Kazinform ءتىلشىسى وسى ماسەلەنى زەردەلەدى.
3 مىڭنان استام بالا بالالار ۇيىندە
قازاقستاندا 20798 جەتىم جانە اتا-اناسىنىڭ قامقورلىعىنسىز قالعان بالا بار. ولاردىڭ 17110-نان استامى، ياعني 82 پايىزى قازاقستاندىق وتباسىلاردىڭ تاربيەسىنە بەرىلگەن. بۇل قامقورشىلىق، پاترونات جانە اسىراپ الۋ سياقتى وتباسىلىق تاربيە نىساندارى ارقىلى جۇزەگە اسىپ وتىر. دەگەنمەن 3 مىڭنان استام بالا ءالى دە بالالار ءۇيى مەن ينتەرناتتاردا تاربيەلەنىپ جاتىر.
مۇندا كوبىنە جاسوسپىرىمدەر، دەنساۋلىعىندا ەرەكشەلىگى بار بالالار جانە بىرگە تۋعان باۋىرلار قالادى. ويتكەنى زاڭ بويىنشا تۋعان اعايىندىلاردى ءبىر-بىرىنەن اجىراتۋعا بولمايدى. ال بىرنەشە بالانى بىردەي قابىلداۋعا دايىن وتباسىلار از بولعاندىقتان، مۇنداي بالالاردىڭ وتباسىعا جولى ۇزارا تۇسەدى.
«انا ءۇيى» قوعامدىق قورى جانىنداعى ۇلتتىق اسىراپ الۋ اگەنتتىگى ماماندارىنىڭ ايتۋىنشا، ۇمىتكەر اتا- انالاردىڭ باسىم بولىگى ءۇش جاسقا دەيىنگى، دەنى ساۋ جانە جالعىز بالانى اسىراپ الۋعا نيەتتى. سونىڭ سالدارىنان ەرەسەك بالالار مەن باۋىرلارىمەن بىرگە ءوسىپ جاتقان جەتكىنشەكتەر كوبىنە بالالار ۇيلەرىندە ۇزاق ۋاقىت قالىپ قويادى.
تاعى ءبىر وزەكتى ماسەلە - ەكىنشى مارتە جەتىمدىك. بۇل - قابىلداۋشى وتباسىنا بەرىلگەن بالانىڭ كەيىن قايتادان بالالار ۇيىنە قايتارىلۋى. ماماندار مۇنى كوبىنە اتا- انالاردىڭ پسيحولوگيالىق تۇرعىدا تولىق دايىن بولماۋىمەن بايلانىستىرادى.
سونىمەن قاتار بالالار ۇيىندەگى ءار بالانىڭ تاعدىرى ءارتۇرلى. كوپ جاعدايدا ولاردىڭ اتا-اناسى نەمەسە جاقىن تۋىستارى بار. الايدا كەيبىرىنىڭ اتا-اناسى باس بوستاندىعىنان ايىرىلعان، پسيحيكالىق دەرتكە شالدىققان، ارەكەتكە قابىلەتسىز دەپ تانىلعان نەمەسە الكوگول مەن ەسىرتكىگە تاۋەلدى بولۋى مۇمكىن. كەي جاعدايدا ولار اتا- انا قۇقىعىنان تولىق ايىرىلماي، تەك ۋاقىتشا شەكتەلەدى. سوندىقتان مۇنداي بالالاردى اسىراپ الۋ پروتسەسى زاڭدى ءارى الەۋمەتتىك تۇرعىدان كۇردەلى جانە ۇزاق ۋاقىتتى تالاپ ەتەدى.
اسىراپ الۋ جۇيەسىندە قانداي وزگەرىس بار؟
بيىل، 12- ناۋرىزدا ۇكىمەت قاۋلىسىمەن بالا اسىراپ الۋعا قاتىستى قولدانىستاعى قاعيدالارعا وزگەرىستەر ەنگىزىلدى. بۇل تۇزەتۋلەر ەڭ الدىمەن بالانىڭ مۇددەسىن قورعاۋدى كۇشەيتۋگە، سونداي-اق اسىراپ الۋ راسىمدەرىن ناقتىلاپ، تالاپتاردى قاتاڭداتۋعا باعىتتالعان.
