بالالاردى قالاي قورعايمىز
استانا. KAZINFORM - ەلىمىزدە بالالار قۇقىعى تۋرالى زاڭناماعا ءبىرقاتار وزگەرىس ەنگىزىلگەن.
زاڭ تالابى كۇشەيتىلدى
كامەلەت جاسقا تولماعاندارعا قاتىستى قىلمىس جاسالسا، جازانىڭ ەڭ اۋىرى - ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ.
- زورلىق-زومبىلىققا قاتىستى قابىلدانعان زاڭمەن جازا دا كۇشەيتىلدى. مىسالى، ۇرىپ-سوعۋ جانە دەنساۋلىققا جەڭىل زيان كەلتىرۋ ءۇشىن قىلمىستىق جاۋاپكەرشىلىك كوزدەلدى. سونىمەن قاتار جاڭا باپتار ەنگىزىلدى، ولاردىڭ اراسىندا بالالارعا قاتىستى جىنىستىق سيپاتتاعى ءتيىسۋ ارەكەتتەرىنە قاتىستى باپ، بۋللينگ ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىك ەنگىزگەن باپ بار. بالالارعا قاتىستى جىنىستىق زورلىق- زومبىلىق ءۇشىن ءومىر بويىنا باس بوستاندىعىنان ايىرۋ جازاسى قاراستىرىلدى، - دەيدى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل دينارا زاكيەۆا.
ول زاڭداعى جازا كۇشەيگەن سوڭ قىلمىستىڭ دا ازايعانىن تىلگە تيەك ەتتى.
- اتاپ ءوتۋ كەرەك، پرەزيدەنت تاپسىرماسىمەن قابىلدانعان زاڭدار مەن ءىس- شارالار ناتيجەسىندە ەلىمىزدە بالا قۇقىقتارىنىڭ بۇزىلۋى، ونىڭ ىشىندە بالالارعا قاتىستى اسا اۋىر قىلمىستىڭ سانى ازايدى. ماسەلەن، بيىلعى ءتورت ايدىڭ قورىتىندىسىنا كەلسەك، جىنىستىق زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرىنە قاتىستى بەس باپ بويىنشا قىلمىس $,7 عا، ال پەدوفيلياعا قاتىستى ەكى باپ بويىنشا قىلمىستىڭ سانى A عا ازايدى، - دەيدى ۋاكىل.
ال قاندايدا ءبىر قىسىم كورگەن بالالار 111 بايلانىس ورتالىعىنا حابارلاسىپ، كومەك سۇراي الادى.
ال مۇنداي اقپاراتتار مەكتەپتەردە ارنايى «قاۋىپسىزدىك ساباقتارى» ارقىلى بالالارعا تۇسىندىرىلەدى.
- جالپى، بالا قۇقىعى بۇزىلعان جاعدايدا قايدا جۇگىنۋگە بولاتىنى جونىندە اقپارات مەكتەپتەردە وتكەن جىلى ەنگىزىلگەن «قاۋىپسىزدىك ساباقتارىندا» ءتۇسىندىرىلىپ كەلەدى. وندا بالالار 111, 102 نومىرلەرى مەن جەرگىلىكتى بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىلدەردىڭ بايلانىس دەرەكتەرى تۋرالى اقپارات الادى. سونىڭ ناتيجەسىندە 111 بايلانىس ورتالىعىنا وسى ءتورت ايدا 48 مىڭ قوڭىراۋ، ال بالالاردان QR كود ارقىلى 73 مىڭ SMS كەلىپ ءتۇستى. وسىلايشا، QR كود بالالارعا وزدەرىنىڭ ماسەلەلەرىن بىزگە جەتكىزىپ، كومەك الۋلارىن جەڭىلدەتەدى، - دەيدى ول.
بالاعا قاۋىپ تەك سىرتتان كەلە مە؟
مامانداردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، بالالاردىڭ باسىم بولىگى وتباسىلىق ماسەلەلەردەن زارداپ شەگەدى. اڭگىمە تەك فيزيكالىق زورلىق-زومبىلىق تۋرالى ەمەس. بالانىڭ پسيحولوگياسىنا اسەر ەتەتىن جانۇيا قىسىمى دا كوپ بولادى.
