پەدياتر(ول بالالاردى ەمدەيتىن دارىگەر – رەد.) مەرەكە يكرامحان قىزى بەسىككە بولەۋگە قاتىستى ءوز ۇستانىمىن ءبىلدىرىپ، بۇرىن بۇل ءداستۇردىڭ قانداي قاجەتتىلىكتەن تۋعانىن ءتۇسىندىردى. دارىگەردىڭ پىكىرىنشە، قازىرگى تۇرمىس جاعدايىندا بالانى بەسىككە بولەۋدىڭ كەيبىر تۇستارى ونىڭ دەنساۋلىعىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
بەسىك بۇرىن نە ءۇشىن قاجەت بولدى؟
پەدياتردىڭ ايتۋىنشا، بەسىك بۇرىنعى زاماندا تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەن پايدا بولعان. ول كەزدە ءبىر رەت قولدانىلاتىن جورگەكتەر مەن زاماناۋي گيگيەنالىق قۇرالدار بولماعاندىقتان، بالانىڭ تازالىعىن ساقتاۋ ءۇشىن بەسىككە بولەگەن. سونىمەن قاتار ءسابي جەرگە جاتپاسىن، اينالاسى تازا بولسىن دەگەن تۇسىنىك بولعان.
مەن بەسىككە سالۋعا قارسىمىن. نەگە؟ سەبەبى بەسىك بۇرىنعى زاماندا قاجەت بولعان. بالا جەردە جاتپاسىن دەپ بەسىككە بولەگەن. ول كەزدە ءبىر رەت قولدانىپ، تاستاي بەرەتىن جورگەكتەر بولعان جوق. بالانىڭ دارەتى تازا بولۋى ءۇشىن، ءتىل-كوزدەن قورعاۋ ءۇشىن بەسىككە بولەگەن. ويتكەنى ول كەزدە ۇيگە قوناق كوپ كەلگەن. سول زامان ءۇشىن بەسىككە سالۋ ءداستۇرى دۇرىس ەدى، - دەيدى پەدياتر.
دارىگەر قازىرگى جاعدايدىڭ بۇرىنعىدان وزگەشە ەكەنىن ايتادى. ونىڭ سوزىنشە، ءقازىر بالانىڭ كۇتىمىنە ارنالعان ءتۇرلى قۇرالدار بار. سوندىقتان ءداستۇردىڭ قالىپتاسۋىنا سەبەپ بولعان بۇرىنعى تۇرمىستىق قاجەتتىلىكتەردى بۇگىنگى كۇنمەن سالىستىرا قاراۋ كەرەك.
بەسىك بالانىڭ ۇيقىسىنا اسەر ەتەدى
پەدياتردىڭ پىكىرىنشە، بەسىككە بولەنگەن بالاعا قاتىستى ەسكەرەتىن ماسەلەلەردىڭ ءبىرى - ۇيقى رەجيمى مەن بالانىڭ جاي-كۇيى.
جاڭا تۋعان بالا تۇنىمەن ۇيىقتاماي، جىلاپ شىعۋى مۇمكىن. ۇلكەن ادامنىڭ ءوزى بىرنەشە كۇن ۇيىقتاماي جۇرسە، ميىنا جۇكتەمە تۇسەدى. سترەسس گورمونى - كورتيزول بولىنەدى. ياعني ۇيىقتاماي جاتقان بالانىڭ اعزاسىنا دا وسىنداي كۇش تۇسەدى. ال بالانىڭ ميىنىڭ دامۋى ءۇشىن ۇيقى قاجەت. ۇيقى بۇزىلعان جاعدايدا اعزادا ءبولىنۋى كەرەك گورمونداردىڭ قالىپتى ءبولىنۋى دە بۇزىلۋى مۇمكىن، - دەيدى دارىگەر.
بالانىڭ ۇيقىسى ونىڭ ءوسۋى مەن دامۋى ءۇشىن ماڭىزدى. سوندىقتان ءسابي بەسىككە جاتقىزىلعان كەزدە ونىڭ تىنىس الۋى ەركىن بولىپ، دەنەسى قىزىپ كەتپەي، ۇيقىسى بۇزىلماۋى قاجەت. ەگەر بالا ۇزاق ۋاقىت جىلاسا نەمەسە ۇيىقتاي الماسا، مۇنى جاي عانا مىنەزىنە نە بەسىككە ۇيرەنبەۋىنە بايلانىستى دەپ قابىلداماي، سەبەبىن انىقتاۋ ماڭىزدى.
«جاۋىرىننىڭ جابىسۋى» مەديتسينادا جوق
پەدياتر بەسىككە بولەۋگە قاتىستى قوعامدا كەزدەسەتىن تاعى ءبىر تۇسىنىككە توقتالدى. ونىڭ ايتۋىنشا، كەيبىرەۋلەر بالانىڭ دەنەسىن شالقايتىپ جىبەرەتىن جاعدايدى «جاۋىرىنى جابىسىپ قالدى» دەپ سيپاتتايدى. الايدا دارىگەر بۇل اتاۋدىڭ مەديتسينادا قولدانىلمايتىنىن ايتادى.
