مەككەدە مەشىتكە كورشى تۇرعان قازاق

استانا. قازاقپارات - الىس شەت ەلدەردەن كەلگەن ورالمانداردىڭ اراسىندا وتكەن ءومىرى ءبىر كىتاپقا جۇك بولارلىق قانداستارىمىز از ەمەس.

كەيبىرىنىڭ باستان كەشكەندەرى تىپتەن قىزىق. شىمكەنت قالاسىنا كوشىپ كەلگەن مۇحاممەد ايىپ ەسىمدى ازامات مەدينە قالاسىنداعى مۇحاممەد پايعامباردىڭ مەشىتىنىڭ تۇبىندە 21 جىل ءومىر ءسۇرىپتى. بىزگە مۇحاممەد ايىپپەن اڭگىمەلەسۋدىڭ ءساتى ءتۇستى. ونىڭ بىرنەشە ءتىل بىلەتىنىنە جانە يسلام ءىلىمىن تەرەڭ مەڭگەرگەن ادام ەكەندىگىنە كوز جەتكىزدىك.

اۋعانستاندا الاڭ كوبەيدى

مۇحاممەد ايىپ جاستىق شاعىن بىلاي دەپ ەسكە الادى:

- كەڭەس وكىمەتى جاڭادان ورناپ جاتقان تۇستا مىرزاءشولدىڭ فارىش وڭىرىنەن ۇدەرە كوشكەن قازاقتاردىڭ قاتارىندا مەنىڭ اكەم دە بولعان ەكەن. جول-جونەكەي ەل اشتىق پەن قيىندىقتى باستان كەشىرىپ، اجالدان امان قالعاندارى اۋعانستانعا تابان تىرەدى. مەن 1944- جىلى اۋعانستاننىڭ قۇندىز قالاسىندا دۇنيەگە كەلدىم. حالىق مۇندا ديقانشىلىقپەن اينالىستى. ماقتا، ءبيداي ەگىپ، باۋ-باقشا ءوسىردى. قانشا دەگەنمەن ول كەزدەر بەيبىت زامان ەدى. بالالىق شاعىمىز الاڭسىز ءوتتى. اۋرۋحانا، دارىگەر دەگەندى وتە سيرەك كوردىك. اۋىرىپ-سىزداساق انامىز شوپتەردەن ءدارى دايىنداپ ىشكىزەتىن. بالالاردى سۇندەتتەيتىن ۇستالار سىرناي تارتىپ، ەل-ەلدى ارالاپ جۇرەدى. ادامدار ولارعا بالالارىن سۇندەتتەتەدى، سىي-سياپات بەرىپ شىعارىپ سالادى.

قازاقتاردىڭ اراسىندا اڭىز-اڭگىمە ايتىپ، مۇسىلماندىقتى ۋاعىزداپ وتىراتىن قاريالار بولۋشى ەدى. سولاردى تىڭداۋعا اسا قۇشتار بولدىق. ەلگە دەگەن ساعىنىشتان قاريالاردىڭ كوكىرەكتەرى قارس ايىرىلاتىن. اپالارىمىز جينالىپ، قازاق اندەرىن شىرقايتىن. قارتتار اسىرەسە شىمقورعان اۋىلىن ءجيى ءسوز ەتەتىنى ەسىمدە. ونىڭ اتاقونىسىمىز ەكەنىن ەسەيە كەلە بىلدىك. اتالارىمىزدى جەرگىلىكتى تۇرعىندار بوتەنسىتكەن جوق. سول ەلدىڭ حالقىنداي ءومىر سۇردىك.

سوندا ەر جەتىپ، كابۋلدىڭ مەدرەسەسىن ءبىتىردىم. كەلە-كەلە زامان قيىندادى. اۋعانستاندا اتىس-شابىس، قانتوگىس بەلەڭ الدى. قارۋلانعان توپتار دۇكەنگە باسا-كوكتەپ كىرىپ، قالاعان زاتتارىن اقى تولەمەي كوتەرىپ كەتەتىن بولدى. ول كەزدە قازاق وتباسىلارىنىڭ ءبىرسىپىراسى دۇكەن ۇستاۋدى كاسىپ ەتە باستاعان بولاتىن. ديقانشىلىقتىڭ دا ءمانىسى كەتتى. سەبەبى اينالا تىنىشسىز بولدى، بەيبىت ەڭبەك ەتۋ قيىنعا سوقتى.

