بالا ورالحاننىڭ كۋاگەرى: جازۋشىنىڭ ەشكىمگە سۇحبات بەرمەگەن سىنىپتاسىنىڭ اڭگىمەسى
وسكەمەن. KAZINFORM - جازۋشى ورالحان بوكەيدىڭ ەشبىر جۋرناليسكە سۇحبات بەرمەگەن سىنىپتاسى بار دەگەندى ەستىگەندە ەلەڭ ەتە قالدىق. وسكەمەندە تۇرادى ەكەن. ەسىم- سويى - زياش سەيىتقازى قىزى. ايىمىز وڭىنان تۋىپ، جاسى سەكسەننىڭ اۋىلىنا اياق باسقان زياش اپا بىزبەن كەزدەسۋگە كەلىستى.
ءسويتىپ، «التاي كەربۇعىسىنىڭ» بالداي بالالىعى مەن بۇرقانعان بوزبالالىق شاعىنىڭ كۋاگەرىمەن كوڭىل جازىپ، كوسىلە سويلەستىك.
- ورالحان بوكەيمەن نەشىنشى سىنىپتان بەرى بىرگە وقىدىڭىز؟
- ورالحان دا، مەن دە ۇلى وتان سوعىسىنىڭ بەل ورتاسىندا تۋدىق. تۋعان كۇنىمىز دە تاياۋ. ول 1943 -جىلدىڭ 27 -قىركۇيەگىندە، مەن 3 -قاراشادا تۋدىم. سول كەزدە شىڭعىستاي كولحوز بولعان. ورالحاننىڭ دا، مەنىڭ دە شەشەم بريگادادا جۇمىس ىستەگەن. ءبىزدى ءبىر بوبەكجايعا تاپسىرعان. ءۇش جاسقا دەيىن سوندا بولدىق. ال مەكتەپكە 50- جىلى باردىق. العاشقى مۇعالىمىمىز نۇرتاش قۇدايبەرگەنوۆا دەگەن كىسى. ءبىر قولىندا التى ساۋساعى بار- تىن.
شىڭعىستايدى حالىق ەكىگە ءبولىپ ايتادى. ءبىر جاعىن - شەكەمە، ەكىنشىسىن - اۋىل دەيدى. شەكەمەدە مەن، اۋىلدا ورالحان تۇردى. ەكىقاباتتى باستاۋىش مەكتەبى ورالحاننىڭ ۇيلەرىنە جاقىن ورنالاسقان. ءتورتىنشى سىنىپقا دەيىن سوندا وقىدىق. ۇلكەن ۇزىلىستە كيمەشەگى جەر سىزىپ ورالحاننىڭ اپاسى كەلەتىن. ۋىسى تولعان باۋىرساق. «وراش! وراش!» دەپ ايقايلاپ شاقىرادى. ءبارى ەستيدى. ورالحان جەتىپ بارادى دا، باۋىرساقتى تۇگەل جەپ تاۋىسىپ، قايتا كەلەدى. ءبىز قىزىعامىز. سول مەكتەپتە ورالحاننىڭ 2 جاس ۇلكەن اپايى ءلاززات تا وقيدى. ءبىراق ونى شاقىرمايدى. ورالحانداردىڭ ۇيلەرى بۇقتىرمانىڭ جاعاسىنا جاقىن ەدى. سۋ كوتەرىلگەندە قازىر مۋزەي بولىپ تۇرعان قىرداعى ۇيگە كوشىپ باردى. بەسىنشى سىنىپتان باستاپ شەكەمەدەگى مەكتەپتە وقىدىق.
