قارساقبايداعى تاباندى زەرتتەۋلەر مەن ماسكەۋدەگى قىزۋ عىلىمي تارتىستار ونىڭ قايسار مىنەزىن ايقىن كورسەتتى. ناتيجەسىندە ءبىر كەزدەرى بەلگىسىز جاتقان جەزقازعان ءوڭىرى ۋاقىت وتە كەلە ءىرى ءوندىرىس ورتالىعىنا اينالدى.
ماسكەۋلىك عالىمداردىڭ پىكىرىنە قارسى تۇردى
ⅩⅩ عاسىردىڭ العاشقى جارتىسىندا جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ بايلىعى تولىق مويىندالماعان ەدى. 1926-جىلدان باستاپ اعىلشىن كاسىپكەرلەرى بۇل ايماقتاعى كەندى يگەرۋگە كىرىسىپ، 1941-جىلعا دەيىن شامامەن 67 مىڭ توننا مىس ءوندىرىپ اكەتتى. الايدا بۇل كورسەتكىش جەر قويناۋىنداعى شىنايى بايلىقتىڭ تەك ءبىر بولىگى عانا بولاتىن.
ال قانىش يمانتاي ۇلى ساتبايەۆ جۇرگىزگەن عىلىمي زەرتتەۋلەر مۇلدە باسقا ناتيجەنى كورسەتتى. ونىڭ تاباندى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا 1935-1936-جىلدارى جەزقازعانداعى مىس قورى 3 ميلليون تونناعا دەيىن جەتىپ، 1941-جىلى 5 ميلليون تونناعا دەيىن ۇلعايدى. بۇل - كەزدەيسوق بولجام ەمەس، جۇيەلى ءارى عىلىمي دالەلدەنگەن ءىرى جاڭالىق ەدى.
قيىن-قىستاۋ كەزەڭگە قاراماستان، ساتبايەۆ قارساقبايدا گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن باتىل باستادى. ماسكەۋدەگى كەيبىر عالىمدار بۇل وڭىردە تەك جەر بەتىنە جاقىن ورنالاسقان كۋپريت پەن مالاحيت سەكىلدى مىس مينەرالدارى عانا بار دەگەن پىكىردە بولدى. الايدا ساتبايەۆ بۇل تۇجىرىممەن كەلىسپەي، بۇرىنعى دەرەكتەردى تەرەڭ سارالاپ، جاڭا عىلىمي ادىستەردى ەنگىزىپ، كەشەندى زەرتتەۋ جۇرگىزدى.
1929-جىلى ول جەزقازعان گەولوگيالىق بارلاۋ ەكسپەديتسياسىن ۇيىمداستىردى. بۇل قازاقستان تاريحىنداعى تۇڭعىش ءىرى كەشەندى عىلىمي ەكسپەديتسيالاردىڭ ءبىرى سانالادى. ەكسپەديتسيا بارىسىندا بۇرعىلاۋ جۇمىستارى كەڭەيتىلىپ، جاڭا كەن وزەكتەرى انىقتالدى. تەك 1927-جىلدىڭ وزىندە 758 كۇپمەتر جەر بۇرعىلانىپ، ناتيجەسىندە مىس قورىنىڭ الدەقايدا مول ەكەنى، ياعني 2 ميلليون توننادان اساتىنى ناقتى دالەلدەندى.
وسى عىلىمي ىزدەنىستەردىڭ ناتيجەسىندە 1937-جىلى جەزقازعان الەمدەگى ەڭ ءىرى مىس كەن ورىندارىنىڭ قاتارىنا قوسىلدى. بۇدان بولەك، ايماقتا پوليمەتال كەندەرى - مىس، قورعاسىن، مىرىش، كۇمىس، سونداي-اق مارگانەتس، تەمىر، كومىر سياقتى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار باسقا دا پايدالى قازبالار انىقتالدى. بۇل جەزقازعاننىڭ تەك ءبىر باعىتتاعى ەمەس، كەشەندى وندىرىستىك ايماق ەكەنىن دالەلدەدى.