قۇندىزدىق قازاقتار ورىندارىنان قوزعالۋعا تاۋەكەل ەتتى. ولار الدىمەن يراندى بەتكە الدى. كوپ ىشىندە مەن دە كەتتىم. ءبىراق يراندا جاعدايىمىز بولمادى. كاسىپشىلىك ەتۋ جانە ەڭبەكتەنۋدىڭ جولى اۋىر ەكەن. اۋعانستاننان بارعان قازاقتار ول جەردىڭ جاعدايىنا ۇيرەنە المادى. بىرەر جىلدان كەيىن توپتانىپ، تۇركياعا قاراي بەت الدىق.

تۇركيادا - جاعدايىمىز وڭالدى.

مۇحاممەد ايىپ تۇركيانى جىلى ەسكە الادى. ول جاقتا ەشتەڭەدەن تارشىلىق كورمەي تىرشىلىكتەرى وڭالىپتى. ايتۋىنا قاراعاندا، جەرگىلىكتى بيلىك وكىلدەرى مەن كاسىپكەرلەر ولاردى باۋىرىنداي كورىپ، قولونەرگە باۋلىعان ەكەن.

«بىزگە باسپانا جالداۋعا كومەك كورسەتىلدى، - دەيدى م. ايىپ. - قوي-ەشكى ۇستاۋعا قولايلى جەرگە ورنالاستىق. ودان بولەك، بىزگە تەرى بۇيىمدارىنان كيىم تىگۋگە اقىل-كەڭەس بەرىلدى. فابريكانىڭ قوجايىنى قالدىق تەرىلەردى بىزگە تەگىن بەرگىزەتىندى. بۇل كاسىپتى تەز-اق مەڭگەرىپ كەتتىك. قاپ-قاپ قالدىق تەرىدەن نىمشا، باس كيىم، بەلدىك سياقتى كيىمدەردى تىگە باستادىق. كەيدە ىشىك تىگۋگە تاپسىرىس الامىز. اقشامىز تەز كوبەيدى. بازارعا اپارعان بۇيىمىمىزدى تۇرىكتەر ايتقان باعامىزعا الىپ كەتەدى، ولاردا ساۋدالاسۋ دەگەن جوق. بيلىك وكىلدەرى ۇيلەرىمىزدە بولىپ، جاعدايىمىزدان حابار الىپ تۇراتىن. كەيدە ۋچاسكەلىك پوليسەي دە كەلىپ: «ەشكىم رەنجىتىپ جۇرگەن جوق پا؟ جۇمىستارىڭ وڭدى ما؟ قانشا اقشا تاباسىڭدار؟» -دەپ تاپتىشتەپ سۇرايتىن. العاشىندا سەكەم الدىق. اقشامىزدى الىپ قويا ما دەگەن ويىمىز دا بولدى. ءبىراق پوليسەي ءبىزدىڭ تىرشىلىگىمىزدىڭ وڭدىلىعىنا جانە قالتامىز اقشاعا تولى ەكەنىنە كوز جەتكىزىپ، ارقامىزدان قاعىپ ريزا بولاتىن. «وسىلاي ەڭبەك ەتىپ، باي بولىڭدار، سەندەرگە راحمەت»، - دەپ كەتەدى پوليسەي.

تۇركيادا جاعدايىمىز جاقسى بولدى، قۇجات الدىق. تەرىنىڭ ارقاسىندا تويىنىپ، توي جاسايتىن بولدىق. ونداعى وزگە قازاقتارمەن قىز الىسىپ، قۇدا-جەكجاتتىق قاتىناس جاسادىق».

مەككەدە نازاربايەۆقا جولىعۋدىڭ ءساتى ءتۇستى

اڭگىمە اراسىندا مۇحاممەد ايىپ شەت ەلدە قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆپەن كەزدەسكەنىن ايتىپ قالدى. بۇل جايت ءبىزدى قاتتى قىزىقتىرعان سوڭ ايتىپ بەرۋىن سۇرادىق.

- تۇركيادا ءبىراز جىل تۇرىپ، ەڭبەك ەتىپ، اقشا جيناعاننان كەيىن قاجىلىققا بارۋعا بەل بايلادىم، - دەپ ەسكە الدى م. ايىپ.

- سودان كوپتەن كۇتكەن ارمانىم - مەككەگە بارۋدىڭ رەتى كەلدى. ماعان ارابتاردىڭ ءومىر سۇرگەن ورتاسى مەن قالالارى قاتتى ۇنادى. بويىما مەككە - مەدينەگە دەگەن سۇيىسپەنشىلىك ەندەپ، سوندا تۇراقتاپ قالدىم. جەرگىلىكتى جەردىڭ زاڭى بويىنشا شەتتەن بارعان ادام ءۇي ساتىپ الا المايدى ەكەن. سوندىقتان تاڭداپ ءجۇرىپ، مەدينەدەگى مۇحاممەد پايعامبار مەشىتىنىڭ تۇبىنەن باسپانا جالدادىم. ءبىر شەتىندە ءوزىم تۇرسام، نەگىزگى بولىگىنەن ساياحاتشىلار مەن قاجىلىق ساپار جاساۋشىلارعا ارنالعان كادەسىيلار دۇكەنىن اشتىم. كەيىننەن تۇركياعا بارىپ، انام مەن ايەل بالا-شاعامدى وسىندا كوشىرىپ اكەلدىم. سولارمەن بىرگە تاعى دا ەكى-ءۇش تۋىسىم كەلدى.