- سىنىپتاستارى ورالحان بوكەيدى قالاي اتايتىن ەدىڭىزدەر؟
- قىزدار ورالحان دەيمىز. ءبىراق مۇعالىمدەردىڭ ءبارى وراش دەيتىن. ءبىز ونى «ماقتانشاق» دەپ مازاقتايتىنبىز. اۋەزوۆتىڭ اباي تۋرالى كىتابىن وقىپ الىپ، مەكتەپتە بارىمىزگە سونداعى كەيىپكەرلەردىڭ اتىن قوياتىن. مەنى زەرە دەيتىن. ال ءوزىن ۇنەمى اباي دەپ ايتاتىن. بۇل جاڭىلماسام التىنشى سىنىپتا. تاريحتان قاسىبەكوۆ دەگەن مۇعالىم ساباق بەرگەن. ورالحاندى تاقتاعا ساباق ايتۋعا شاقىرعاندا ول «ونىڭ نەسىن ايتامىن؟ كەيىن قازاقتىڭ دۇرىس تاريحى شىققاندا ءۇتىر-نۇكتەسىنە دەيىن ايتىپ بەرەمىن» دەيتىن. «ءاي، وراش- اي!» دەۋدەن ءارى اسپاعان ۇستازدىڭ وعان نەندەي باعا قويعانىن بىلمەيمىن. ءبىراق ەكىلىك قويمايتىن. ەگەر ءبىز سويتسەك ۇرسىپ، ەكى قويىپ تاستايتىن. تاڭقالامىز. رەنجيمىز. قاشقىنبايەۆ دەگەن مۇعالىم گەوگرافيانى وقىتتى. ول تاقتاعا شىعارسا ورالحان ءبارىن زۋىلداتىپ ايتىپ بەرەدى. قوڭىراۋدا «اكاۋ، گەوگرافيانى سوعىپ تۇرسىڭ. تاريحتى دا نەگە ءسويتىپ ايتپايسىڭ؟» دەپ سۇرايمىز تۇككە تۇسىنبەي. «مىنانداي تابيعاتتا تۇرىپ مەن نەگە گەوگرافيانى ايتپاۋىم كەرەك» دەپ جاۋاپ بەرەتىن. وسىنداي تۇسىنىكسىز تۇستارى كوپ- تۇعىن. «مىناۋ ەسىنەن اداسقان!» دەيتىنبىز سونداي كەزدەردە ابەسسىنىپ.
«ارا» دەگەن قابىرعا گازەتىن شىعاراتىنبىز. وعان وقۋشىلار كەزەك-كەزەك جازامىز. كەزەگى كەلگەندەردىڭ كوبى ورالحانعا قولقا سالادى. ول جاقسى جازاتىن. گازەتكە تارتىبىمەن كوزگە تۇسكەن نەمەسە تەنتەكتىك تانىتقان بالالار تۋرالى بەرەمىز. ونىڭ ءوزىن جاي جازا سالمايدى. گازەت قابىرعاعا ىلىنگەن ساتتە دالىزدە «قالاي شىعاردىم، ءا؟ كوردىڭدەر مە؟» دەپ يەگىن كوتەرىپ، الشاڭ باسىپ كەلە جاتاتىن. ورتا سىنىپتاردا ديكتانتتى ناشار جازاتىن. ماتەماتيكاعا دا شورقاقتاۋ بولدى. ادەبيەت ساباعىندا ولەڭ جاتتاۋعا بەرگەندە ءبىز سوزبە-ءسوز جاتتاساق، ورالحان باسقالاي بۇرىپ ايتاتىن. ساباقتان شىققاندا «انا ولەڭدە ونداي ءسوز جوق قوي!» دەپ سوگەتىنبىز. تۇسىنبەيتىنبىز. سول كەزدەگى دارىنىن كەيىن ارادا تالاي جىل وتكەندە ورالحاننىڭ جىعاسى جىعىلماي، جۇلدىزى جانىپ، كۇللى قازاققا اتاعى شىققاندا تۇسىندىك قوي. دۇيسەنبى سايىن لينەيكادا ءزابيلا الپىسوۆا ەسىمدى مۇعالىم «وراشتىڭ باسقا ساباقتارعا قابىلەتى بولماعانىمەن ول كەلەشەكتە جازۋشى بولادى!» دەيتىن ۇنەمى. تالانتىن تامىرشىداي تاپ باسىپ تانىعان ەكەن. ءبىز بولساق «قايداعى جازۋشى! سيىر فەرماسىن باسقارىپ وتىرعان اكەسى ءبىر ءىرى قارانى اتاعان شىعار» دەيتىنبىز. بالالىق قوي. قىزعانىشىمىز دا بار.
-ورالحان وقۋشى كەزىندە اۋىل كىتاپحاناسىنداعى بارلىق كىتاپتى وقىپ تاۋىسىپ تاستاعان ەكەن.
- قازىر ءبارىنىڭ قولىندا تەلەفون بولىپ كەتتى عوي. ول كەزدە جاپپاي كىتاپحاناعا بارامىز. ءبىز جۇقا كىتاپتاردى تاڭداپ جاتساق، ورالحان قالىڭ كىتاپتاردى قۇشاق-قۇشاق قىلىپ الىپ شىعاتىن. ناقتى كىمنىڭ كىتاپتارى ەكەندىگىن بايقامادىق. ءبىراق ادەبي كىتاپتار. «انانى وقىمايدى دا. وتىرىك كوز قىلىپ الىپ ءجۇر» دەپ ويلايتىنبىز. سويتسەك، جاتا-جاستانىپ وقىپ ءجۇرىپتى. ونى ساباقتا اڭگىمەلەپ ايتىپ بەرگەن كەزدەرىندە بىلدىك.
