پراگادا تۇرعان قازاق تۇلىبى
ولاردىڭ جەكە وتاۋ تىگىپ كۇشەيىپ كەتۋىنەن سەسكەنگەن ورىستار استراحاندىق قالماق دامبي-جانسان امۋرسانايەۆتى جىبەرىپ ەلدى شابادى. قۋ قالماق وزىنە باعىنباعان اقىمبەك دەگەن اتامىزدىڭ تەرىسىن تىرىدەي بىتەۋ سويعىزىپ، تۇلىپ جاسايدى. اقىمبەك مارقۇمنىڭ اكەسى توققۇل قاجى دەيتىن ادام ەكەن. مالعا باي، داۋلەتتى اۋلەت. توققۇل قاجىدان ءۇش ۇل بولعان. ۇلكەنى - راحىم، ورتانشىسى - راحمەت، كىشىسى - اقىمبەك اتامىز. اقىمبەكتىڭ تەرىسىن تىرىدەي سىپىرىپ جاتقانىن بايقاپ قالعان راحىمنىڭ ايەلى ءباتيما اپامىز ىرگە مورلايتىن جامان كەتىك كۇرەكتى قولىنا الا سالىپ، قاينىسىن سويىپ جاتقان اسكەردىڭ باسىن شاۋىپ تۇسىرگەن. ونىمەن قويماي ەكىنشى اسكەردى دە جۇدىرىقپەن ۇرىپ جىعىپ ولتىرگەن. جارىقتىق اپامىز ءوزى دە سول ارادا شەيىت كەتىپتى. اۋىل-ايماق باتەكەڭنىڭ اتىن ايتپاي قۇلاشكەر دەيدى ەكەن. سەبەبى، كەڭ يىقتى، ەر ادامدار سياقتى ءبورى كەۋدەلى، قۇلاشتاپ سىلتەگەندە شۋ اساۋدى تىرپ ەتكىزبەيتىن كەرەمەت بالۋان بولىپتى. قاينىسىنىڭ قاسىرەتىنە شىداماي ىستەپ جۇرگەنى الگى. قۇلاشكەردىڭ رۋى سارباس- شوتقارا. قۇلاشكەردىڭ كەلىن بولىپ تۇسكەن ەلى - كەرەي ىشىندە قاراقاس اۋلەتى. قاراقاستان - نازار. توققۇل ۇلى راحىم 1864 -جىلى شىڭگىل جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. ونىڭ ءىنىسى راقىمەت 1866 -جىلى تۋىپ، 1936 -جىلى قايتىس بولعان.
1914 - جىلى جاساۋىل بۋلاتوۆ باستاعان كازاك اتتى اسكەرلەرى موڭعوليا جەرىندەگى جاۋىز امۋرسانايەۆتى تۇتقىنداعاندا تۇلىپتى دا قولعا تۇسىرەدى. تۇلىپ قىلمىسكەرمەن بىرگە (قىلمىستىق ىسىنە كۋالىك رەتىندە) يركۋتسك قالاسىنا اكەلەدى. وسىندا الاياق لاما امۋرسانايەۆ سوتتالىپ، تۇلىپ بۋلاتوۆتىڭ قولىندا قالا بەرەدى. ارادا 4 جىل وتكەن سوڭ جاساۋىل بۋلاتوۆ قىزىلداردىڭ جاعىنا ويىسىپ كەتىپ، 1914 - جىلعى سوعىستا ورىستاردىڭ قولىنا ءتۇسىپ پاتشا اسكەرىندە لەگيونەر بولىپ جۇرگەن چەح ازاماتى ۆاسلاۆ كوپەسكيگە وزىندە ساقتاۋلى تۇرعان تۇلىپتى سىيلايدى. مۇمكىن چەح جىگىتى ءوزى سۇراپ العان شىعار...
سودان ۆ.كوپەسكي تۇلىپتى قولتىقتاپ تۋعان وتانى چەحياعا الىپ كەلەدى. ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن تۇلىپتى ءوزى ساقتاپ ءجۇرىپ، دۇنيەدەن وتەرىندە بالا-شاعاسىنا تۇلۇبتىڭ تاريحىن ايتىپ بەرەدى: «بۇل التاي تاۋىنىڭ تەرىسكەيىن مەكەندەگەن قازاق دەيتىن جاۋىنگەر حالىقتىڭ تەرىسى. ماعان بۋلاتوۆ دەيتىن ورىس دوسىم سىيلاعان. كۇندەردىڭ كۇنىندە تۇلىپتى ۇرپاقتارى ىزدەۋى مۇمكىن. جاقسىلاپ ساقتاڭدار...» دەپ تاپسىرىپتى. سودان بەرى اقىمبەك اتامىزدىڭ ءتىرى تۇلىبى ەۋروپادا جاتقان.