- بالالار ماسەلەسىندە ەڭ وزەكتى تاقىرىپ - وتباسىنداعى قارىم- قاتىناس. اتا- انالار كەيدە بالانى تۇسىنبەي جاتادى. مىسالى، 6 جاستاعى بالا ماعان كەلىپ «اپاي، كومەكتەسىڭىزشى. مەن اكەمدى دە، انامدى دا جاقسى كورەمىن. ءبىراق نەگە ءبىز بىرگە تۇرا المايمىز؟» دەپ سۇرادى. مۇنداي سوزدەر قاتتى ويلاندىرادى. سوندىقتان اتا-انالارمەن پروفيلاكتيكالىق جۇمىستاردى مەكتەپتەرمەن بىرلەسە وتىرىپ ۇزدىكسىز جۇرگىزىپ كەلەمىز. سەبەبى، بالالار ءۇشىن اتا-انانىڭ جىلى ءسوزى، كوڭىل، ۋاقىت ءبولۋى - وتە ماڭىزدى. بالالار ءدال وسىنى ءجيى ايتادى، - دەيدى استانا قالاسىنىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى وڭىرلىك ۋاكىلى ءاسيما بيمەندينا.
ال پسيحولوگتەر اتا- انالاردىڭ بالالارعا شەكتەن تىس مىندەت ارتۋى دا قاۋىپتى ەكەنىن ايتادى.
- اتا-انالار ءمىنسىز جوسپار قۇرىپ كەتەدى. بالام ساباق وقۋى كەرەك، ءتۇرلى نارسەلەردى مەڭگەرۋى كەرەك دەگەن سەكىلدى مىندەتتەردى ارتىپ تاستايدى. ءبىز بالاعا از دا بولسا، ەركىندىك بەرۋىمىز كەرەك. سوندىقتان بالانى تەك قانا اتا- انانىڭ جوسپارىمەن جۇرگىزىپ، ماجبۇرلەۋگە بولمايدى. كۇنى بويى قاراۋسىز قالعان بالا دا تەلەفونعا كىرىپ كەتۋى مۇمكىن. كەرىسىنشە، تىم قاداعالاۋدا ۇستاسا، ول اتا- اناسىنىڭ ايتۋىمەن عانا ارەكەت ەتەتىن بولىپ قالادى. وسى ەكەۋىنىڭ ورتاسىندا ۇستاساق قاتەلەسپەيمىز، - دەيدى پسيحولوگ ءمولدىر توعجانوۆا.
پسيحولوگ ەرەسەكتەر كوبىنە ءوزارا ماسەلەلەرىن شەشۋ ءۇشىن بالالاردى ينسترۋمەنت رەتىندە پايدالاناتىنىن ايتادى. ال بۇل جەتكىنشەكتەردىڭ پسيحيكاسىنا كەرى اسەر ەتەدى.
- كەيدە اكەلەر «مەنىڭ اتا-انام، سول ءۇشىن ولارعا بالالارىمىزدى جىبەرۋىمىز كەرەك» دەيدى. اتا-اناسىنىڭ الدىندا ءوز ابىرويىن كوتەرۋ ءۇشىن، ولاردى رەنجىتپەس ءۇشىن بالانى اۋىلعا جىبەرۋگە ءماجبۇر بولادى. ءبىز بالالاردى ءوز ەموتسيالىق ماسەلەلەرىمىزگە قولدانباۋىمىز كەرەك. مۇنداي ماسەلەنى ەرەسەك ادامدار ءوز اراسىندا شەشۋى كەرەك. بۇل - وسىعان ۇقساس جاعدايلاردىڭ ءبىر عانا مىسالى، - دەيدى ول.
اتا- انالاردىڭ ءجيى جىبەرەتىن قاتەلىگى - ءوز بالاسىنا ايتقانىن ىستەتۋ ءۇشىن جاسايتىن مانيپۋلياتسياسى. قازاق قوعامىندا كىشكەنتايىنان «جۇرتتىڭ بالاسى» سەكىلدى بولا الماعانىنان ۇرىس ەستيتىندەردىڭ كوپتىگى دە جاسىرىن ەمەس. جاسىنا جەتپەي «جالقاۋ» اتانىپ جۇرگەن جەتكىنشەكتەر دە جەتكىلىكتى. ەگەر وسى اڭگىمەلەردەن ءوز بالاڭىزدى كورىپ تۇرساڭىز، كەلەسى اقپاراتتى مۇقيات وقىڭىز! سەبەبى، دارىگەرلەردىڭ ايتۋىنشا جالقاۋلىقتىڭ ەڭ ءبىرىنشى سەبەبى - دەنساۋلىق.
- ءار بالانىڭ گەنەتيكاسى ءارتۇرلى. بالاڭىزدى كورشىنىڭ بالاسىمەن سالىستىرماڭىز. ەڭ ءبىرىنشى كەزەكتە جالقاۋلىق - قان ازدىق. بالاڭىز بەلسەندى بولماسا، جالقاۋ دەپ سوكپەستەن بۇرىن دەنساۋلىعىن تەكسەرتىڭىز، - دەيدى ەندوكرينولوگ گۇلجان امانباي.
