توقتار اۋباكىروۆ: بۇل كۇن مەنىڭ بۇكىل قازاقتىڭ نامىسى ەكەنىمدى مىقتاپ ۇققان كۇنىم ەدى

- بايقوڭىر عارىش ايلاعىندا ۇشىرۋ الاڭىنداعى كورىنىس ءدال بۇگىنگىدەي، اينا قاتەسىز كوز الدىمدا... تاڭعى ساعات 07.00... مونتاجداۋ-سىناق عيماراتىنىڭ الدى... قولدارىندا قوبديشا ۇستاعان جانە اق ساۋىت كيگەن ءۇش عارىشكەر قورباڭداي باسىپ كەلەدى... ەلىمىز ءالى تاۋەلسىزدىك الماعان كەز... ءسىزدىڭ ەسىڭىزدە نە قالدى؟

- ءيا، ول كورىنىس مەنىڭ دە ەسىمدە. ءبارى كوز الدىمدا. مەملەكەتتىك كوميسسيانىڭ ءتوراعاسى گەنەرال يۆانوۆ پرەزيدەنتىمىزدى العا شىعاردى. ەلباسى وزىمەن بىرگە وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ التى پرەزيدەنتىن ەرتىپ كەلىپتى. ءبارىنىڭ ءجۇزى تانىس. وعان قوسىمشا ولاردىڭ قاتارىندا اۆستريانىڭ فەدەرالدى كانسلەرى فرانس ۆرانيسكي دە تۇردى. حالىق كوپ ەكەن. ...نەگە دەسەڭىز، قازاقتىڭ تۇڭعىش عارىشكەرى ساپارعا اتتانىپ بارا جاتتى، ەلىمىز ءالى تاۋەلسىزدىگىن العان دا جوق ەدى. ءبىراق، سوعان دايىندالىپ جاتقان... ءبىر سوزبەن ايتقاندا، بۇل كۇن مەنىڭ بۇكىل قازاقتىڭ نامىسى ەكەنىمدى مىقتاپ ۇققان كۇنىم ەدى!..

- كەشىرىڭىز... سول كەزدە ءسىز پرەزيدەنتكە قازاقشا بايانات جاسادىڭىز. ەكى اۋىز قازاقشا ءسوزدى قاتەسىز ايتقانمەن، قينالىپ-قينالىپ جەتكىزدىڭىز. كەيىنگى جىلدارى قازاقشاڭىزعا ءبىر اۋىز ورىسشا ءسوز قوسپاي وتە مۇقيات سويلەيتىن بولدىڭىز. وسىعان ءوز باسىم قاتتى تاڭقالامىن...

- بۇل دا نامىستىڭ ارقاسى. بىلە-بىلگەن جانعا، ءتىل - دەگەنىمىز نامىس. مەن - نامىستى ءبىرىنشى ورىنعا قوياتىن جانمىن.

- وسى ورايدا، وسى كۇنى عارىشتا اتقارعان جۇمىسىڭىز تۋرالى ەسكە ءتۇسىرىپ وتسەك ارتىق بولماس؟

- ۇشاردىڭ الدىندا ءوزىمىزدىڭ قازاقستاننىڭ عالىمدارىمەن بىرلەسىپ عارىشتا جاسالاتىن تاجىريبەلەردى پىسىقتاپ العان ەدىم. وربيتاداعى ستانسادا ەلىمىزدىڭ جەر بولىگىن سۋرەتكە تۇسىرۋدەن باسقا عىلىمي تۇرعىدا مەديسينالىق، بيولوگيالىق تاجىريبەلەر جاسادىم. پروبيركالارداعى سۋسپەنزيالاردى ارالاستىرامىن دەپ، ءتىپتى، عارىشتا ساۋساقتارىما سۇيەل پايدا بولعان...

- سىزدەردىڭ ەكيپاجدىڭ عارىشتان اۋىر ورالعانى ەسىمدە...