1994 - جىلى مەككە مەن مەدينەگە قازاقستاننىڭ پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ كەلدى. سول ساتتەن باستاپ، اتا-مەكەنىمدى باسقارىپ وتىرعان ۇلكەن كىسىگە جولىعىپ، تانىسسام دەگەن وي مازالاي باستادى. الايدا ول بىردەن جۇزەگە اسپادى. پرەزيدەنتتىڭ اينالاسىنداعى رەسمي ادامدار مەنى وڭايلىقپەن ول كىسىگە جاقىنداتا قويمادى. ەكى ۇلىمدى ءوزىمنىڭ «مەرسەدەس» كولىگىمە وتىرعىزىپ الىپ، نۇرسۇلتان نازاربايەۆتى ورتاعا العان توپ قايدا بارسا، سوندا ەرىپ ءجۇردىم. مەككەدە دە، مەدينەدە دە، رەسمي كەڭسەلەردە دە، قۇران باسىپ شىعاراتىن باسپاحانادا دا نازاربايەۆقا جولىعۋ مۇمكىن بولمادى.

كەشكە قاراي ول كىسىنى قوناقۇيگە الىپ باردى. بالالارىمدى ەرتىپ، مەن دە سوڭدارىنان ەسىككە جاقىندادىم. پرەزيدەنت ىشكە كىرەر ساتتە مەن دە العا ۇمتىلدىم. ءبىراق كۇزەت ادامدارى وتكىزبەي قويدى. «پرەزيدەنتكە جولىعىپ، سالەمدەسۋگە كەلدىك. ءبىز قازاقتارمىز. جىبەرىڭىزدەر!» دەگەن سوزدەرىمە قۇلاق اسار ەمەس. سول ساتتەگى ۋ-شۋدى جانە مەنىڭ ايتقان سوزدەرىمدى نازاربايەۆتىڭ قۇلاعى شالىپ قالعان بولۋ كەرەك، كەرى بۇرىلىپ، بىزگە جاقىندادى. ءسويتتى دە، «جىبەرىڭىزدەر، كىرسىن» دەپ يشارا جاسادى. ءبىز ۆەستيۋبەلدە وتىرىپ، ول كىسىمەن اڭگىمەلەستىك. ءوزىمدى جانە بالالارىمدى تانىستىردىم. اڭگىمەلەسىپ بولعان سوڭ، ول كىسىگە: «ەل باسقارۋدا جەتىستىكتەرگە جەتە بەرىڭىز»، - دەگەن تىلەگىمدى جەتكىزدىم. ءوزىمىزدىڭ جاعدايىمىزدى جانە وتكەن ءومىرىمىزدى قىسقاشا بولسا دا ايتىپ وتتىك. نۇرسۇلتان نازاربايەۆ بىزگە قاراپ: «ەلگە كەلىڭىزدەر. قازاقستاندا ورالماندارعا جاعداي جاساپ جاتىرمىز»، - دەدى. ءبىز ۇلكەن كىسىمەن جىلى قوشتاسىپ، ۇيىمىزگە قۋانا ورالدىق.

... وسى وقيعادان كەيىن مۇحاممەد ايىپ قازاقستانعا ورالۋدى ءجيى ويلايتىن بولدى. مەدينەدەن قانشالىقتى كەتكىسى كەلمەسە دە، تۋعان جەرگە دەگەن ىستىق ىقىلاس اقىرى جەڭدى. بىرنەشە جىلدان كەيىن وتباسىمەن شىمكەنتكە كوشىپ كەلدى. قازىر ءوزى زەينەتكەر. قازاقشادان باسقا تۇرىك، پارسى، اراب تىلدەرىن بىلەدى. پايعامباردىڭ ءومىرى مەن يسلام تاريحى جايلى ماعلۇماتتى كوپ مەڭگەرگەن. مۇحاممەد ايىپتىڭ ۇل-قىزدارى مەن نەمەرەلەرى يماندىلىق داستۇردە تاربيە العان، ونەگەلى وتباسى ەكەن.

سەرىك الدانوۆ

شىمكەنت قالاسى

دەرەككوزى: «حالىق ءسوزى» گازەتى. 2012-جىل