- ورالحان بوكەي دەگەندە ەڭ اۋەلى كوزىڭىزگە نە ەلەستەيدى؟
- ءجۇرىسى ەلەستەيدى. ۇزىن شاشىن سىلكىپ تاستاپ، باسىن ەكى جاققا شايقاپ، بالپاڭ باسىپ جۇرەتىن. «وراش!» دەپ ايقايلاعان اپاسىنىڭ داۋىسى ءدا الى كۇنگە دەيىن قۇلاعىمدا تۇر. ورالحان سۋعا تۇسكەندە بالىقتاي سۇڭگيتىن ەدى. مالتىعاندا ەشكىمگە جەتكىزبەيتىن. قىزدار سۋدىڭ شەتىندە عانا جۇرەتىنبىز. سول كەزدە كوكىرەگىن الاڭ باسقان اپاسى كەلىپ: «وراش، الىسقا بارما! قايت بولدى!» دەپ شاقىرىپ الاتىن. ۇيدەگى وڭكەي قىزداردىڭ اراسىنداعى جالعىز ۇل نەمەرەسىن ەرەكشە جاقسى كورەتىن ەدى.
- سىنىپتاعى ۇلدار ەرەگەسىپ، جۇدىرىقتاسىپ تا جاتادى عوي. ورالحاننىڭ بىرەۋمەن توبەلەسكەن كەزدەرى بولدى ما؟
- مەنىڭ كوز الدىمدا ونداي بولعان ەمەس. ورالحان بالا كۇننەن سپورتپەن اۋەستەنبەدى. بىردە مىناداي وقيعا بولدى. 7 -سىنىپتا عوي دەيمىن. دەنە شىنىقتىرۋ ساباعىندا ورالحان قۇلاپ، اياعىن جاراقاتتاپ الدى. اققان قاندى كورىپ قىزدار جاعى جىلاپ ءجۇرمىز. سول كەزدە ول «نەمەنە، كوزىم جۇمىلماي جاتىپ جوقتاي باستادىڭدار ما؟ ! ءالى ەرتە!» دەدى جۇلىپ العانداي. بىلتىر عانا شىڭعىستايعا بارعاندا نەمەرەلەرىمدى سول مەكتەپكە اپارىپ «ءدال وسى جەردە ورالحان جىعىلىپ قالعان» دەپ كورسەتتىم.
- اقىن الىبەك قاڭتارباي ورالحاننىڭ مەكتەپتە جوعارى سىنىپتىڭ قىزدارىنا ءجيى حات جازعانىن، ونىسى عاشىقتىقتان ەمەس، جازۋشىلىق شەبەرلىگىن شىڭداۋ ءۇشىن ەكەنىن ايتقانى بار. سونداي حاتتاردى جازعانىن كوردىڭىز بە؟
- الىبەك مەنىڭ قايىن ءسىڭلىمنىڭ قاينىسى. ورالحاننىڭ العاشقى ماحابباتى تۋرالى ماقالا كەزىندە «كوممۋنيزم تۋى» گازەتىنە (قازىرگى «ديدار» - اۆت.) شىققان. ەسىمى - جازيرا. ءبىراق گازەتكە تەگىن بۇتابايەۆا دەپ قاتە جازىپ جىبەرىپتى. دۇرىسى - بۇراتايەۆا. ال ورالحاننىڭ جوعارى سىنىپتىڭ قىزدارىنا حات جازعانىن ءوزىم كورگەن ەمەسپىن. ءبىر بىلسە، الىبەك بىلەتىن شىعار.
- تۇرمىسقا نەشە جاسىڭىزدا شىقتىڭىز؟
- اكەم 5 جاسىمدا قايتىس بولىپ، 4 بالانى انام ءبىر ءوزى ءوسىرىپ جەتكىزدى. ورالحاندار 10 -سىنىپ ءبىتىردى، ال مەن جۇمىسقا ەرتە ارالاسىپ كەتتىم. جەتىنشى سىنىپتان سوڭ وسكەمەندەگى تەحنيكۋمعا سىرتتاي وقۋعا ءتۇستىم دە، اۋىلىمىزداعى دۇكەندە ساتۋشى بولىپ جۇمىس ىستەدىم. ءبىراق سىنىپتاستارىمدى ۇنەمى كورەتىنمىن. ءدال مەكتەپتىڭ قاسىنداعى دۇكەنگە ولار كۇندە توپىرلاپ كەلەتىن. ارالارىندا ورالحان دا بار. ەكى جىلدان كەيىن باسقا اۋىلعا جۇمىس اۋىستىردىم. تۇرمىسقا 19 جاستا شىقتىم. التى بالا سۇيدىك. تورتەۋى - قىز، ەكەۋى - ۇل. شالىم 14 جىل بۇرىن ءساۋىر ايىندا قايتىس بولعان. قۇدايعا شۇكىر، قازىر 11 نەمەرەم، 10 شوبەرەم بار. تۇڭعىش نەمەرەم مەرەي ءوزىڭ سياقتى جۋرناليست. 2008 -جىلدان بەرى وسى قالادا تۇرىپ كەلەمىن. ءبىر نەمەرەم وسكەمەندەگى ورالحان بوكەي اتىنداعى № 44 مەكتەپتە 4- سىنىپتا وقىپ ءجۇر. ءوزى: «اپامنىڭ سىنىپتاسىنىڭ اتىنداعى مەكتەپتە وقيمىن!» دەپ ماقتانىپ قويادى. سول مەكتەپتىڭ جانە قالالىق ورالحان بوكەي اتىنداعى كىتاپحانانىڭ جانىنان وتكەن سايىن مەن دە وزىمنەن-ءوزىم بالاشا ءماز بولامىن.