1935-جىلى ماسكەۋدە وتكەن عىلىمي سەسسيادا ساتبايەۆ جەزقازعاننىڭ بولاشاعىن باتىل قورعاپ شىقتى. ول عىلىمي قاۋىم الدىندا:
بۇل ءوڭىر تەك مىس ەمەس، كومىر مەن تەمىرگە دە باي. مۇندا ۇلكەن جەزقازعان قالاسى بوي كوتەرەدى. جاڭا كەن بايىتۋ فابريكالارى مەن مىس قورىتۋ زاۋىتى سالىنادى. قارساقباي، جەزقازعان جانە قاراعاندىنى جالعايتىن تەمىرجولدار تارتىلادى، - دەپ مالىمدەدى.
ساتبايەۆ لەنينگرادتان شاقىرعان ماماندارمەن بىرلەسە وتىرىپ، ءوڭىردىڭ كەشەندى دامۋ جوسپارىن جاسادى. ونىڭ بولجامى بويىنشا، جەزقازعان - مىس ءوندىرىسىنىڭ ورتالىعى، قارساقباي - تەمىر بازاسى، ال قياقتى - كومىر كوزىنە اينالىپ، بۇل ءۇش ءوندىرىس وشاعى تەمىرجول ارقىلى ءوزارا بايلانىسۋى ءتيىس ەدى.
بۇل - عالىمنىڭ عىلىمي كورەگەندىگى مەن ستراتەگيالىق ويلاۋ قابىلەتىنىڭ ايقىن كورىنىسى بولاتىن. كەزىندە تەك قاعاز جۇزىندە ۇسىنىلعان بۇل جوبا ۋاقىت وتە كەلە تولىق جۇزەگە اسىپ، تۇتاس جەزقازعان ءوڭىرىنىڭ تاعدىرىن ايقىندادى. ءسويتىپ، جەزقازعان جاي عانا كەن ورنى ەمەس، كەشەندى يندۋستريالىق ايماققا اينالا الاتىنىن دالەلدەدى.
جەزقازعاننىڭ دامۋى
بۇگىندە جەزقازعان - قازاقستاننىڭ ءتۇستى مەتاللۋرگيا سالاسىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزى بار ءىرى ءوندىرىس ورتالىعى. قالا ەكونوميكاسىنىڭ نەگىزىن مىس ءوندىرىسى قۇرايدى. مۇندا ەلىمىزدەگى جەتەكشى تاۋ-كەن كومپانيالارىنىڭ ءبىرى - قازاقمىس كورپوراتسياسى جۇمىس ىستەپ، ءوڭىردىڭ وندىرىستىك الەۋەتىن ارتتىرىپ وتىر.
كەزىندە قانىش يمانتاي ۇلى ساتبايەۆ عىلىمي تۇرعىدا دالەلدەگەن كەن ورىندارى بۇگىن دە يگەرىلىپ، ەل ەكونوميكاسىنا تۇراقتى ۇلەس قوسۋدا. عالىمنىڭ 1930-جىلدارى ايتقان «بۇل جەردە ءالى تالاي كەن بار» دەگەن مازمۇنداعى كورەگەن پىكىرى ۋاقىت وتكەن سايىن شىندىققا اينالىپ كەلەدى.
مۇندا ساتبايەۆتىڭ ەڭبەگى ەرەكشە قۇرمەتتەلەدى:
قالادا عالىمنىڭ ەسىمى بەرىلگەن وقۋ ورىندارى مەن كوشەلەر بار
گەولوگيا مۋزەيلەرى مەن ەسكەرتكىشتەر ورناتىلعان
ءوڭىر قازاقستاننىڭ مىس ءوندىرىسىنىڭ نەگىزگى ورتالىعى بولىپ قالا بەرەدى
جەزقازعاننىڭ دامۋى - ساتبايەۆتىڭ عىلىمي كورەگەندىگىنىڭ ايقىن دالەلى.
