رەسەي الدىمەن «قورعاۋشى» رەتىندە كەلدى، ءبىراق بىرتىندەپ حاندىقتىڭ ىشكى ىسىنە ارالاسىپ، 1822- 1824-جىلدارى كىشى جانە ورتا جۇزدە حان بيلىگىن جويدى. 1868 جىلى «دالا ولكەسى» تۋرالى ۋاقىتشا ەرەجە شىعىپ، قازاقتار تولىق وتارلىق باسقارۋعا كوشتى. 1880-جىلدارى تۇركىستان گەنەرال-گۋبەرناتورلىعى مەن دالا ولكەسى قۇرىلدى. وسىلايشا قازاق حاندىعى تاريح ساحناسىنان ماڭگى كەتتى.
قانداي ايلا-تاسىلدەر قولدانىلدى؟ رەسەي كلاسسيكالىق وتارشىلدىق «ءبولىپ-جار دا بيلەي بەر» ساياساتىن پايدالاندى:
1. «قورعاۋ» سىلتاۋى - جوڭعاردان، كەيىن قوقان مەن بۇحارادان قورعايمىز دەپ، قازاق حاندارىنان انت الىپ، بىرتىندەپ ءوز اسكەرىن ورنالاستىردى.
2. ءبولىپ-جارۋ - جۇزدەر مەن رۋلار اراسىندا ارازدىق تۋدىردى، باسەكەلەس حانداردى قولدادى.
3. قامال-بەكىنىستەر جەلىسى - ورىنبور، سەمەي، وسكەمەن، ۆەرنىي (الماتى)، اقمولا سياقتى بەكىنىستەر سالىپ، قازاق جەرىن ىشىنەن باقىلاپ وتىردى. ولارعا ورىس كازاكتارىن قونىستاندىردى.
4. جەردى تارتىپ الۋ - قازاقتىڭ كوشپەلى مال شارۋاشىلىعىنا قاجەت جايىلىمداردى «بوس جەر» دەپ جاريالاپ، ورىس شارۋالارىنا بەردى (1860- 1917-جىلدارى 5 ميلليوننان استام ورىس قونىستاندى).
5. اكىمشىلىك رەفورما - حاندىقتى جويىپ، ورىس زاڭدارىن ەنگىزدى، قازاقتاردى «كىشىگىرىم حالىق» دەپ ساناپ، ءوزىن-ءوزى باسقارۋ قۇقىعىنان ايىردى. قازاق قالاي ورىستىڭ وتارىنا اينالدى؟ الدىمەن «ۆاسسال» (تاۋەلدى وداقتاس) بولدى، كەيىن زاڭ جۇزىندە رەسەيدىڭ «ىشكى پروۆينتسياسىنا» اينالدى. 19-عاسىردىڭ سوڭىندا قازاق دالاسى ەكى وتارلىق ولكەگە ءبولىندى: دالا ولكەسى (سولتۇستىك- شىعىس) جانە تۇركىستان ولكەسى (وڭتۇستىك). قازاقتار ەندى «تۋزەمدىك» (جەرگىلىكتى) حالىق رەتىندە سالىق تولەۋشى، مال بەرۋشى جانە ەڭبەك كۇشى عانا بولدى.
وتارلىق قاسىرەتتەر قازاق حالقى اۋىر زارداپ شەكتى: جەر مەن مالدىڭ جوعالۋى - جايىلىمداردىڭ 40 پايىزى تارتىپ الىندى. مال سانى كۇرت ازايىپ، جۇت پەن اشارشىلىق جيىلەدى.
• اۋىر سالىق پەن مىندەتكەرلىك - جەر سالىعى، مال سالىعى، جول سالىعى، اسكەري مىندەتكەرلىك. 1916-جىلى ورتا ازيا كوتەرىلىسى (قازاقتاردىڭ ۇلكەن بولىگى) قاتىگەزدىكپەن باسىلدى: 100 مىڭنان استام قازاق ءولتىرىلدى نەمەسە قاشىپ كەتتى.
كوتەرىلىستەردىڭ قاندى باسىلۋى - كەنەسارى قاسىموۆ (1837- 1847)، يساتاي تايمانوۆ (1836- 1838)، 1916 -جىلعى كوتەرىلىستەر - ءبارى دە مىڭداعان ادامنىڭ ءومىرىن قيدى.
• مادەني جانە ءدىني قىسىم - يسلام مەشىتتەرى شەكتەلدى، ورىس مەكتەپتەرى اشىلدى، قازاق ءتىلى مەن ءداستۇرى ىعىستىرىلدى.
ەكونوميكالىق قاناۋ - قازاق جەرىنىڭ بايلىعى (بيداي، مال، كەيىن مۇناي، كومىر) رەسەيگە اعىزىلدى، ال قازاقتار كەدەيلەندى. ناتيجەسىندە XIX عاسىردىڭ اياعىندا قازاقتار ءوز جەرىندە ازشىلىققا اينالا باستادى. بۇل قاسىرەت كەڭەس داۋىرىندە (1931- 1933 اشارشىلىق - 1,5 ميلليونعا جۋىق قازاقتىڭ ءولىمى) جالعاستى، ءبىراق ول رەسەي يمپەرياسىنىڭ وتارلاۋ ساياساتىنىڭ تىكەلەي جالعاسى بولدى. قىسقاسى، رەسەي قازاق حاندىعىن اسكەر مەن ديپلوماتيانىڭ قوسارلى كۇشىمەن، الداۋ مەن كۇشپەن جويدى. قازاق دالاسى «بوس جەر» دەپ جاريالانىپ، وتارعا اينالدى. بۇل - قازاق تاريحىنداعى ەڭ اۋىر كەزەڭدەردىڭ ءبىرى.
Abai.kz