اي - قۇپياعا تولى عالامشار

استانا. قازاقپارات - اي - قۇپياعا تولى عالامشار. ونىڭ قىر-سىرى ادام بالاسى ءۇشىن ءالى جۇمباق. اقيقاتىن ايتار بولساق، بىلگەنىمىزدەن بىلمەگەنىمىز كوپ. ونى مويىنداۋ قاجەت. بۇدان ءبىراز بۇرىن، اي بەتىندە كونە وركەنيەت بولعانى جونىندە ناسا (ا ق ش ۇلتتىق عارىشتى زەرتتەۋ ورتالىعى) ءتۇسىرىپ العان سۋرەتتەر الەمدى شۋلاتقان.

وندا اي بەتىندە وتە قاتتى دامىعان وركەنيەت قالدىرعان نىساندار، قالالاردىڭ ورنى، تاس قامالداردىڭ قالدىعى سەكىلدى كورىنىستەر بەينەلەنگەن. ءبىراق ناسا سۋرەتتەردى جاريالاعانىمەن، تەرەڭدەپ ەشتەڭە ايتقان جوق. دەمەك، ۇلكەن ءبىر قۇپيانىڭ اۋزىن تۇمشالاپ وتىرعانى بەلگىلى. بالكىم، بەلگىلى ءبىر سەبەپتەر بولۋى دا مۇمكىن...

جەردەن 384 مىڭ شاقىرىمدا ورنالاسقان ايدىڭ ءبىز بىلمەيتىن قۇپياسى تىم كوپ. ەندى شامامىز كەلگەنشە سونى تاراتىپ ايتىپ كورەلىك. اي - جەردىڭ اينىماس سەرىگى ءهام كۇن جۇيەسىنە ەنەتىن اسپان دەنەلەرىندەگى ادام تابانى تيگەن جالعىز عالامشار. اي اسپان الەمىن زەرتتەگەن عالىمداردىڭ ۇنەمى نازارىندا. ءتىپتى جەر سەرىكتەرى ارقىلى ونى زەرتتەۋ جىلدان جىلعا ارتىپ كەلەدى.

ءبىراق سوڭعى ەلۋ جىلدا ايعا بايلانىستى بىلگەنىمىز ءبىرشاما ارتقانىمەن، بىلمەيتىنىمىز ودان كوپ، قايتا ايدىڭ قۇپياسى مولايىپ بارا جاتقان سەكىلدى. سوناۋ «اپوللون» جوباسى ىسكە اسىپ، اي بەتىنە ادام بارىپ قايتقان سوڭ، نەگە ەكەنى قايدام، ول جاققا ەكىنشى مارتە ادام قادام باسپادى. نە سەبەپ؟ بەلگىسىز. الدە ءبىر نارسە بوگەت بولدى ما؟ كوك ءتوسىن ءسۇزىپ، قارايعان نوقاتقا دەيىن انىقتاپ، زەرتتەپ وتىرعان ا ق ش-تىڭ ناسا ورتالىعى دا ءۇنسىز. نەگە؟ ايعا بايلانىستى قويىلار سۇراق كوپ. سونىڭ بىرنەشەۋى مىناداي:

1. نەگە اي ءوز ءوسىن اينالعاندا ۇنەمى جەرگە ءبىر قىرىمەن عانا كورىنەدى؟

2. اي نەگە جىلىنا جەردەن 4 س م. الىستايدى؟

3. ەگەر اي سۋىق دەنە بولاتىن بولسا، وندا ونىڭ بەتىندە ءىرى لاۆا كولى قالاي پايدا بولعان؟

4. نەگە «اي كولدەرىنىڭ» 80 پايىزى ايدىڭ كورىنبەيتىن بەتىنە ورنالاسقان؟

5. اي بەتىندە ءجيى بولىپ تۇراتىن جارقىل، كولەڭكە، بۇلىڭعىرلىق نەمەسە عاجايىپ شۇعىلا نەدەن پايدا بولۋدا؟

6. جەر سەرىكتەرى سۋرەتكە ءتۇسىرىپ العان، ايدىڭ جوعارعى بەتىندەگى قولدان تۇرعىزىلعان سەكىلدى عيماراتتاردى، مۇنارالار مەن كۇمبەزدەردى، سونداي-اق پيراميدالاردى كىم قالاعان؟