پەرزەنتىڭىزدىڭ قاۋىپسىزدىگىن قانشالىقتى قامتاماسىز ەتىپ ءجۇرسىز؟
اتا- انانىڭ بالا الدىنداعى باستى مىندەتى - ءول ۇشىن قاۋىپسىز ورتا قالىپتاستىرۋ. ەڭ ءبىرىنشى قاۋىپ اتا-اناسىنىڭ قاراۋىنسىز قالعان بالاعا تونەتىنى بارشاعا ايان. توتەنشە جاعدايلار قىزمەتىنىڭ ماماندارى ءدال وسى ماسەلەنى ايتىپ، دابىل قاقتى. قۇتقارۋشىلار سوڭعى 3 جىلدا اتا- اناسىنىڭ قاراۋىنسىز قالعان 259 بالانى سۋعا اعىپ كەتۋدەن اراشالاپ قالىپتى. ال 165 بالا اجال قۇشقان.
- قازىرگى تاڭدا قازاقستان بويىنشا 700 جاپپاي سۋعا شومىلۋ ورىنى بەكىتىلدى. وعان تاعى دا 82 جاعاجاي قوسىلۋى مۇمكىن. الايدا، ەڭ باستى ەسكەرۋ كەرەك ماسەلە - تاۋلىكتىڭ 24 ساعاتىندا دا بالالاردى ەشقاشان قاراۋسىز قالدىرۋعا بولمايدى. ولارعا تىيىم سالىنعان اۋماقتاردا، ەرەسەكتەردىڭ قاراۋىنسىز سۋعا شومىلماۋ كەرەكتىگىن جاقسىلاپ ءتۇسىندىرۋ كەرەك، - دەيدى ت ج م ازاماتتىق قورعانىس جانە اسكەري بولىمدەر كوميتەتىنىڭ باس مامانى قۋانىش تەمىربەكوۆ.
جاڭا زاڭداردىڭ قابىلدانۋىمەن كوپتەگەن وزگەرىس ەنگىزىلىپ جاتىر. ماسەلەن، ساۋلەت جانە قۇرىلىس سالاسىنا دا بالالار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان وزگەرىستەر ەنگىزىلدى.
- جاز مەزگىلىندە كىشكەنتاي بالالاردىڭ تەرەزەدەن قۇلاپ كەتۋ جاعدايلارى جيىلەيدى. سوندىقتان اتا-انالارعا «بالالاردى نازاردان تىس قالدىرماڭىزدار، جالعىز قالدىرماڭىزدار» دەپ ۇنەمى ايتىپ كەلەمىز. ەندى قۇرىلىس سالۋشىلارى جاڭا كەشەندەردى سالعاندا تەرەزەلەرگە ارنايى بۇعاتتاعىش ورناتۋى ءتيىس. بۇل تالاپتى تۇرعىن ءۇي يەلەرى كووپەراتيۆتەرى مەن ءۇي باسقارۋ ۇيىمدارى قاداعالاۋى قاجەت. بۇل - ماڭىزدى ءارى قاجەتتى وزگەرىس دەپ ەسەپتەيمىن، - دەيدى استانا قالاسىنىڭ بالا قۇقىقتارى جونىندەگى وڭىرلىك ۋاكىلى.
مەملەكەت بالالار قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن ءبىرقاتار جۇمىس ىستەپ جاتىر. ماسەلەن، ۇكىمەت جاقىندا بالالار قاۋىپسىزدىگىنە بايلانىستى 58 مىڭنان استام ينتەرنەت- رەسۋرستى بۇعاتتادى.
ءبىراق كامەلەت جاسقا تولماعاندار تەك مەملەكەت پەن مەكتەپتەردىڭ جاۋاپكەرشىلىگىندە ەمەس. پەرزەنتىنە قامسىز بالالىق شاق سىيلاۋ - اتا- انانىڭ ەڭ باستى بورىشى.
ايتا كەتەيىك، بيىل ەلىمىزدە العاشقى 4 ايدىڭ ىشىندە بالالارعا قاتىستى 1309 قىلمىس تىركەلگەن. ونىڭ ` ى زورلىق- زومبىلىقپەن بايلانىستى.
