قاراگيە، جورعا جارىس: ۇمىت بولا باستاعان ۇلتتىق ويىندار
ولاردىڭ وزدەرىنە ءتان قالىپتاسقان ەرەجەلەرى بار. سول ويىنداردىڭ ءبىر پاراسىن نازارلارىڭىزعا ۇسىنامىز.
«جامبى اتۋ»
قازاقتار جامبىنى ات ۇستىندە تۇرىپ نەمەسە شاۋىپ كەلە جاتىپ اتقان. جارىسقا 16 جاستان جوعارى ەرلەر مەن ايەلدەر دە تەڭ دارەجەدە قاتىسۋعا مۇمكىندىگى بار. ەرەجە بويىنشا، ۇزىن سىرىقتىڭ باسىنا كۇمىس نەمەسە التىن شۇبەرەككە ورالىپ، قىل ارقانمەن بايلانادى. مەرگەندەر اتقاندا وراۋلى تۇرعان ءجىبىن اتىپ بارىپ، جامبىنى جەرگە تۇسىرگەن. نىسانا مىلتىقپەن نەمەسە ساداقپەن كوزدەلەدى. اتۋ سىزىعىنىڭ نىساناعا دەيىنگى ارالىعى 15-20 مەتر. ال وتكىزىلەتىن الاڭنىڭ كولەمى 50X200 مەتردەن كەم بولماۋى ءتيىس.
بۇل ويىن مەرگەندەر تىگىلگەن جۇلدەنى اتىپ العانعا دەيىن جالعاسا بەرەدى.
«جورعا جارىس»
بۇل ويىنعا كەز كەلگەن ادام قاتىسا المايدى. سەبەبى، جارىسقا تۇسەتىن جورعا اتتار ەل اراسىندا وتە سيرەك كەزدەسەدى. ەكىنشىدەن، جورعا دەگەن اتتاردىڭ ءوزى كەيدە جەلىسكە ءتۇسىپ كەتەدى. ال ەرەجە بويىنشا، قاتىسۋشىلار بەلگىلەنگەن ەكى كومبەنىڭ اراسىن تەك جورعالاپ ءجۇرىپ ءوتۋى ءتيىس.
ايتا كەتەيىك، جارىس تەك قىسقا، جول ىڭعايىنا قاراي 2-3 شاقىرىم ارالىقتا وتكىزىلەدى.
«كۇمىس الۋ»
ويىنعا ناعىز ات قۇلاعىندا وينايتىن شاباندوز قاتىسۋ كەرەك. ولار قاتتى اعىنمەن شاۋىپ كەلە جاتقان اتتىڭ ۇستىندە ەڭكەيىپ، جەردە وراۋلى جاتقان كۇمىستى ءىلىپ الۋى ءتيىس. اتقا شابا ءبىلۋ عانا جەتكىلىكسىز. وعان ەرجۇرەكتىك پەن شاپشاڭدىق قاسيەتى دە كەرەك.
«كۇمىس الۋ» ويىنىنا كەز كەلگەن ات جاراي بەرمەيدى، وعان بويى الاسا، ورتاشا ىرىلىكتەگى اتتار پايدالانىلادى. بايگەگە قوسىلاتىن ەڭسەلى اتتار مۇنداي ويىندارعا جارامايدى.
ەرەجە بويىنشا ەكى كومبەنىڭ ورتاسىنا بىرنەشە جەرگە شۇبەرەككە ورالعان كۇمىستەر تاستالادى. ويىنعا قاتىسۋشىلار ءبىر كومبەدەن ەكىنشى كومبەگە شاۋىپ وتكەن جولىندا جەردە جاتقان كۇمىستى ەڭكەيىپ ءىلىپ الۋى كەرەك. وسىلايشا كەزەكپەن ويىنشىلاردىڭ بارلىعى ءبىر- ءبىر رەتتەن ءوتىپ شىعادى. ەگەر ەشقايسىسى جۇلدەنى ءىلىپ الا الماسا، وندا ەكىنشى كومبەدەن كەرى قاراي ويىندى قايتا باستايدى. ءسويتىپ، جەردەگى كۇمىس الىنعانشا ويىن جالعاسا بەرەدى.