- ونىڭ ءبىرىنشى سەبەبى، ستانسادان بولىنەتىن شار-كابينا قالىپتاعىداي ەمەس، جەرگە توڭكەرىلىپ ءتۇستى. شاردى ارنايى ۇستايتىن بەلبەۋ ءۇزىلىپ كەتىپتى. كەيىن ءمالىم بولعانداي، وتىز جىلدىڭ ىشىندە مۇنداي اپاتتى وقيعا نەبارى ەكى-اق رەت قايتالانعان ەكەن. ءبىز سونىڭ ەكىنشىسى بولىپ قۇجاتقا قاتتالدىق.

- 1986- جىلى سىناقشى-ۇشقىش رەتىندە اسكەري ۇشاقتى «تبيليسي» بىرەگەي كرەيسەرىنە قوندىرۋ ساتىندە 250 شاقىرىم جىلدامدىقپەن كەلە جاتقان ۇشاقتىڭ ىلگەككە ءىلىنىپ قالت تۇرا قالۋ كەزىندە جەلكەڭىزگە زاقىم كەلگەنىنەن حاباردارمىن. جوعارىداعى جەرگە قونۋ اپاتىندا دا دەنساۋلىعىڭىزعا سونداي زيان كەلگەن شىعار؟

- ءيا. ول، اسىرەسە، بەرتىنگى كەزدە ءبىلىنىپ ءجۇر.

- مىسالى، سالماقسىزدىق جاعدايىندا بۇرىن سىنعان، شىتىناعان سۇيەكتىڭ جارىعى بوساپ، اجىراپ اۋىرادى دەيدى دارىگەرلەر...

- قانشا جىلدان سوڭ اسا بىلگىر ءبىر قىتاي دارىگەرى مەنىڭ، سونداي ءوزىڭ ايتقان، زاقىمدانعان مويىن ومىرتقامەن عارىشقا بارىپ كەلگەنىمە قايران قالىپ، سەنبەي قويعانى بار... ءبىراق، سول جەرگە قونعان كۇنى بىزدەردى قالاعا الىپ كەلىپ، مەدكوميسسيا تەكسەرۋدەن وتكىزدى. فرانستىڭ دا، كومانديرىمىز سان سانىچتىڭ دا قان قىسىمى تومەندەمەي قويدى. ۆولكوۆ بۇعان دەيىن عارىشتا ءبىر رەت بولىپ قايتقان ادام عوي... مەنىڭ ءبىرقالىپتى جۇرەك قاعىسىما «وتە جاقسى» دەگەن باعا قويىلدى. جەتى كۇننەن سوڭ ماسكەۋدە ۇلكەن كوميسسيا دەنساۋلىعىمىزدى تەكسەرگەندە: «توقتار اۋباكىروۆكە عارىشقا بۇگىن قايتا ۇشسا دا ول بۇعان جاراپ تۇر»، دەگەن رەسمي مالىمدەمە بەردى. ال ەندى بۇل ساۋال توڭىرەگىندەگى اڭگىمەنى وسىمەن دوعارايىق. ۇشىپ كەلگەننەن كەيىنگى مەن كورگەن قۇرمەتتى قازاق حالقىنىڭ كوڭىلىن ءبىر سوزبەن ايتىپ جەتكىزۋ مۇمكىن ەمەس. سودان كەيىن مەن جەر بەتىندە ەلدىڭ شىن جۇرەگىنەن شىققان ىقىلاسىن كورۋدەن ارتىق باقىت جوق دەگەن وي ءتۇيدىم. تەك قازاق قانا ءوزىنىڭ جاقسى كورگەن ادامىن، سۇيىكتىسىن قۇرمەتتەي الادى.