ەكىنشىدەن، بالا شالقايىپ قالادى. مۇنى «جاۋىرىنى جابىسىپ قالدى» دەيدى. ءبىراق «جاۋىرىننىڭ جابىسۋى» دەگەن تەرمين مەديتسينادا جوق، - دەيدى مەرەكە يكرامحان قىزى.
دارىگەر بەسىككە بولەۋگە بايلانىستى الاڭداتاتىن بەلگىلەردىڭ قاتارىندا ءجيى قۇسۋ، دەنەنىڭ كوگەرۋى جانە بالانىڭ توقتاماي جىلاعان كەزدە داۋىسى شىقپاي قالۋىن اتادى.
ۇشىنشىدەن، بالا ءجيى قۇسا باستايدى. دەنەسى جاۋراعان بالانىڭ دەنەسىندەي كوگەرىپ كەتەدى. كەيبىر بالالار توقتاماي جىلاعاندا كوگەرىپ، داۋىسى شىقپاي قالادى. گيپوكسيانى بىلمەگەندىكتەن، بۇرىن مۇنى بالانىڭ كوگەرىپ جاتقانى دەپ قانا قابىلداعان، - دەيدى پەدياتر.
مامان بۇل بەلگىلەردى قان اينالىمىنىڭ باياۋلاۋىمەن بايلانىستىرادى. ونىڭ تۇسىندىرۋىنشە، بالانىڭ اعزاسىنداعى بارلىق مۇشەگە، سونىڭ ىشىندە ميعا دا وتتەگىنىڭ جەتكىلىكتى مولشەردە جەتۋى ماڭىزدى.
دارىگەر ەرەسەكتەر مەن بالالاردىڭ اعزاسىنداعى قان اينالىم ەرەكشەلىكتەرىنە نازار اۋدارۋ كەرەگىن ايتادى. بالانىڭ ءوسىپ-دامۋى ءۇشىن مۇشەلەرىنىڭ وتتەگىمەن جەتكىلىكتى قامتاماسىز ەتىلۋى ماڭىزدى. ال ميدىڭ قالىپتى دامۋى جۇيكە جاسۋشالارىنىڭ، سونىڭ ىشىندە نەيرونداردىڭ جەتىلۋىمەن بايلانىستى.
بالانىڭ قول-اياعىن بايلاۋ دۇرىس پا؟
پەدياتردىڭ پىكىرىنشە، بەسىككە بولەۋ كەزىندە بالانىڭ قول-اياعىن قاتتى تاڭىپ قويۋ دا ەسكەرۋدى قاجەت ەتەدى. ويتكەنى ءسابيدىڭ قوزعالىسىن شەكتەۋ ونىڭ ەركىن قيمىلداۋىنا كەدەرگى كەلتىرەدى.
قان اينالىمىن بۇزىپ، بالانىڭ اياق-قولىن بايلاپ، قۇنداقتاپ تاستاساق، قوزعالىسى باياۋلايدى. جاڭا تۋعان بالا ءۇپ ەتكەن جەلدەن توڭادى دەگەن قاتە ۇستانىم بار. وسىعان سەنەتىن اتا-انالار بولمەنى قاتتى ىسىتىپ، بالانىڭ دەنەسىنە ماي جاعىپ، بەسىككە بولەپ تاستايدى. ءدال وسىلاي ەرەسەك ادامدى بايلاپ قويساق، نە بولار ەدى؟ اعزاعا وتتەگى جەتپەيدى. ءبىر كۇن ەمەس، جارتى جىل بويى بەسىككە جاتاتىن بالالار بار، - دەيدى ول.
بەسىككە بولەۋ كەزىندە بالانىڭ تىنىس الۋىنا كەدەرگى كەلتىرمەۋ، كەۋدە تۇسىن قاتتى قىسپاۋ جانە جامباس پەن اياقتارىنىڭ ەركىن قوزعالۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ قاجەت. اسىرەسە بالانىڭ اياقتارىن ءتۇزۋ سوزىپ، قاتتى تاڭىپ قويۋ جامباس بۋىندارىنىڭ قالىپتاسۋىنا كەرى اسەر ەتۋى مۇمكىن.
نارەستەنى كۇشپەن سىلكۋ ميعا زاقىم كەلتىرەدى
پەدياتر بەسىكتى تەربەتۋدىڭ دە قاۋىپسىزدىك تالاپتارى بار ەكەنىن ەسكەرتەدى. ونىڭ سوزىنشە، كەيبىر وتباسىلاردا بەسىكتى كىشكەنتاي بالالارعا تەربەتكىزەدى. ءبىرى اياعىمەن تەربەتسە، ەندى ءبىرى تەلەفون قاراپ وتىرىپ شايقايدى.
