Kazinform ءتىلشىسى تاقىرىپتى تولىعىراق زەرتتەپ كوردى.
جاڭا كەزەڭ، جاڭا كوشەتتەر
ءبىر كەزدەرى بۇل جەردىڭ ءبارى جازىق دالا ەدى. استانانىڭ سورتاڭ توپىراعىندا تال وسەدى دەسە، كوپشىلىك تاڭىرقاي قارايتىن. ءبىراق جەردىڭ بابىن تاپسا، بۇل جەردە تۇتاس ورمان وسىرۋگە بولاتىنىن عىلىم دالەلدەدى.
«جاسىل بەلدەۋدى» قالىپتاستىرۋ جۇمىسى 1997 -جىلى باستالعان. سودان بەرى 15 مىڭ گەكتارعا جۋىق اۋماققا كوشەت ەگىلدى. ەلوردا اۋماعىن قورشاي، سەگىز باعىتتا ورمان القاپتارى بوي تۇزەدى. بۇل جۇمىستار ەكى كەزەڭدى قامتىپ، 2024 -جىلعا دەيىن جۇزەگە استى. باس- اياعى 16,3 ميلليون ءتۇپ كوشەت تامىرىن تەرەڭگە جايىپ، سايالى اعاشقا اينالعان.
ەندى جاسىل بەلدەۋ ودان ءارى قالىڭداي تۇسەدى. اۋماقتاعى بوس جەرلەرگە تاعى مىڭداعان جاڭا كوشەت ەگىلەدى. قازىر ماماندار سورتاڭ توپىراقتى زەرتتەپ، وعان قانداي اعاش تۇرلەرى جاقسى جەرسىنەتىنىن انىقتاپ جاتىر. ەگەر بۇل باستاما دا جۇزەگە اسسا، استانا اينالاسى جاسىل جەلەكتى جۇماق مەكەنگە اينالادى.
- قازىرگى ۋاقىتتا جاسىل بەلدەۋدىڭ قولدانىستاعى اۋماعىن كەڭەيتۋ ەمەس، ونىڭ ىشىندە اعاش وتىرعىزىلعان جەر كولەمىن ۇلعايتۋ جوسپارلانىپ وتىر. وسى ماقساتتا ورمان پاتولوگياسى مەن توپىراق ساپاسىن باعالاۋ بويىنشا عىلىمي زەرتتەۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. زەرتتەۋ ناتيجەلەرى بويىنشا اعاش وتىرعىزۋعا قولايلى ۋچاسكەلەر انىقتالادى. اتالعان جۇمىستاردى شامامەن بەس جىلدان كەيىن ىسكە اسىرۋ جوسپارلانىپ وتىر، - دەدى استانا قالاسى قورشاعان ورتانى قورعاۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ باسقارماسى كوگالداندىرۋ جانە تابيعاتتى پايدالانۋ ءبولىمىنىڭ باس مامانى ساعىنىش ساعىنتايەۆ.
شاڭدى داۋىل، بوران، تۇمان: استانا كليماتى وزگەردى
جاسىل بەلدەۋدى سالۋداعى اۋەلگى ماقسات — قىسى قىتىمىر، كليماتى قۇبىلمالى ەلوردا اۋا رايىن تۇرعىندارعا جايلى ەتۋ ەدى. ناتيجە دە بار. سينوپتيكتەردىڭ مالىمەتىنشە، جاسىل بەلدەۋدىڭ ارقاسىندا ەلوردادا شاڭدى داۋىل ءۇش ەسە ازايعان. بۇرقاسىن مەن تۇمان دا سيرەك بايقالادى. جالپى، قالا كليماتى ءبىرشاما جاقسارعان.
- قازگيدرومەت مەكەمەسىنىڭ مالىمەتىنە سۇيەنسەك، بۇرىن بوراندى كۇندەر سانى 38 بولاتىن. ءقازىر جاسىل بەلدەۋدىڭ ارقاسىندا قالا ىشىندە بۇل كورسەتكىش 22 كۇنگە دەيىن ازايعان. ال تۇماندى كۇندەر سانى 37-دەن 21 كۇنگە دەيىن قىسقاردى، - دەدى «استانا ورمانى» مەكەمەسىنىڭ باس اگرونومى ارداق حاسەنوۆ.
قىستا ورمان القابى قاردى ۇستاپ، توپىراقتاعى ىلعال قورىن ساقتايدى. بۇل دالالى ايماق ءۇشىن ماڭىزدى.
وسىلايشا، 29 جىل ىشىندە جاسىل بەلدەۋ ەلوردانىڭ تابيعي بولىگى بولىپ قانا قويماي، قالانىڭ ەكولوگيالىق قالقانىنا اينالدى. قالىڭ اعاش جەلدىڭ ەكپىنىن باسەڭدەتىپ، شاڭ-توزاڭدى سىڭىرەدى. ءوندىرىس ورىندارى مەن كولىكتەردەن بولىنەتىن زياندى زاتتاردىڭ تارالۋىن تەجەپ، قالا اۋاسىنىڭ تازارۋىنا دا ىقپال ەتەدى.