- ءسوز رەتىنە قاراي ايتا كەتەيىن، وقىرماننىڭ سىزبەن بىرگە ۇشقان ارىپتەسىڭىزبەن، تۇڭعىش اۆستريالىق عارىشكەر فرانس فيبەكپەن بايلانىسىڭىز تۋرالى بىلگىسى كەلەتىنى اقيقات. سىزدەر ۇشقان كۇنى ونىڭ ءسابيى دۇنيەگە كەلىپ ەدى عوي؟

- ول تۋعان وتانى اۆستريادا، ۆەنا قالاسىندا تۇرادى. جاڭا تەحنولوگيالاردى وندىرىسكە ەنگىزۋ سالاسىندا قىزمەت ەتەدى. تۇرمىسى ءتۇزۋ، تابىسى ءتاۋىر بيزنەسمەن. تاياۋدا، وتكەن ايدىڭ 7- قىركۇيەگىندە ماسكەۋدە قاۋىشتىق. كەزەكتى ءبىر كەزدەسۋ دەسە دە بولادى. «كوسموس» قوناق ۇيىندە بىرگە دەمالدىق. قىزى كارينانى ەرتە كەلىپتى. ستۋدەنت. تۋىسىن كورگەندەي قۇشاقتاپ جاتىر.

- تۇڭعىش قازاق جىگىتىنىڭ عارىشقا شىعۋىن بىزدەر، اسىرەسە، قازاق جۋرناليستەرى ءوزىمىز ۇشقانداي سەزىمدە جازدىق. ارادا جيىرما جىل وتسە دە سول ەكپىنمەن جالىقپاي، جارىسا ايتىپ كەلەمىز. تاريحشىلارىمىز دا بۇل ۇشۋعا ءوز باعاسىن بەردى. ولار قازاق ۇلانىنىڭ عارىشقا ۇشۋى 1986- جىلعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىنەن كەيىن ءجۇنى جىعىلىپ، ەڭكەيگەن قازاقتىڭ باسىن كوككە كوتەردى، رۋحىن اسپانداتتى دەپ كىتاپقا كىرگىزدى. وقيعانىڭ باستى كەيىپكەرى رەتىندە بۇعان الىپ-قوسارىڭىز بار ما؟

- جەلتوقسان وقيعاسى نامىستىڭ وقيعاسى بولدى عوي. باسقاسىن بىلاي قويعاندا، كۇندەلىكتى ومىردە - دۇكەندەر مەن مەكەمەلەردە، مادەني ورتالاردا ورىستاردىڭ قازاقتارعا قىرىن كوزبەن قاراۋى بولعانى جاسىرىن ەمەس. حالىقتىڭ اراسىنا سىزات ءتۇستى. 1987- جىلى 23- اقپان كۇنى - قىزىل ارميانىڭ قۇرىلعان كۇنى قارساڭىندا مەن 1986- جىلعى قاراشاداعى اسكەري تاپسىرمانى ۇزدىك ورىنداۋىما بايلانىستى كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الۋىم كەرەك ەدى. گورباچەۆتىڭ كوزى ءتىرى، ك س ر و-نىڭ ەڭ وزىق ويلى ازاماتتارى قول قويعان ۇسىنىس قۇجاتقا پىسقىرماي، «قازاقتىڭ اتى جازىلعان» دەپ لاقتىرىپ جىبەرگەن. مۇنى مەن سول كەزدەگى ك س ر و جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمىنىڭ حاتشىسى مەنتەشاشۆيليدىڭ ءوز اۋزىنان ەستىگەنمىن. ول تۋرالى ءوزىڭ دە «تۇڭعىش» اتتى كىتابىڭنىڭ «گوربي» بولىمىندە جازدىڭ. قىزمەتتە نەمەسە باسقا ورىنداردا ماعان ەشكىم بوتەن كوزقاراس تانىتقان ەمەس. ءبىراق تا... ءوز باسىم سول كەزەڭدە الىستامىن عوي... وتە قاتتى قينالىپ ءجۇردىم. ىشتەي جاستارىمىزدىڭ ەرلىگىنە سۇيسىنەتىنمىن، كوزىمە جاس كەلەتىن.