1968 - جىلى پەتەر سادەسكي دەيتىن كينوگەر امۋرسانايەۆ تۋرالى «بۋريا ناد ازيەي» اتتى دەرەكتى فيلم تۇسىرگەن. ءبىراق بۇل كينوگەر تۇلىپتىڭ پراگا ماڭىندا جەكە ادامنىڭ ۇيىندە ساقتاۋلى تۇرعانىن
بىلمەگەن. وسى تاقىرىپ بويىنشا زەرتتەپ ءۇش كىتاپ جازعان ينەسسە لوماكينانىڭ جازۋىنا قاراعاندا جوعارداعى لەگيونەردىڭ ۇرپاقتارى تۇلۇبتى پراگا قالاسىنداعى ۇلتتىق مۋزەيگە وزدەرى اكەلىپ تاپسىرعان.
2003 - جىلى انتروپولوگ زەرتتەۋشى ە.ۆلاچەك چەحيالىق «Vesmir» جۋرنالىنا «ادامنىڭ تىرىدەي سىپىرعان تەرىسى» اتتى ماقالا جازىپ، ءتىرى تۇلىپتىڭ سۋرەتىن جاريالادى. بۇل وقيعا ەۋروپادا اجەپتاۋىر تولقۋ تۋدىردى. كەشىكپەي ءتىرى تۇلىپتىڭ سۋرەتى 2004 - جىلى ماسكەۋدە جارىق كورگەن ن.لوماكينانىڭ «گروزنىە ماحاكالى ۆوستوكا» اتتى كىتابىندا جاريالاندى. ءسوزىمىزدى تۇيىندەپ ايتار بولساق، موڭعول جەرىندە ءومىر سۇرگەن اقىمبەك اتامىزدىڭ تەرى تۇلىبى ەۋروپادا ءالى ساقتاۋلى تۇر.
ال جا لامانىڭ بۇدان كەيىنگى تاعدىرى 1921 -جىلى كومينتەرننىڭ تاپسىرماسىمەن موڭعولياعا كەلىپ ارنايى مىندەت اتقارعان ب. ز. شۋمياتسكيدىڭ نازارىندا بولدى. جا لاما 1922 -جىلى شىلدەنىڭ 16-سى كۇنى د. ءسۇحبااتار جانجيننىڭ بۇيرىعىمەن تاعايىندالعان نانزاد، دۋگار بەيسىلەردىڭ قولىنان قازا بولعاندىعى ايتىلادى. نايزانىڭ ۇشىنا ىلىنگەن جا لامانىڭ باسىن الدىمەن ۋلياستايعا سوڭىنان ورگوودەگى حالىق ۇكىمەتىنىڭ الدىنا ءىلىپ قويۋى بۋددا ءدىندارلارىنا رۋحاني جاعىنان سوققى بولدى. ءبىر قىزىقتىسى جا لامانىڭ باسىن ورگوودەگى ۇكىمەت ۇيىنە اكەلگەن ساتتە توڭكەرىس كوسەمى دامدينگيين ءسۇحبااتار سەزىكتى جاعدايدا بۇل پانيدەن باقيعا اتتانعان ەدى.
دامبييجانتسان اي ساناعى بويىنشا 1922 -جىل نەمەسە ءيت جىلى - ناقتىسى 1923 -جىلى قاڭتاردا ءولتىرىلدى دەپ تاڭبالاندى. بۇل تۋرالى ي. لوماكينانىڭ «جا لامانىڭ باسى» (2005) كىتابىنىڭ 196-بەتىندە جازۋلى تۇر.
سونىمەن جا لامانىڭ (1862-1922) دەنەسى جوق باسى 1925 -جىلى ۆ. ا. كازاكيەۆيچتىڭ (1923-24 ج. ج موڭعولياعا كەلىپ جۇمىس اتقارعان ورەنجى) قانجىعاسىنا بايلانىپ سانكت- پەتەربۋرگتەگى پەتر پاتشانىڭ كۋنسكامەراسىنا جەتكىزىلدى. باستىڭ (ءنومىرى) №3394.
مۇحتار ماعاۋيننىڭ دالەلدەگەنىندەي: «… بار بولمىسىن ءبۇتىن ساقتاعان، قورقىنىشتى، جيىركەنىشتى كەسىك باس…» (م. ماعاۋين. قىپشاق ارۋى. الماتى، اتامۇرا 2007 ج. 252 ب ب).
بەكەن قايرات ۇلى
دەرەككوز: baq.kz