وقۋ-اعارتۋ مينيسترلىگىنىڭ مالىمەتىنشە، وزگەرىستەر «نەكە جانە وتباسى تۋرالى» كودەكستىڭ 91-بابى اياسىندا ەنگىزىلگەن. جاڭا تالاپتارعا سايكەس، سوت ارەكەتكە قابىلەتسىز نەمەسە ارەكەت قابىلەتى شەكتەۋلى دەپ تانىعان ادامدار، اتا-انا قۇقىعىنان ايىرىلعاندار، بۇرىن بالا تاربيەسىنە قاتىستى مىندەتتەرىن تيىسىنشە ورىنداماعان ازاماتتار بالا اسىراپ الا المايدى. سونىمەن قاتار دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى اتا- انا مىندەتىن اتقارا المايتىن ادامدارعا، تۇراقتى تۇرعىلىقتى جەرى جوق ازاماتتارعا، سوتتالعان نەمەسە قىلمىستىق قۋدالاۋعا ۇشىراعان ادامدارعا دا شەكتەۋ قويىلادى.
- زاڭناماداعى ماڭىزدى وزگەرىستىڭ ءبىرى - بالا اسىراپ الۋ كەزىندە باسىم قۇقىقتىڭ ناقتى بەلگىلەنۋى. ەندى ەڭ الدىمەن بالانىڭ جاقىن تۋىستارىنا باسىمدىق بەرىلەدى. ال ونداي مۇمكىندىك بولماعان جاعدايدا نەكەدەگى ەرلى-زايىپتىلاردىڭ قۇقىعى قاراستىرىلادى. وسىلايشا مەملەكەت بالانىڭ تۋىستىق بايلانىسىن ساقتاۋعا جانە ونىڭ وتباسىلىق ورتادا تاربيەلەنۋىنە كۇش سالىپ وتىر، - دەلىنگەن ۆەدومستۆو جاۋابىندا.
مينيسترلىك مالىمەتىنشە، ەگەر بالا اسىراپ الۋعا نيەتتى ادامنىڭ جۇبايى نەمەسە بىرگە تۇراتىن ادامى جوعارىدا اتالعان تالاپتارعا سايكەس كەلمەسە، مۇنداي ازاماتتارعا دا بالا اسىراپ الۋعا رۇقسات بەرىلمەيدى، ياعني تالاپ تەك ۇمىتكەردىڭ وزىنە ەمەس، ونىمەن بىرگە تۇراتىن ادامدارعا قاتىستى قولدانىلادى. مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بۇل وزگەرىستەر اسىراپ الۋ پروتسەسىن كۇردەلەندىرۋ ءۇشىن ەمەس، بالانىڭ قۇقىعى مەن قاۋىپسىزدىگىن كۇشەيتۋ ءۇشىن قابىلدانعان.
پروتسەسس قالاي جۇرەدى؟
بالانى اسىراپ الۋ نەمەسە قامقورشىلىققا الۋ پروتسەسى بۇگىندە تولىقتاي سيفرلاندىرىلعان. ءوتىنىش eGov.kz پورتالى ارقىلى بەرىلەدى. قۇجاتتار تاپسىرىلعاننان كەيىن قورعانشىلىق ورگاندارى ولاردى ەكى جۇمىس كۇنى ىشىندە قارايدى. ەگەر ەسكەرتۋ بولماسا، كەلەسى ءۇش جۇمىس كۇنى ىشىندە ارنايى كوميسسيا ۇمىتكەردىڭ ۇيىنە بارىپ، تۇرمىستىق جاعدايىن تەكسەرەدى.