جاسىل بەلدەۋ جانۋارلارعا مەكەن بولدى
بۇگىندە مۇندا اعاشتىڭ 36 ءتۇرى ءوسىپ تۇر. ولاردىڭ قاتارىندا كادىمگى قاراعاي، ۆەنگر بورتەگۇلى، جاپىراقتى ۇيەڭكى، قايىڭنىڭ بىرنەشە ءتۇرى جانە تەرەك بار. شىرشا مەن ەمەن دە كەزدەسەدى.
اۋماقتا 1973 -جىلدارى وتىرعىزىلعان اعاشتار دا كەزدەسەدى. ال 1997 -جىلى ەگىلگەن العاشقى كوشەتتەردىڭ بيىكتىگى بۇگىندە 8-13 مەترگە جەتكەن.
جاسىل جەلەك كوبەيگەن سايىن مۇندا جانۋارلار دا مەكەندەي باستاعان. الدىمەن قوياندار پايدا بولدى. كەيىن تۇلكى مەن قارساقتار كەلە باستادى. قازىر مۇندا ەلىك، ءتىپتى بۇعى دا كەزدەسەدى. وسىلايشا 29 جىل بۇرىن قولدان ەگىلگەن القاپتىڭ بۇگىندە ءوز تىرشىلىگى قالىپتاسقان.
- ءبىز وسىنداي ۇلكەن ورمان قالىپتاستىردىق. فلورا بار جەردە فاۋنا دا بولادى. العاشىندا قوياندار وزدىگىنەن پايدا بولدى. قازىر ولاردىڭ سانى ارتىپ كەلەدى. كەيىن بۇعىلاردى وڭتۇستىك- باتىس بولىكتەن كوردىك. قۇستار دا كەلە باستادى. جانۋارلار دۇنيەسى بىرتىندەپ قالىپتاسىپ، كوبەيىپ كەلەدى. ۋاقىت وتە كەلە بۇل جاساندى ورمان تابيعي ەكوجۇيەگە اينالىپ، جان- جانۋارعا مەكەن بولاتىن تولىققاندى ورمان بولادى دەپ ۇمىتتەنەمىز، - دەدى ول.
جاسىل بەلدەۋدىڭ ساقشىسى: ورمانشىنىڭ كۇندەلىكتى ەڭبەگى
العاشقى ءۇش جىلدا كوشەتتەرگە ەرەكشە كۇتىم جاسالادى. تامىرى توپىراققا بەكىپ، بويى جەتىلگەنشە تۇراقتى سۋارىلادى، ارامشوپتەرى جۇلىنادى. بۇل جۇمىستاردىڭ دەنى جاز بويى جۇرگىزىلىپ، وعان ماۋسىمدىق جۇمىسشىلار دا تارتىلادى.
كۇز كەلىپ، ورمان التىن تۇسكە بويالعان كەزدە دە جۇمىس توقتامايدى. قازىر ورماندى ورتتەن قورعاۋ جۇمىستارى جۇرگىزىلىپ جاتىر. ورمانشىلار جىل ون ەكى اي القاپتى باقىلاپ، قاۋىپسىزدىگىن قامتاماسىز ەتەدى.
قاناتبەك سامەتوۆتىڭ تاعدىرى تابيعاتپەن تامىرلاسقان. ول «جاسىل بەلدەۋدە» ورمانشى بولىپ ەڭبەك ەتەدى. ءار اعاشتىڭ ءتۇرىن بىلەدى، القاپتى ءورت پەن وزگە دە قاۋىپتەن قورعايدى. مۇندا ونىمەن بىرگە تاعى 41 ادام جۇمىس ىستەيدى.
- قازىر ورماننىڭ اۋاسى وتە تازا. اعاشتار وسكەلى بەرى مۇندا سەرۋەندەۋدىڭ ءوزى ءبىر عانيبەت. ادامدار دا كەلىپ، جاياۋ ءجۇرىپ، تازا اۋادا دەمالىپ جاتادى. ءبىز ولاردىڭ دەمالىسىن باقىلاپ، ورماندى تازا ۇستاۋعا شاقىرامىز. اسىرەسە، قوقىس تاستاماۋىن، وت جاعاتىن زاتتارعا اباي بولۋىن ەسكەرتەمىز. ءار ۋاقىت ءبارىن تەكسەرىپ وتىرامىز، - دەدى ول.
ونىڭ ايتۋىنشا، جاز-كۇز مەزگىلىندە مۇندا دەمالۋشىلار كوپ كەلەدى. ءبىرى قاراقات تەرسە، ەندى ءبىرى تازا اۋادا تىنىعادى. زاڭ بۇزۋشىلىقتار دا از. سەبەبى ورمانشىلار اۋماقتى ۇدايى باقىلاۋدا ۇستايدى.