- قالاي دەسە دە، قولدان جاسالعان كەدەرگىلەرگە قاراماستان، ەڭ ۇزدىك اسكەري سىناقشى-ۇشقىش رەتىندە ءبارىبىر قىرقىڭىزدا قىر اسىپ، كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن الدىڭىز. عارىشقا ەكىنشى رەت ۇشقاندارعا بۇرىنعىداي باتىر اتاعىنىڭ بەرىلمەيتىن قاعيداتىن بىزدەر مەكتەپ قابىرعاسىندا جۇرگەندە-اق جاقسى بىلەتىنبىز. ءبىراق، ءسىز عارىشقا ءبىرىنشى رەت ۇشىپ وتىرعانمەن، گورباچەۆ سونداعى ەرلىگىڭىز ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ باتىرى اتاعىن قيماي، «وكتيابر رەۆوليۋسياسى» وردەنىمەن شەكتەلدى. ەسەسىنە، تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ حالىق قاھارمانى اتاعىن يەلەندىڭىز. ءبارىبىر ەكى مارتە باتىرسىز. وسىنداي اسا قۇرمەتتى اتاقتى حالىق الدىندا الىپ ءجۇرۋدىڭ دە ءوز جاۋاپكەرشىلىگى بولاتىن شىعار...

- ارينە. باتىرلىق اتاقتى كوتەرىپ ءجۇرۋ ءۇشىن دە باتىر بولۋ كەرەك! (كۇلدى.) مەن دە پەندەمىن. بارلىق باتىر اتاعىن العان ادامدار دا ءدال مەن سەكىلدى جاۋاپكەرشىلىكتى جۇرەگىمەن سەزىنەتىنىنە كامىلمىن. ولار دا ەت پەن سۇيەكتەن جاراتىلعان عوي. ءبىراق، ناعىز باتىر بولعىڭ كەلسە، حالىقتىڭ ويىنان شىعۋىڭ كەرەك. حالىق قالاي ويلايدى؟ بىلەسىڭ بە، حالىق باتىرلار ءۇشىن بەلگىلى ءبىر شەكتەۋلى ءتورتبۇرىش جاساپ قويعان. ءسىز سول ءتورتبۇرىشتان شىعا المايسىز. جۇرگەندە بويىڭىزدى تىك ۇستاپ، اياعىڭىزدى نىق باسۋىڭىز كەرەك. ءاربىر كەزدەسۋدە ەلدىڭ سىي-سياپاتىنا لايىقتى مىنەز تانىتۋعا مىندەتتىسىز. اسپايسىز-تاسپايسىز. اناڭنان تۋعاندا مىنەزىڭ باسقا شىعار، ءبىراق ول مىنەزدى دە وزگەرتۋگە تۋرا كەلەدى. بۇل ماسەلەدە ءوز باسىم كوپ قينالمادىم. سەبەبى، مەنىڭ تيتتەي كەزىمنەن العان تاربيەمنىڭ اسەرى ەدى ول. ەندى بۇل تۋرالى كوپ ايتا بەرۋ دە ەلدەن ۇيات شىعار...

- ايتپاقشى، توقتار اعا، ءسىزدىڭ قازاقتىڭ عانا ەمەس، تۇركيانىڭ دا تۇڭعىش عارىشكەرى ەكەنىڭىزدى ەكىنىڭ ءبىرى بىلە بەرمەيدى. بەلگىلى قايراتكەر-جۋرناليست احمەد الياز: «عارىشقا ۇشۋ ءبىزدىڭ ەلدىڭ ەجەلگى ارمانى بولاتىن. 1970- جىلى ءبىر تۇرىك ازاماتى تۇرىكتىڭ بولاشاق تۇڭعىش عارىشكەرىنە ارناپ حات تا جازعان. سول جايىندا توقتار اعامىز حاباردار»، دەپ ەدى...