وسىدان كەيىن ون كۇنتىزبەلىك كۇن ىشىندە ءوتىنىش يەسىنە جەتىم بالالاردىڭ رەسپۋبليكالىق دەرەكتەر بانكىنە كىرۋگە رۇقسات بەرۋ نەمەسە بەرمەۋ تۋرالى شەشىم قابىلدانادى. رۇقسات بەرىلگەن جاعدايدا ۇمىتكەر بالالاردىڭ ساۋالنامالارىمەن تانىسىپ، وزىنە سايكەس كەلەتىن بالانى تاڭداي الادى.
- العاشقى تانىسۋدان كەيىن تاراپتاردىڭ ءبىر- بىرىنە بەيىمدەلۋى ءۇشىن 14 كۇندىك ەكىنشى كەزدەسۋ كەزەڭى قاراستىرىلعان. وسى ۋاقىت ارالىعىندا بالا مەن ۇمىتكەر اتا-انانىڭ قارىم-قاتىناسى باقىلانادى. ەگەر ەكى تاراپ تا ءبىر-بىرىنە بەيىمدەلسە، قامقورشىلىق نەمەسە پاترونات راسىمدەۋ ءۇشىن ءتيىستى ورگانعا، ال اسىراپ الۋ ءۇشىن سوتقا ءوتىنىش جولدانادى. جالپى العاندا، بۇل پروتسەسس بىرنەشە ايعا سوزىلۋى مۇمكىن، - دەلىنگەن مينيسترلىك اقپاراتىندا.
بالا جاڭا وتباسىنا بەرىلگەننەن كەيىن دە مەملەكەت باقىلاۋدى توقتاتپايدى. قازاقستان ازاماتتارى اسىراپ العان بالا 18 جاسقا تولعانعا دەيىن ءتيىستى ەسەپتەردى تاپسىرۋعا مىندەتتى. ال قورعانشىلىق جانە قامقورشىلىق ورگاندارى بالالاردىڭ جانە ولاردى تاربيەلەپ وتىرعان وتباسىلاردىڭ تۇرمىس جاعدايىن تۇراقتى تۇردە تەكسەرىپ وتىرادى.
بۇل باعىتتاعى جۇمىستى كۇشەيتۋ ءۇشىن 2026-2030 -جىلدارعا ارنالعان «قازاقستان بالالارى» تۇجىرىمداماسى قابىلداندى. قۇجات اياسىندا بالالاردىڭ قۇقىقتارىن قورعاۋعا باعىتتالعان جاڭا تەتىكتەر قاراستىرىلىپ وتىر.
دەگەنمەن ماماندار سالادا شەشىمىن كۇتكەن ماسەلەلەر ءالى دە بار ەكەنىن ايتادى. زاڭگەر نۇربولات يبرايەۆ كەي جاعدايدا ارتىق بيۋروكراتيالىق راسىمدەر پروتسەستى كۇردەلى ەتەتىنىن اتاپ ءوتتى.
- كەيبىر جاعدايدا تۋىستىق بايلانىس انىق بولسا دا، دنق ساراپتاماسىن تالاپ ەتۋ تاجىريبەسى كەزدەسەدى. بۇل قوسىمشا شىعىن شىعارىپ، بالا اسىراپ الۋ پروتسەسىن شامامەن التى ايعا سوزۋى مۇمكىن، - دەدى ول.
قابىلداۋشى اتا-انا مەكتەبى نە ءۇشىن كەرەك؟
مامانداردىڭ ايتۋىنشا، بالا اسىراپ الۋ پروتسەسىندە قۇجاتتىق راسىمدەرمەن قاتار بولاشاق اتا- انالاردىڭ پسيحولوگيالىق دايىندىعى دا ماڭىزدى ءرول اتقارادى. وسىعان بايلانىستى 2020 -جىلدان باستاپ ۇمىتكەرلەر ءۇشىن ارنايى دايارلىقتان ءوتۋ مىندەتتەلگەن.