- ورالحان جاسىنداي جارق ەتىپ، مۇقىم ەلگە تانىلعاندا سىزدە قانداي سەزىم بولدى؟
- ءبىر جاعى تاڭدانىس، ءبىر جاعى قۋانىش بولدى. ۇنەمى ونى اينالاعا القاپ، تىلەۋىن تىلەپ جۇرەتىنبىز. وسى سياقتى دارىن ءبىزدىڭ بويدا نەگە جوق ەكەن دەپ قوياتىنبىز اراسىندا. ايتپاقشى، اۋىلداعى دۇكەندە ورالحاننىڭ ايەلى ايمانمەن بىرگە جۇمىس ىستەدىك. قىرمىزىداي اجارلى ەدى عوي، جارىقتىق. بىرگە تۇسكەن سۋرەتىمىز دە بار. مەن - ساتۋشى، ول - تاۋارتانۋشى. 1965 -جىلى ورالحان ەكەۋى شاڭىراق كوتەردى.
- ورالحان بوكەي نەبارى 49 جاسىندا ءۇندىستاندا جۇرگەن ساپارىندا كەنەتتەن قايتىس بولدى. بۇل سۋىت حاباردى قالاي ەستىدىڭىز؟
- شىڭعىستايداعى قىزىم قوڭىراۋ شالىپ ايتتى. جۇرەگىم شىم ەتىپ، كۇڭىرەنە قامىقتىم. نە دەگەنمەن ول مەنىڭ سىنىپتاسىم عوي. بالالىق شاعىمىز ورتاق. باۋىرىمداي. ورالحانمەن ويشا سويلەسىپ، باقۇل ايتتىم. سۇيەگىن شىڭعىستايعا اكەلەدى دەپ جاتقان. ءبىراق كەيىن الماتىعا قوياتىن بولىپتى.
- جازۋشىنىڭ مەرەيتويلارىنا ارناپ اۋدان، وبلىس، رەسپۋبليكا كولەمىندە ءتۇرلى شارالار وتكىزىلىپ جاتتى. سولارعا ءسىزدى شاقىردى ما؟
- ءوز اۋدانىمىزداعى شارالاردىڭ كەيبىرىنە عانا قاتىستىم. مەن كەرىسىنشە بارىنە «ورالحاننىڭ سىنىپتاسى ەكەنىمدى ايتپاڭدار» دەيتىنمىن. ۇيالدىم. وسىدان تالاي جىل بۇرىن «قازاقستان- وسكەمەن» (قازىرگى «التاي» - اۆت. ) تەلەارناسىنان ايدانا ەسىمدى جۋرناليست قىز كەلگەن. قوياردا- قويماي كوندىرىپ، ورالحان بوكەي جايلى سيۋجەتكە قىسقاشا سويلەتكىزدى. ال ەشكىمگە وسىلاي اڭگىمەمدى كەڭىنەن كوسىلىپ ايتىپ، كولەمدى سۇحبات بەرىپ كورمەدىم. ايتپەسە قولقا سالعاندار بولدى.
- ورالحانمەن تۇسكەن فوتوسۋرەتىڭىز بار ما؟
- كەزىندە سىنىپتاستار ءبارىمىز بىرگە تۇسكەن فوتوسۋرەت بولعان. ءبىراق بىرەۋ الىپ كەتىپ، سول كۇيى قايتارماي قويدى. باسقا جوق.
ەسكە سالساق، وسىعان دەيىن وسكەمەندە ءتىل مامانى ورالحان بوكەي شىعارمالارىنداعى ءار ءسوزدى تالداپ، سوزدىك جاساپ جاتقانىن جازعانبىز.
اۆتور
تالعاتجان مۇحامەتبەك ۇلى