7. ا ق ش عارىشكەرلەرى ايدىڭ بەتىندەگى ماگنيتتىك بەلدىكتى زەرتتەسىن دەپ تاستاپ كەتكەن اپپارات نەگە ۇزاق جىل جۇمىس ىستەپ تۇردى؟ اپپاراتتاعى توك بەرۋ تەتىگىنىڭ مۇمكىندىگى 1 جىلعا عانا ەسەپتەلگەن ەمەس پە ەدى؟ ۇزاق ۋاقىت ەنەرگيانى قايدان الدى؟

8. نەگە ايدان قوڭىراۋ ۇنىنە ۇقساس دىبىس شىعىپ تۇرادى؟

9. اي بەتىنە تۇڭعىش رەت قادام باسقان ا ق ش عارىشكەرى نيل ارمسترونگ وزگە وركەنيەتتىڭ عارىش كەمەسىن كورگەنىن نەگە ناسا وسى ۋاقىتقا شەيىن قۇپيا ساقتاپ وتىر؟

10. ناسا سۋرەتكە تۇسىرگەن ايدىڭ بەتىندە جاتقان سيگارا سەكىلدى سوپاق بەلگىسىز ۇشۋ نىسانى قايدا كەتتى؟

11. نەگە ەرتە زامان جىلنامالارىندا نەمەسە كارتالارىندا وزگە عالامشارلار بەلگىلەنسە دە، اي كورسەتىلمەگەن؟

12. نەگە ىقىلىم زاماننان جەتكەن اڭىزداردا 13 مىڭ جىل بۇرىن بولعان توپان سۋدان كەيىن عانا اي پايدا بولدى دەگەن ايتىلادى؟

ءيا، ايعا بايلانىستى سۇراق كوپ. ءبىراق ناقتى جاۋاپ از. وسىدان-اق ءبىز ايدى جەتىك زەرتتەي الماعانىمىز كورىنىپ قالادى. ناسا كوككە اتتاندىرعان «كلەمەنتينا» اتتى عارىشتى زەرتتەۋشى زوند جەرگە كەرەمەت سۋرەت جىبەردى. تاڭ قالعاننان عالىمدار شالقاسىنان تۇسە جازدادى. نە دەيسىز عوي، اي بەتىندەگى كراتەرلەردىڭ تۇبىندە قاتىپ قالعان سۋ، توڭ مۇز جاتىر! بۇل قايدان پايدا بولعان؟

ايداعى تاۋلىك جەرگە قاراعاندا 28 ەسە ۇزاعىراق. ونىڭ ۇستىنە ۇنەمى كۇننىڭ وتىندە تۇرادى. اي بەتىنىڭ ىستىعى 122 گرادۋسقا دەيىن جەتەدى. سوندا سۋ قايدان كەلدى؟ عالىمداردىڭ باسى قاتۋدا. بۇل عالىمدار تابا الماي وتىرعان ءبىر عانا جۇمباق، بۇدان وزگەلەرى قانشاما؟

باسقا عالامشارلارعا قاراعاندا ايدىڭ جەرگە اسەرى وراسان زور. بۇنى قالاي تۇسىنۋگە بولادى؟ ءبىر ءسات كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، قاتتى داۋىلدان قيراعان ءۇي، قۇلاعان تال-تەرەك، قاڭباقشا ۇشقان ادامدار ايتەۋىر استان-كەستەن بولىپ، ساپىرىلىسقان دۇنيە. قورقىنىشتى ما؟ ارينە.

مۇنداي تابيعي اپاتتان ەشكىم قورعان بولا الماسى حاق. وسىنداي اپاتتار جەر بەتىندە بولىپ تۇرا ما، ءيا. ونىڭ وشاعى نە؟ بىلمەيسىز عوي. ول - اي. كوك جۇزىندە بەيكۇنا، پاك قالپىندا ءجۇزىپ جۇرگەن ايدان ادامزاتقا تونەر قاۋىپ زور كورىنەدى. ءتىپتى ادامزاتتىڭ بولاشاعىنا دا وسى اي، كۇندەردىڭ كۇندەرى نۇكتە قويۋى مۇمكىن ەكەن. سەنبەيسىز بە؟

ايدىڭ جەر بەتىندەگى بارلىق تىرشىلىك يەلەرىنە، سونىڭ ىشىندە ادام بالاسىنا اسەرى كەرەمەت. بۇل امبەگە ايان. ءبىراق سوندا دا ءبىز كوك جۇزىندە قالقىعان كىشكەنتاي، يەسىز عالامشاردى جەردى قۇر اينالعاننان باسقا بىتىرەر شارۋاسى جوق دەپ ۇعامىز. ءبىراق ءبارى كەرىسىنشە ەمەس پە؟ بىزگە ۇلكەن قاۋىپ سول جاقتان ەكەنىن ءالى سەزىنە دە، ۇعىنا دا قويعان جوقپىز.