«تۇماق ۇرۋ»
ويىن جازىق، كەڭ الاڭدا وتكىزىلەدى. قاتىسۋشىلار 20-30 ادىمداي جەرگە تاياقتى جەرگە قاداپ، ونىڭ باسىنا باس كيىم ءىلىپ قويادى. سوسىن اتتىلى ويىنشىنىڭ بىرەۋى قولىنا قامشى ۇستاپ كومبەگە كەلەدى. جۇرگىزۋشى ونىڭ كوزىن ورامالمەن بايلاپ، اتىنىڭ باسىن باس كيىم ىلىنگەن قازىققا قاراي بۇرىپ جىبەرەدى. كوزى بايلانعان ويىنشى اتىن جەلدىرتە ءجۇرىپ بارا جاتىپ، قازىقتاعى تۇماقتى قامشىسىمەن دالدەپ ۇرۋى كەرەك. ەگەر تۇماققا ءدال تيگىزسە، بەلگىلەنگەن جۇلدەنى ۇتىپ الادى. ال تيگىزە الماسا، جۇرتتىڭ كۇلكىسىنە قالادى.
«قاراگيە»
بۇل ويىن كوگالدا، سپورت الاڭدارىندا وتەدى. ويىنعا تەك ەر بالالار قاتىسادى. ادام سانىنا شەك قويىلمايدى. ءار ويىنشىنىڭ قولىندا قايىڭ، ىرعاي، تال سەكىلدى قاتتى اعاشتان جاسالعان ۇزىندىعى 3-4 مەترلىك نايزا تاياق بولادى. كەيبىرەۋى تاياقتىڭ ۇشىنا جەز، ودان كەيىن تەمىر تاققان.
ەرەجە بويىنشا ويىنشىلار باس كيىمدەرىن شەشىپ ورتاعا تاستايدى. كومبەدەن 25-30 ادىمداي جەرگە قازىقتار قاعىپ (ارالارى 1 مەتر)، باس كيىمدەردى قازىقتارعا ءبىر- بىرلەپ ىلەدى. سونان سوڭ ءار ويىنشى كومبەدە تۇرىپ قولىنداعى نايزا تاياعىن لاقتىرىپ، باس كيىمىنە تيگىزۋى ءتيىس. كوپ تيگىزگەن ويىنشى ۇتادى. ءالسىز ويىنشى ءبىر- ەكى رەت لاقتىرعاننان كەيىن ويىننان شىعۋى مۇمكىن. مۇنداي جاعدايدا جۇرگىزۋشى ونى ويىن اياقتالعانشا جىبەرمەي، سوڭىنان «جازا» قولدانۋى شارت.
بوزبالالاردىڭ بۇل ويىنى كوشپەلى تايپا جاۋىنگەرلەرىنىڭ سوعىستا مىقتى دا، ءتوزىمدى، نايزا لاقتىرعان كەزدە مەرگەن، باتىر تۇلعالى بولىپ جەتىلۋىنە، جەكپە- جەكتە جاۋعا بەرىلمەۋىنە كوپ سەپتىگىن تيگىزگەن.
بۇگىندە بۇل ويىندى ويناعاندا بيىكتىگى 1 مەتر قازىققا ءپىشىمى 60X60 س م تاقتاي قاعىپ، ونىڭ بەتىنە ورتاسىنان باستاپ، اينالا ۇپاي سانىن كورسەتەتىن ون شەڭبەر سىزىلادى. ءار شەڭبەردىڭ اراسى 5 سانتيمەتر بولادى.
ويىن ەرەجەسى بويىنشا ءار ويىنشى ءۇش رەتتەن، نەمەسە بەس رەتتەن نىسانانى كوزدەيدى. قورىتىندىسىندا كىم قانشا ۇپاي جيناعانى انىقتالىپ، ەڭ كوپ ۇپاي جيناعان ويىنشى جەڭىمپاز اتانادى.
دەرەككوز: بازاربەك توتەناي «قازاق ۇلتتىق ويىندارى» كىتابى.
Turkystan.kz