- زاڭسىز اعاش كەسۋگە جول بەرمەيمىز. سوڭعى دەرەك 2019 -جىلى تىركەلدى. جاڭا جىل قارساڭىندا شىرشا كەسۋگە كەلگەن ايەلدى ورمانشىلار ۇستاپ، جاۋاپكەرشىلىككە تارتتى. قۋراعان اعاشتاردى دا كەسۋگە بولمايدى. ولار ورماننىڭ تابيعي اينالىمى ءۇشىن قاجەت. ۋاقىت وتە ءشىرىپ، توپىراققا قورەك بولادى، - دەيدى ول.
ەكپە ورمان جىلدار بويى ءوسىرىلدى. سوندىقتان مۇندا ءار اعاشتىڭ سۇراۋى بار. ونى زاڭسىز كەسىپ اكەتۋ دە وڭاي ەمەس. ورمانشىلاردىڭ قىراعى كوزىنەن زاڭ بۇزۋشىلار ايلاسىن اسىرا المايدى.
وتەمى دە جەڭىل ەمەس، ءبىر اعاشتى زاڭسىز كەسكەن ادام 50 ءتۇپ اعاش وتىرعىزۋعا مىندەتتى. ولاردى ءۇش جىل بويى كۇتىپ- باپتاۋى دا ءتيىس. بۇعان قوسا، كەسىلگەن اعاشتىڭ تۇرىنە قاراي 10-80 ا ە ك كولەمىندە ايىپپۇل سالىنادى.
ەلوردا تۇرعىندارى ءۇشىن جاڭا دەمالىس ورىندارى اشىلادى
جاسىل بەلدەۋ بۇگىندە تۇرعىنداردىڭ سۇيىكتى دەمالىس ورنى. مۇندا 26 شاقىرمدىق ۆەلوجول مەن 2,5 شاقىرىم جاياۋ جۇرگىنشىلەرگە ارنالعان جولدار بار. اتپەن سەرۋەندەۋگە دە مۇمكىندىك جاسالعان. الداعى ۋاقىتتا دەمالىسقا ارنالعان اۋماقتار سانى دا ارتا تۇسەدى.
- قازىر بىزدە بالالارعا ارنالعان ەكى ويىن الاڭى جانە ەكى اۆتوتۇراق بار. 2020 -جىلى اتپەن سەرۋەندەۋگە ارنالعان جول سالىندى. ونىڭ ۇزىندىعى 14 مىڭ مەتر. الداعى ۋاقىتتا وتباسىمەن سەرۋەندەپ، دەمالۋعا، بالالاردىڭ ويناۋىنا جاعداي جاسالادى. بۇدان بولەك، ورمان ماڭىنداعى قازىر پايدالانىلماي تۇرعان كارەرلەردىڭ ورنىنا دا ءتۇرلى دەمالىس ورىندارىن سالۋ جوسپارلانىپ وتىر، - دەيدى ول.
2025 -جىلى «جاسىل بەلدەۋگە» «استانا ورمان- پارك ايماعى» مارتەبەسى بەرىلدى. ەندى اۋماقتاعى اعاشتاردى كوشىرۋ نەمەسە جەر كولەمىن وزگەرتۋ ءۇشىن ۇكىمەتتىڭ قاۋلىسى قاجەت.
ال جاسىل بەلدەۋدى كۇتىپ- باپتاۋ مىندەتى 100 پايىز مەملەكەتكە تيەسىلى «استانا ورمانى» مەكەمەسىنە جۇكتەلگەن.
- كەلەشەكتەگى جوسپارىمىز — جاسىل بەلدەۋدى تولىققاندى ورمان- پارك ايماعىنا اينالدىرۋ. بيىل وسىعان قاتىستى جوبا ازىرلەۋگە تاپسىرما بەرىلدى. قازىر كونكۋرس ءوتىپ جاتىر. كونكۋرس اياقتالعان سوڭ، جەڭىمپاز جوبانى ازىرلەپ، ساراپتامادان وتكىزەدى. سودان كەيىن ونى ىسكە اسىرۋ جۇمىستارى باستالادى، - دەيدى «استانا ورمانى» مەكەمەسىنىڭ باس اگرونومى ارداق حاسەنوۆ.
قورىتا ايتساق، جاسىل بەلدەۋدى كۇتىپ- باپتاۋ جۇمىستارى الداعى ۋاقىتتا دا جالعاسا بەرەدى. جاڭا كوشەتتەر وتىرعىزىلىپ، وسكەن سايىن ورمان دا قالىڭداي بەرەدى. بۇل جاسىل القاپ ەلوردانىڭ اۋاسىن جاقسارتىپ، كليماتتىڭ قاتاڭ اسەرىن باسەڭدەتۋگە ىقپال ەتىپ وتىر. سونىمەن قاتار تۇرعىنداردىڭ تىنىعۋىنا ارنالعان ورىندار دا كوبەيىپ كەلەدى.
ايتا كەتەيىك، بۇعان دەيىن قالاداعى اعاشتاردىڭ بەس پايداسى تۋرالى ماقالا جاريالاعان ەدىك.
اۆتورلار
ارۋجان ارمان قىزى