ەندى بالا اسىراپ الۋعا نەمەسە قامقورشىلىققا الۋعا نيەتتى ازاماتتار «قابىلداۋشى اتا- انالار مەكتەبىندە» وقىپ، ارنايى سەرتيفيكات الۋى ءتيىس. باعدارلاما 14 ساباقتان نەمەسە 48 ساعاتتىق كۋرستان تۇرادى. مۇندا بالالاردىڭ پسيحولوگياسى، بەيىمدەلۋ كەزەڭى جانە وتباسىنداعى قارىم- قاتىناس ەرەكشەلىكتەرى وقىتىلادى.
كلينيكالىق پسيحولوگ ەركەجان مۇرات قىزى بۇل تالاپ بارلىق ۇمىتكەرگە بىردەي قولدانىلاتىنىن ايتادى.
- مۇنداي دايىندىق بالانى كەيىن قايتارۋ جاعدايلارىن ازايتۋ ءۇشىن ەنگىزىلگەن. سەبەبى بالانى وتباسىنا قابىلداۋ تەك قۇجات راسىمدەۋ ەمەس، ونىڭ ەموتسيالىق جاراقاتىن ءتۇسىنىپ، جاڭا ورتاعا بەيىمدەۋگە دايىن بولۋ دەگەن ءسوز، - دەدى ول.
ماماننىڭ پىكىرىنشە، بالا جاڭا وتباسىعا وتكەننەن كەيىن دە قولداۋ جۇيەسى ۇزىلمەۋ كەرەك. سوندىقتان پسيحولوگيالىق كومەك، الەۋمەتتىك سۇيەمەلدەۋ جانە اتا-انالارعا ارنالعان تۇراقتى كەڭەس بەرۋ قىزمەتتەرىن كۇشەيتۋ ماڭىزدى.
قانداي تولەم قاراستىرىلعان؟
قازاقستاندا بالانى وتباسىنا قابىلداۋدىڭ بىرنەشە نىسانى بار: اسىراپ الۋ، قامقورشىلىق نەمەسە قورعانشىلىق، پاتروناتتىق تاربيە، قابىلداۋشى وتباسى جانە قوناق وتباسى. ولاردىڭ ءارقايسىسى بالانىڭ قاجەتتىلىگىنە قاراي قولدانىلادى.
وتباسىنا ورنالاستىرۋ تۇرىنە قاراي مەملەكەت تاراپىنان تولەمدەر دە ءارتۇرلى. اسىراپ العان ازاماتتارعا 75 ا ە ك كولەمىندە ءبىرجولعى جاردەماقى بەرىلەدى. قامقورشىلىقتا ءار بالاعا اي سايىن 10 اەك تولەنەدى.
پاتروناتتىق تاربيەدە بالاعا ارنالعان قارجىلاي قولداۋمەن قاتار، تاربيەشىگە جالاقى قاراستىرىلادى. ال قابىلداۋشى وتباسى فورماتىندا بالاعا تولەممەن بىرگە ءار اتا-اناعا 35 اەك كولەمىندە قوسىمشا قولداۋ بەرىلەدى.
بۇل رەتتە زاڭگەر نۇربولات يبرايەۆ ەرەكشە قاجەتتىلىگى بار بالالاردى وتباسىنا ورنالاستىرۋدا قوسىمشا ىنتالاندىرۋ قاجەتتىگىن ايتادى.
- ماتەريالدىق ىنتالاندىرۋ مەن تۇراقتى سۇيەمەلدەۋ كۇشەيسە، مۇنداي بالالاردىڭ وتباسى تابۋ مۇمكىندىگى ارتا تۇسەر ەدى، - دەدى سپيكەر.