اي جەردەن 384 مىڭ شاقىرىم قاشىقتا. جەردەن كولەمى ءتورت ەسە كىشى. ءبىراق تارتىلىس كۇشى جەرمەن بىردەي. دەمەك، ول ءبىزدى، ءبىز ونى اينالىپ ءجۇرمىز دەۋگە بولادى. سودان بولار، جەر بەتىندەگى مۇحيت سۋلارىنىڭ شالقۋى مەن قايتۋى ايدىڭ تارتىلىسىنا بايلانىستى.

جالپى سۋ ەمەس، ايدىڭ تارتىلىس كۇشى جەردەگى بارلىق دۇنيەگە ۇلكەن اسەر ەتەدى. سونداي-اق، اي جەردىڭ اينالىسىن تەجەۋگە دە «كۇش» سالادى ەكەن. عالىمداردىڭ ەسەبىنشە جەر كۇنىنە 0،00164 سەكۋندتقا ايدىڭ اسەرىنەن ءوز قوزعالىسىن باياۋلاتادى. بۇل ۇدەرىس ميلليونداعان جىلداردان بەرى سوزىلىپ كەلەدى. ەگەر دە اي جەردىڭ ءوز ءوسىن اينالۋىنا بايلانىستى «تەجەگىشىن» باسىپ قالسا، اقىرزامان ورنادى دەي بەرىڭىز.

تاعى دا كوز الدىڭىزعا ەلەستەتىپ كورىڭىزشى، ادام لىق تولى اۆتوبۋس قاتتى كەلە جاتىپ، وقىستان جۇرگىزۋشى تەجەگىشتى باسىپ قالسا، ىشتەگى ادامدارعا نە بولادى؟ ءبىرىنىڭ ۇستىنە ءبىرى قۇلاعان ادامدار، ايقاي-شۋ، جاراقات العاندار... جەر دە سونداي كۇيگە ۇشىراماق. بۇكىل دۇنيە توڭكەرىلىپ تۇسپەك. مۇحيت سۋى، توپان سۋعا اينالىپ، جەر شارىن شايىپ كەتەر ەدى...

اي، سونداي-اق ۇلكەن تىلسىم كۇشكە يە. بارلىق كورىپكەلدەر، ەمشىلەر وزدەرىنىڭ ەم-دومدارىن، بولجاعىش قاسيەتتەرىن ايعا بايلانىستىرىپ ايتىپ جاتادى. ءبىز كەرەمەت جىرعا قوسىپ، ءتۇرلى تەڭەۋ ايتىپ جۇرگەن اي ساۋلەسىنىڭ كەرەمەت «ۆامپيرلىك» قاسيەتى بار. ادامنىڭ بارلىق كۇش -قۋاتىن سورىپ الۋعا تىرىساتىن كورىنەدى.

سودان بولار، وزگە جۇرتتى قايدام، قازاق حالقى ۇيىقتاعاندا «بەتىڭە اي ساۋلەسى ءتۇسىپ قالماسىن، اي جارىعىندا كوپ جۇرمە» دەپ جاتادى. مۇنىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان جاتىر. ايدىڭ ساۋلەسى ساۋ ادامدى اۋرۋ جانعا اينالدىرۋعا، ءتىپتى ءولتىرىپ جىبەرۋگە دە كۇشى جەتەدى. ۇلكەندەردىڭ «اي تولعان تۇندە دالادا كوپ جۇرۋگە بولمايدى» دەپ جاتاتىنى سوندىقتان.