قارساقبايداعى مۇراجاي-ءۇي
قانىش يمانتاي ۇلى ساتبايەۆ 1926-جىلى تومسك تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىن ءتامامداعاننان كەيىن «اتباستسۆەتمەت» ترەسىنە جولدانىپ، ءوندىرىس پەن عىلىمدى ۇشتاستىرعان جاۋاپتى قىزمەتكە كىرىستى. 1927-1941-جىلدارى (كەيبىر دەرەكتەردە 1929-1941) ول قارساقباي كەنتىندە وتباسىمەن بىرگە تۇرىپ، جەزقازعان وڭىرىندەگى گەولوگيالىق بارلاۋ جۇمىستارىن باسقاردى.
وسى كەزەڭدە عالىم تۇرعان قاراپايىم ءۇي تەك وتباسى مەكەنى عانا ەمەس، قازاقستانداعى گەولوگيالىق عىلىمنىڭ العاشقى ورتالىقتىڭ بىرىنە اينالدى. مۇندا دالالىق زەرتتەۋلەردىڭ ناتيجەلەرى سارالانىپ، جاڭا عىلىمي تۇجىرىمدار جاسالدى. ساتبايەۆ ءدال وسى جەردە باس گەولوگ ءارى جەتەكشى رەتىندە ەڭبەك ەتىپ، ءوڭىردىڭ پايدالى قازبالارىن جۇيەلى تۇردە زەرتتەۋدى جولعا قويدى.
بۇل شاعىن عانا باسپانادا قازاقستانداعى تۇڭعىش ۇيىمداستىرىلعان ستاتسيونارلىق گەولوگيالىق مەكەمەنىڭ نەگىزى قالاندى. 1969-جىلى، عالىمنىڭ 70 جىلدىق مەرەيتويىنا وراي، بۇل ءۇي رەسمي تۇردە مۇراجاي-ءۇي رەتىندە اشىلدى. بۇگىندە ول قارساقباي كەنتىندە ورنالاسقان قانىش ساتبايەۆ مۇراجاي-ءۇيى رەتىندە بەلگىلى تاريحي نىسانعا اينالعان. مۇراجايدا عالىمنىڭ جەكە زاتتارى، جۇمىس ۇستەلى، سيرەك قۇجاتتارى، كىتاپتارى مەن قولجازبالارى ساقتالعان.
قانىش ساتبايەۆتىڭ ەسىمى ەلىمىزدىڭ كوپتەگەن ءبىلىم جانە مادەنيەت نىساندارىنا بەرىلگەن. بۇگىندە ونىڭ اتىمەن اتالاتىن 20 دان استام مەكتەپ بار، ال ەسكەرتكىشتەرى مەن بيۋستەرىنىڭ سانى وننان اسادى. العاشقى مۋزەيى تۋعان جەرى باياناۋىلدا اشىلسا، كەيىن تەڭدىك اۋىلىندا دا بوي كوتەردى. سونىمەن قاتار الماتى، استانا جانە قاراعاندى قالالارىندا دا ساتبايەۆقا ارنالعان مۋزەيلەر جۇمىس ىستەيدى.
قازاقستان اۋماعىندا ونىڭ اتىمەن اتالعان مۇزدىق بار، ال اسپانداعى شاعىن پلانەتالاردىڭ ءبىرى دە عالىم قۇرمەتىنە «ساتبايەۆ» دەپ اتالادى. وسىنىڭ بارلىعى قانىش ساتبايەۆتىڭ قازاق عىلىمى مەن وندىرىسىنە قوسقان ولشەۋسىز ۇلەسىنىڭ، ۇلت تاريحىنداعى ايرىقشا ورنىنىڭ ايقىن دالەلى.
el.kz