- 1986-1987- جىلدارى تۇركيادا «جاڭا عاسىر - ميللەنيۋمعا ۇندەۋ» تاستاعان ناۋقان بولادى. وعان 12 مىڭداي حات جازىلىپتى. سونىڭ ىشىندە اتاتۇرىكتەن باستاپ تۇركى الەمىنىڭ بارلىق اتاقتى ۇل-قىزدارىنا ارنالعان حات بار. ىستامبۇلدىڭ تۇرعىنى، 4- سىنىپ وقۋشىسى بايرام كايا 1987- جىلعى 21- قازانداعى حاتىن تۇرىكتەن شىققان بولاشاق تۇڭعىش عارىشكەرگە ارناپتى. وندا: «تەك قانا ءسىزدىڭ ارقاڭىزدا تۇركى حالقىنىڭ كوپ جىلعى ارمانى، تۇركيانىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى ك.اتاتۇرىكتىڭ بولاشاق - اۆياسيا مەن عارىشتىڭ ەنشىسىندە دەگەن ۇلى ارمانى ورىندالدى» دەلىنگەن. بۇل ۇلكەن كوميسسياعا ۇنايدى. سول كۇندى ەرەكشە كۇتەدى. ءبىراق، تۇرىك حالقىنان عارىشكەر شىقپادى. سودان سوڭ كوميسسيا الەمدى نازارعا الىپ، تۇرىك حالقى مەنىڭ ەسىمىمدى تاڭدايدى. مەنى انكاراعا شاقىرىپ وتە ۇلكەن جيىن بولدى. تۇركيانىڭ بايلانىس ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى سول جيىندا ماعان اتاتۇرىكتىڭ ءوز قولىمەن سالعان ۇلكەن ماركانى تابىستادى. «مىنە، ءسىز بۇگىننەن باستاپ تۇركيانىڭ تۇڭعىش عارىشكەرىسىز!» دەپ قۇرمەت جاسادى.

- قازىر 200 مىڭ ەۋروسى بار كەز كەلگەن جەر بەتىنىڭ ازاماتى ءۇشىن عارىشقا بارىپ قايتۋ بۇيىم بولماي قالدى. وقىرمانعا راكەتاپلان تۋرالى ايتىڭىزشى.

- امەريكالىق ميللياردەر ءوزىنىڭ وراسان زور قارجى تۇراتىن يدەياسى مەن جوباسىن ۇشاق جاسايتىن كونسترۋكتورلىق بيۋروعا بەرگەن بولاتىن. ونىڭ ەش قۇپياسى جوق. تالاپكەر ازامات سول ۇشاقپەن-اق، راكەتاپلان دەپ اتالادى، عارىش كوگىنە كوتەرىلەدى. سالماقسىزدىق جاعدايىن باسىنان وتكەرىپ، جەر شارىنا عارىشتان كوز سالادى. سودان بەلگىلى ءبىر جەردەن كەرى قايتادى. ول كىسىنىڭ كىم قاشان ۇشاتىنىن بەلگىلەگەن ءتىزىمى، جيناعان اقشاسى بار... ءبىراق تا، بۇلايشا عارىشقا كوتەرىلگەن ازاماتتى عارىشكەر نەمەسە عارىشكەر-تۋريست دەپ تە اتاي المايتىن شىعارمىز. ولاردىڭ ەسىمدەرى الەمدىك عارىشكەرلەردىڭ تىزىمىنە ىلىنبەيدى. ويتكەنى، كەزىندە ونداي ۇشۋدىڭ بەلگىلى ءبىر كورىنىستەرىن اسكەري ۇشاقتاردى سىناعان كەزدە ءوز باسىمىزدان وتكەرگەنبىز. 30-40 شاقىرىمعا دەيىن بيىك كوتەرىلىپ اۋاسىز كەڭىستىككە بارعان ۇشاق تومەن قۇلديلايتىن.