كوپتەگەن ەزوتەريالىق باعىتتاعى عالىمدار كۇن جۇيەسىندەگى تىرشىلىك يەسى پايدا بولاتىن ەكىنشى عالامشار رەتىندە ايدى سانايدى. سول سەبەپتى اي بويىنا كەرەكتى ەنەرگيانى كوپتەپ جيناپ جاتىر-مىس. ەندى وزىمىزگە كەلسەك، قازاق حالقى ايدىڭ تىلسىم سىرىن ەرتە كەزدە-اق بىلگەن. سودان بولار، اسپان دەنەسىنە بايلانىستى ءتۇرلى نانىم-سەنىم، ىرىم كوپ. نەگە وزگە عالامشارعا بايلانىستى ەمەس؟ سويتسەك، ايدىڭ ءبىز بىلمەيتىن قۇپياسى جەتكىلىكتى ەكەن...

قازاقتا «اي كوردىم، امان كوردىم» دەگەن ءسوز بار. ايعا سالەم بەرۋ عۇرپى تۋرالى ش.ءۋاليحانوۆ ەڭبەگىندە: «ەرتەدە قازاقتار جاڭا تۋعان ايعا تىزەرلەپ وتىرىپ، ءۇش رەت ەڭكەيىپ ءمىناجات ەتەدى. جازدىگۇنى بولسا، سول تىزە بۇككەن جەرىنىڭ ءشوبىن جۇلىپ، وتقا تاستايدى»، - دەپ جازدى.

عۇرىپتىڭ ءمانى - اۋلەتىم وتتاي قاۋلاپ وسە بەرسىن، پالە-جالادان امان بولايىق دەگەندى بىلدىرەدى. سونداي-اق، ايعا قاراپ تىلەك تىلەپ، بەت سيپايدى: «اي كوردىم، امان كوردىم، بۇرىنعىداي زامان كوردىم، جاڭا ايدا جارىلقا، ەسكى ايدا ەسىركە! تىرىلەرگە جيعان بەر، ولىلەرگە يمان بەر، اللاهۋ اكبار!» نەمەسە: «امان كوردىم، اي كوردىم، جۇلدىزىم جوعارى بولسىن!»، - دەپ ايعا قاراپ، ارمان-اڭسارىنىڭ ورىندالۋىن تىلەيدى.

جاڭا اي تۋعاندا: «تۋعان ايداي قىلىپ جارىلقا، شىققان كۇندەي قىلىپ جارىلقا. باستى امان، باۋىردى ءبۇتىن قىل، وتىڭا ورالتپا، سۋىڭا سۇرىنتپە»، - دەپ جاتادى. ەجەلگى تۇسىنىك بويىنشا، اي فازالارىنىڭ وزگەرىسى تىرشىلىك دۇنيەسىنە اسەر ەتكەن. ايتالىق، تولعان ايدىڭ ساۋلەسى باسى اۋىراتىن، ساقيناسى بار ادامدارعا اسەر ەتەدى دەپ سەنگەن.

«اي تولعان كەزدە ادامعا قاۋىپتى اسەرى بولادى» دەگەن نانىم-سەنىمگە بايلانىستى كوپتەگەن ىرىم قالىپتاستى: جالاڭباس دالاعا شىعۋعا، سىرتتا ۇيىقتاۋعا، ايعا ۇزاق قاراۋعا، جاس نارەستەنىڭ بەتىنە اي ساۋلەسىن تۇسىرۋگە، ايعا قاراپ ساۋساق شوشايتۋعا، ايعا قاراپ دارەت سىندىرۋعا بولمايدى دەگەن سياقتى. كەيدە قازاق سۇلۋ قىزداردى اي ديدارلى، ايداي تولىقسىعان دەپ جاتادى.

ايدىڭ ادامدارعا تاعى ءبىر كەرى اسەرى - سومنامبۋليزم، ياعني اي كەزبەلىك اۋرۋى. مۇنىڭ سىرىن ءالى عىلىم شەشە العان جوق. ادامداردىڭ كوبى تولعان اي كەزىندە ءوزىن جامان سەزىنەدى، كوڭىل-كۇي بۇزىلادى، ءسال نارسەگە تىرىسىپ جاتادى. نەگە؟ مۇحيتتاردىڭ كوتەرىلۋى مەن قايتۋىن ايعا قاراپ بىلدىك. ادام اعزاسىنىڭ 80 پايىزى سۋدان تۇرادى دەپ ەسەپتەسەك، وندا ايدىڭ اسەرى بولاتىنىن ارنايى زەرتتەۋسىز-اق بىلۋگە بولاتىنداي.

سەيسەن امىربەك ۇلى

«ايقىن»

2014