ونىڭ ۇستىنە بالانى تەربەتەمىز. ۇيدەگى كىشكەنتاي بالالارعا بەسىكتى تەربەتكىزىپ قويامىز. بىرەۋ اياعىمەن، ەندى بىرەۋ تەلەفون كورىپ وتىرىپ شايقايدى. وسىلايشا بالانىڭ ميى شايقالادى. بالانى ەشقاشان سىلكۋگە بولمايدى. باس سۇيەگىنىڭ ىشىندەگى مي ءبىر جەرگە ءتيىپ، ءبىر تامىرى جارىلسا، وسە كەلە ول اقاۋعا اينالۋى مۇمكىن، - دەيدى دارىگەر.
بۇل رەتتە بالانى قاتتى سىلكۋ مەن بەسىكتى جايلاپ تەربەتۋدىڭ ايىرماشىلىعىن اجىراتۋ قاجەت. نارەستەنى كۇشپەن سىلكۋ ميعا اۋىر زاقىم كەلتىرۋى مۇمكىن. ال بەسىكتى شامادان تىس قاتتى نەمەسە باقىلاۋسىز تەربەتۋدىڭ دە قاۋىپسىزدىككە قاتىسى بار.
پەدياتر بەسىككە قاتىستى تاعى ءبىر ماسەلە رەتىندە جامباس بۋىنىنىڭ ديسپلازياسىن اتادى. ونىڭ ايتۋىنشا، بۇرىن بالالاردىڭ اياقتارىنا گيپس تاڭۋ ءجيى كەزدەسكەن. ول مۇنداي جاعدايلاردى ورتوپەد ماماندار دا راستايتىنىن ايتادى.
بۇرىن ديسپلازيا كوپ كەزدەسكەن. بالالاردىڭ ۇرشىعىنا ءتۇرلى گيپس تاڭىپ تاستاعان. ورتوپەدتەر دە مۇنى راستايدى. بالانىڭ جامباسىنداعى قان اينالىمى دۇرىس بولماعاندىقتان، ديسپلازيا پايدا بولادى. بەسىككە تاڭىپ قويعاندىقتان بالانىڭ ۇرشىعى دۇرىس قالىپتاسپاي قالادى. مىنە، بۇل دا قولدان جاساپ العان اۋرۋ، - دەيدى مەرەكە يكرامحان قىزى.
جامباس بۋىنى ديسپلازياسى - بالانىڭ جامباس بۋىنىنىڭ قالىپتاسۋىنا بايلانىستى مەديتسينالىق جاعداي. ونىڭ پايدا بولۋىنا بىرنەشە فاكتور اسەر ەتۋى مۇمكىن. اياقتاردى ءتۇزۋ سوزىپ، ءبىر-بىرىنە جاقىن كۇيدە قاتتى تاڭىپ قويۋ جامباس بۋىنىنىڭ قالىپتى دامۋىنا كەدەرگى كەلتىرۋى ىقتيمال. ال جامباس پەن تىزەنى تابيعي بۇگىلگەن قالىپتا ۇستاپ، اياقتاردىڭ ەكى جاققا ەركىن اشىلۋىنا مۇمكىندىك بەرۋ قاۋىپسىزدەۋ سانالادى.
دەگەنمەن ديسپلازيانى تەك بەسىككە بولەۋدەن پايدا بولادى دەپ ايتۋعا بولمايدى. بۇل جاعدايدىڭ الدىن الۋ مەن ەمدەۋ ماسەلەسىن بالالار ورتوپەدى شەشۋى كەرەك. ەگەر ديسپلازياعا كۇدىك بولسا، بالانى مامانعا كورسەتىپ، قاجەتتى تەكسەرۋدەن وتكىزۋ ماڭىزدى.
بالاڭىز ساپ-ساۋ بولسا، ەشقانداي ديسپلازياسى، گيپوكسياسى بولماسا، بەسىككە سالۋعا بولادى. ءار اتا-انانىڭ تاڭداۋى وزىندە. ءبىراق قالادا بەسىككە بولەۋ دۇرىس ەمەس دەپ ويلايمىن. قابات جوعارىلاعان سايىن وتتەگى ازايادى. قىستا دا، جازدا دا ءۇي وتە ىستىق بولادى. نيەۆرولوگيالىق بۇزىلىسى بار بالالاردىڭ كوبەيۋىنە دە وسى جاعداي اسەر ەتىپ وتىر، - دەيدى دارىگەر.
وسىلايشا، مامان بەسىككە بولەۋ ماسەلەسىندە بالانىڭ دەنساۋلىعى مەن ۇيدەگى جاعدايدى ەسكەرۋ قاجەتتىگىن ايتتى.