24 بالانى اسىراپ العان وتباسى
بالا اسىراپ الۋ تاجىريبەسىن ومىرلىك ميسسياعا اينالدىرعان وتباسىلاردىڭ ءبىرى - اقتوبەلىك ءومىرحان مەن امانگۇل جەتەسوۆتەر. بۇگىندە ولاردىڭ شاڭىراعىندا 28 بالا تاربيەلەنىپ جاتىر، ونىڭ 24- ءى بالالار ۇيىنەن اسىراپ الىنعان.
ءومىرحان جەتەسوۆتىڭ ءومىر جولى دا اۋىر تاعدىرمەن ورىلگەن. ول التى جاسىندا اناسىنان ايىرىلىپ، بالالىق شاعىن ينتەرناتتا وتكىزگەن. كەيىن ونەر جولى ونى ومىرلىك سەرىگى امانگۇلمەن بىرگە بالالار ۇيىنە الىپ كەلەدى. سول ساپارلاردىڭ بىرىندە كىشكەنتاي بالانىڭ «اكە» دەپ قۇشاقتاعان ءساتى ەرلى- زايىپتىلاردىڭ ومىرىنە تۇبەگەيلى وزگەرىس اكەلگەن.
- نيەتىمىز ءتۇزۋ بولدى. قيىندىقتى ەلەمەدىك. بالانى اسىراپ الدىق، - دەيدى جەتەسوۆتەر وتباسى.
وسى وقيعادان كەيىن وتباسى ءبىر بالامەن شەكتەلمەي، ۋاقىت وتە كەلە تاعى بىرنەشە بالانى باۋىرىنا باسادى. كەيىن ولاردىڭ قابىلەتىن شىڭداۋ ماقساتىندا «شاشۋ» ءانسامبلىن قۇرادى. بۇگىندە ونەر ۇجىمى ءتۇرلى بايقاۋلاردا جۇلدە الىپ ءجۇر.
كوپبالالى اكە ءومىرحان نەگىزگى تابىسىن تاكسي جۇرگىزۋشىسى رەتىندە تابادى، كەيدە اسابالىقپەن دە اينالىسادى. ال امانگۇل ۇزاق جىلدار بويى شىعارماشىلىق سالاسىندا ەڭبەك ەتكەن.
بالا اسىراپ العىسى كەلەتىن شەتەلدىكتەر ازايعان
بالا اسىراپ الۋ جۇيەسىندەگى تاعى ءبىر ماڭىزدى وزگەرىس - سوڭعى جىلدارى شەتەل ازاماتتارىنىڭ قازاقستاندىق بالالاردى اسىراپ الۋ جاعدايلارىنىڭ ايتارلىقتاي ازايۋى. وقۋ- اعارتۋ مينيسترلىگى مۇنى زاڭنامالىق تالاپتاردىڭ كۇشەيۋىمەن جانە ەل ىشىندەگى وتباسىلاردىڭ بالا اسىراپ الۋعا بەلسەندىلىگىنىڭ ارتۋىمەن بايلانىستىرادى.
ۆەدومستۆو مالىمەتىنشە، شەتەل ازاماتتارىنا بالا اسىراپ الۋ بالانىڭ مۇددەسى تولىق ەسكەرىلگەن جاعدايدا عانا رۇقسات ەتىلەدى.
- بالانى الدىمەن تۋىستارىنىڭ نەمەسە قازاقستان ازاماتتارىنىڭ وتباسىنا ورنالاستىرۋ مۇمكىندىگى قاراستىرىلىپ، ولار باس تارتقان كەزدە عانا شەتەل ازاماتتارىنا بەرۋ ماسەلەسى قارالادى، - دەلىنگەن مينيسترلىكتىڭ جاۋابىندا.
مينيسترلىك قازىرگى تاڭدا قازاقستاندا ەكى كوممەرتسيالىق ەمەس اگەنتتىك اككرەديتتەلگەنىن اتاپ ءوتتى. الايدا ىشكى اسىراپ الۋعا سۇرانىستىڭ ارتۋىنا بايلانىستى ولاردىڭ قىزمەتى ۋاقىتشا توقتاعان.