- وسى جىلدىڭ العاشقى ءتورت ايىندا 5765 اتا- انا اكىمشىلىك قۇقىق بۇزۋشىلىق تۋرالى كودەكسىنىڭ 127-بابى بويىنشا، ياعني بالالاردىڭ قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتپەگەنى ءۇشىن جاۋاپكەرشىلىككە تارتىلدى. بۇگىنگى تاڭدا 6 مىڭنان استام اتا- انا ىشكى ىستەر ورگاندارىنىڭ ەسەبىندە تۇر، - دەيدى دينارا زاكيەۆا Kazinform تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
ۋاكىل بالالار اراسىنداعى ەڭ وزەكتى ماسەلەلەردى دە تىزىپ بەردى.
- بالالاردان تۇسكەن قوڭىراۋلار مەن حابارلامالاردىڭ ىشىندە ەڭ وزەكتى ماسەلەلەر - سىنىپتاستارمەن قارىم- قاتىناس، زورلىق-زومبىلىق، بۋللينگ جانە پسيحولوگيالىق سۇراقتار. مىسالى، وسى جىلعى ءتورت ايدا 264 بالا پسيحولوگيالىق سۇراقپەن حابارلاستى. بايلانىس ورتالىعىنىڭ وپەراتورلارى 25 سۋيتسيدتىڭ الدىن الدى. سونىمەن قاتار اۋىر دەپرەسسيادا جۇرگەن بالالار جازىپ جاتىر، ولاردىڭ بارىمەن بالالاردى پسيحولوگيالىق قولداۋ ورتالىقتارى جۇمىس ىستەپ جاتىر. سونىمەن قاتار 480 قىلمىستىق ءىس بويىنشا جۇمىس جۇرگىزىپ، ۋاكىلەتتى ورگاندارعا 800 دەن استام سۇراۋ سالدىم، - دەيدى مامان.
بالا قۇقىقتارى جونىندەگى ۋاكىل مەكتەپتەردەگى بالا قاۋىپسىزدىگى ماسەلەسى دە اسا ءماز ەمەستىگىن ايتادى. ماسەلەن، ءتۇرلى قيىندىقتارىن ايتىپ، دابىل قاققان بالالاردىڭ جانايقايىن مەكتەپ قىزمەتكەرلەرى ەسكەرۋسىز قالدىرعان.
- وكىنىشكە قاراي، تۇركىستان، الماتى، اقتوبە، ماڭعىستاۋ وبلىستارىندا ءبىلىم بەرۋ سالاسىنداعى وزەكتى جۇيەلى ماسەلەلەر انىقتالدى. مىسالى، بالالار زورلىق- زومبىلىق، اقشا بوپسالاۋ، الىمجەتتىك، تاماق تارتىپ الۋ، بۋللينگ، دەنە شىنىقتىرۋ مۇعالىمدەرىنىڭ سەكسۋالدىق ارەكەتتەرى تۋرالى پسيحولوگتەردىڭ انكەتالارىندا، مۇعالىمدەرگە، ديرەكتورلارعا حابارلاعان. ءبىراق ولار پوليتسياعا، ۋاكىلەتتى ورگاندارعا حابارلامادى. ينسپەكتورلار مەكتەپتەن بۋللينگ بويىنشا اقپارات سۇراتقاندا، ولار بۋللينگ %0 دەپ بەرگەن. ءبىر مەكتەپتە بالالار كۇزدە 50 وقۋشى قاتىسقان جاپپاي توبەلەس بولعانىن ايتتى، ءبىراق مەكتەپ بۇل فاكتىنى جاسىرىپ وتىر. ال مەكتەپ تاراپىنان بولعان بۇنداي ارەكەت كەيىن ودان دا اۋىر قىلمىسقا اكەلۋى مۇمكىن، - دەيدى ول.
مۇنداي قاتەلىكتى مەملەكەتتىك ورگان قىزمەتكەرلەرى دە جيى جىبەرەتىن كورىنەدى.
- كەيبىر وڭىرلەردە، اتاپ ايتقاندا، جەتىسۋ جانە الماتى وبلىستارىندا پوليتسيا، ءبىلىم بەرۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ باسقارمالارى قيىن جاعدايداعى وتباسىلار، قولايسىز وتباسىلار تۋرالى، زورلىق-زومبىلىق فاكتىلەرى تۋرالى اقپاراتتى وتباسىن قولداۋ ورتالىقتارىنا بەرمەيدى. سونىڭ سالدارىنان مىڭداعان وتباسى كومەكسىز قالىپ جاتىر. بۇل ماسەلەلەردى اكىمدىكتەردىڭ الدىندا كوتەردىك، - دەيدى دينارا زاكييەۆا.
ارۋجان ماحمۋت