنىڭ) باۋىرىنا باسۋ.

«قازاق باسقا ۇلتقا قاراعاندا ءومىردىڭ ءمانىن جاقسى بىلگەن عوي. ۇرپاق تاربيەلەۋدى، جاقسى ۇرپاق قالدىرۋدى ماقسات تۇتادى. بۇكىل ءومىرىن سوعان ارنايدى. اناسى قايتىس بولعاندا بالاسى جەتىمدىك كورمەۋى كەرەك. ال بالاسىنا كىم قارايدى؟ اكەسى باسقا ايەل السا، بالا وگەي بولىپ قالادى. سوندىقتان قازاقتا «بالدىز قالىڭ» دەگەن ءداستۇر بولعان. قايىن جۇرتى بالالارعا ءوز بالاسىنداي قارايتىن قالىڭدىقتىڭ ەڭ جاقىن ادامىن بەردى. قازاقتا ونداي ءداستۇر كەڭ ءورىس العان. ارينە، ءبارى ەكى جاقتىڭ كەلىسىمىمەن جاسالدى.

بۇگىندە «بالدىز قالىڭ» ءداستۇرى ءىس جۇزىندە قولدانىلمايدى»، - دەيدى ول. پروفەسسور دانداي ىسقاق ۇلىنىڭ ويىنشا، ونىڭ جوعالۋىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتىپ وتىر. جاھاندانۋ جانە ەۋروپالىق قۇندىلىقتاردىڭ ىقپالى: قازىرگى قوعام نەكەگە تەك سەزىمگە، جەكە تاڭداۋعا نەگىزدەلگەن كوزقاراسپەن قارايدى. ەۋروپالىق ءومىر سالتى (ءبىر كۇنمەن ءومىر ءسۇرۋ) قازاقتىڭ ۇرپاق قامىن ويلاۋ ءداستۇرىن ىعىستىردى.

گەندەرلىك ساياساتتىڭ اسەرى: ەر مەن ايەل تەڭدىگى يدەياسى ايەلدەردىڭ مەنتاليتەتىن وزگەرتتى، بالا تۋۋ كورسەتكىشى تومەندەدى. سوتسياليزم كەزىنەن قالعان داستۇرگە مەنسىنبەۋ دە ءرول اتقاردى. وسىنىڭ سالدارىنان ۋاقىت وتە كەلە امەڭگەرلىك تە، بالدىز قالىڭ دا «ماحابباتى جوق» ەسكىرگەن ءداستۇردىڭ قاتارىنا قوسىلدى.

«قازىردىڭ وزىندە قازاقى ءداستۇردى ۇستانۋ ازاماتتاردىڭ قولىنان كەلەدى. ەكى جاق ءوزارا كەلىسىپ جاتسا بولدى. نەگىزى، بۇگىندە ءبىزدىڭ قوعامىمىز جاھاندانىپ بارا جاتىر عوي. ەۋروپالىق ءداستۇر ۇلتتىق سالتىمىزدى ىعىستىرىپ كەلەدى. ال ءبىزدىڭ ايىرماشىلىعىمىز جەر مەن كوكتەي. ءبىز ءومىرىمىزدى ۇرپاعىمىزعا ارنايدى، ۇلدى تاربيەلەسەك، نەمەرە كورسەك دەيمىز. شوبەرەنىڭ قىزىعىن كورگەن ەڭ باقىتتى ادام دەيدى. ەۋروپادا ولاي ەمەس. ولار ءبىر كۇنمەن ءومىر سۇرەدى». قازاقتىڭ ەجەلگى داستۇرلەرىنىڭ كوبى سياقتى، «بالدىز قالىڭ» دا سول كەزدەگى قوعامنىڭ قاجەتتىلىگىنەن تۋعان، ۇرپاقتى، تۋىستىقتى، الەۋمەتتىك تۇراقتىلىقتى ويلاعان تەرەڭ ماعىنالى سالت بولعان. قازىر ۇمىتىلعانىمەن، قازاق حالقىنىڭ ۇرپاق قامىن، وتباسى بىرلىگىن قادىرلەگەن دانالىعىن كورسەتەتىن جارقىن مىسال بولىپ قالا بەرەدى»، - دەيدى ەتنوگراف.

e-history.kz