- بۇل، دەمەك، جاي حوببي بولدى عوي؟

- ءيا، ءيا... حوببي! عارىشكەرلىك - كۇردەلى قىزمەت. حالىقارالىق عارىش ۇيىمى ولارعا عارىشكەرلىك مارتەبەسىن بەرمەۋى دە سوندىقتان.

- قازىرگى قازاقستاننىڭ عارىش سالاسىنداعى تالپىنىسى قاي دارەجەدە؟ كەيبىر قوعامدىق ۇيىمدار قازاقستاندا عارىش ايلاعىنىڭ بولۋىن قالامايدى، ايلاقتىڭ زور زيانى مەن زالالىن العا تارتادى؟

- ءبىز بۇل ورايدا اسا ماڭىزدى ءبىر جايتتى مىقتاپ ەسىمىزدە ۇستاۋىمىز كەرەك. عارىش دەگەنىمىز، بۇل - جاڭا تەحنولوگيا. ول كۇن سايىن ءوسىپ، وزگەرىپ تۇرادى. ءبىر ورىندا توقتاپ قالمايدى. سوندىقتان دا قازاقستاندا جاسالىپ جاتقان عارىش سالاسىنداعى بارلىق سالالىق قىزمەتتى مەن ەكى قولىمدى كوتەرىپ قولدايمىن. ۇكىمەتتەن قاراجات ءبولىنىپ جاتىر، از دا شىعار، ءبىراق بۇرىنعىمەن سالىستىرعاندا ءتاۋىر. اۋقىمدى جوبالار قاراستىرىلىپ، جۇمىستار جاسالۋدا. «بولاشاق» باعدارلاماسىمەن نەمەسە ءوز ەسەبىنەن شەتەلدە وقىپ كەلگەن پاتريوت جاستارىمىز سالاعا كوپتەپ تارتىلۋدا. بۇل - دۇرىس. بايقوڭىردى قازاقتار ءتۇبى تولىعىمەن يگەرەتىنىنە مەنىڭ ەش كۇمانىم جوق!

- توقتار اۋباكىروۆتىڭ اتى اتالسا، «تۇڭعىش عارىشكەرىمىز جىلقى باعىپ ءجۇر ەكەن» دەپ قويىپ قالۋ داعدىعا اينالدى. وسىعان بايلانىستى نە ايتاسىز؟

- جىلقى دەگەن قازاقتىڭ جانى عوي. مەن سايگۇلىكتەردى اتا-بابامىزدىڭ داستۇرىنە ساي وتە جاقسى كورەمىن. ول مەنىڭ، ءوزىڭ جاڭاعى ايتقانداي، حوببيىم. ال ودان تىس كەزدە دەيىكشى... قازىر ІТ -اقپاراتتىق تەحنولوگيالار زامانى. مەن ۇيدە دە، تۇزدە دە سول ماسەلەمەن اينالىسۋعا ماشىقتانعانمىن. «تۇران-استانا» ۋنيۆەرسيتەتىندە وسى سالا بويىنشا ءدارىس وقيمىن، رەكتوردىڭ كەڭەسشىسىمىن. قول قۋسىرىپ وتىرعان جوقپىن. قازاننىڭ 4-5 ءى كۇندەرى الماتىدا قازاقستاننىڭ عارىش زەرتتەۋ ينستيتۋتى الماتىدا ۇلكەن عىلىمي-پراكتيكالىق كونفەرەنسيا وتكىزەدى. سوعان قاتىسامىن. ينستيتۋتتىڭ 20 جىلدىعى مەن قازاقتىڭ كورنەكتى عالىمى ءومىرزاق سۇلتانعازيننىڭ 75 جىلدىعى تۇسپا-تۇس كەلىپ تۇر...

تالعات ءسۇيىنباي، جۋرناليست.

دەرەككوز: «ەگەمەن قازاقستان» گازەتى. 2011