قازاق قاشاننان قازاق؟ قازاقتىڭ ارعى تەگى كىم Massaget.kz ءتىلشىسى تاريحي ەڭبەكتەرگە شولۋ جاساپ، تاريحشى حانكەلدى ابجانوۆپەن سۇحباتتاسىپ، قازاق تاريحىنا قاتىستى دەرەكتەر جينادى.
«ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى»
جاقىندا جەلىدە ايەل ادامنىڭ «قازاق قىتايدان تاراعان» دەگەن مالىمدەمەسى پايدا بولدى. قوعامدا بۇل پىكىر نارازىلىق تۋدىردى. شىنىندا دا، قازاق پەن قىتاي اراسىندا قانداي دا ءبىر بايلانىس بولعان با؟ تاريحشى حانكەلدى ءابجانوۆتىڭ پىكىرىنشە، بۇل - ساندىراق.
«قازاقتاردىڭ ارعى جاعى - تۇركى، بەرگى جاعى - قازاق، ءبىزدىڭ تەگىمىزدىڭ تامىرى تەرەڭ، تاريحىمىز دا باي. ءبىزدىڭ دالادان وتكەن حالىق كوپ. بۇل جەردەن قىتاي دا وتكەن، ەۋروپالىقتار دا وتكەن، حريستياندار دا وتكەن. ءبىز سولاردىڭ ءتىلىن دە، مادەنيەتىن دە الىپ قالعانبىز. ال قىتايمەن ءبىزدىڭ ەتنوگەنەزىمىزدىڭ ءۇش قايناسا سورپاسى قوسىلمايدى. كورشى ەكەنىمىز راس، ءبىراق ەتنوگەنەزىمىزگە شەشۋشى ىقپال ەتكەن جوق. كەيىن ارالاس-قۇرالاس بولىپ، قىتايدىڭ بىزگە، ءبىزدىڭ ولارعا ۇقساعان جەرلەرىمىز بار»، - دەيدى تاريحشى.
قازاق پەن قىتاي ءبىر اتادان تاراعان با؟
ال زايىر سادىبەكوۆ «قازاق شەجىرەسى» اتتى ەڭبەگىندە قازاق تاريحىن ادام اتادان باستاپ قارايدى. وسى ەڭبەككە سۇيەنسەك، كۇللى حالىقتىڭ تاريحىن توپان سۋ اپاتىمەن بايلانىستىرادى. وسىلايشا، ادام اتا مەن حاۋا انانىڭ توعىزىنشى ۇرپاعى سانالاتىن نۇح پايعامبار مەن ونىڭ جارىنان بارلىق حالىق تاراعان دەلىنەدى.
نۇح پايعامبار مەن ونىڭ زايىبىنان حام، سام، يافاس اتتى ءۇش ۇل دۇنيەگە كەلگەن. توپان سۋ اپاتى كەزىندە وسى ءۇش ۇل نۇح پايعامباردىڭ كەمەسىنە وتىرىپ امان قالعان دەلىنەدى. ال كەيىن ولاردان ۇرپاق تاراپ، ءوسىپ-ونگەن ەكەن. كەيىن وسى ءۇش ۇلدان تاراعان ۇرپاق تاعى ۇشكە بولىنگەن. حام ۇرپاعىنان افريكا، امەريكا، مۇحيت جاعالاۋلارىنداعى قارا ناسىلدىلەر، سامنان ارابتار مەن ەۆرەيلەر، ال يافاستان تۇران مەن يران اتتى ەكى بالا تۋعان. سونىڭ ىشىندە تۇراننان قازىرگى قىتاي، جاپون، كورەي، تۇرىك، تاتار، موڭعول، فين-ۋگور سەكىلدى حالىقتار تاراعان ەكەن.
زايىر سادىبەكوۆتىڭ پىكىرىنشە، نۇح پايعامباردىڭ ۇرپاقتارى العاشىندا ءبىر تىلدە سويلەگەن. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، كەيىن ولاردىڭ تۇرمىس-تىرشىلىگى، ءتىلى وزگەرىپ، تايپالارعا بولىنە باستاعان. ءتىپتى ەرتەدە قىتاي مەن تۇرىكتىڭ ءتىلى ۇقساس بولعان دەلىنەدى. ۋاقىت وتە ولار جاۋلاسىپ، ارالارى اجىراي باستاعان ەكەن.
ءۇش ءجۇز تۋرالى اڭىز
قازاق تاريحى تۋرالى ءجيى ايتىلاتىن اڭىزدىڭ ءبىرى - ءۇش ءجۇز تۋرالى اڭىز. الايدا بۇل اڭىز بويىنشا اقارىس، جانارىس، بەكارىس ەسىمدى ۇشەۋدەن ءۇش ءجۇز تاراعان دەگەن دەرەك بار. ال زايىر سادىبەكوۆتىڭ ەڭبەگىنە سۇيەنسەك، ءبىرىنشى شەجىرە بويىنشا، نۇح پايعامباردىڭ وتىز التىنشى بۋىنىنان وزبەكحان تاراعان. ال ودان بايشورا، جانشورا، قاراشورى ەسىمدى ءۇش ۇل تۋىپ، بۇل ۇشەۋى ءۇش ءجۇزدىڭ نەگىزىن قالاعان.
ەكىنشى شەجىرە بويىنشا، نۇح پايعامباردان تۇران تۋعان، ودان تۇرىك تاراعان، ال ودان ساق، ساقتان وعىزحان، وعىزحاننان سەيىلحان مەن جايىلحان، جايىلحاننان وزبەكحان، وسىدان بارىپ قازاق تاراعان. ال قازاقتان اقارىس، جانارىس، بەكارىس تۋعان. وسىلايشا، اقارىستان قازىرگى ۇلى ءجۇز، جانارىستان ورتا ءجۇز، بەكارىستان كىشى ءجۇز قالىپتاسقان ەكەن.
قازاق نەگە «قىرعىز» اتالىپ كەلگەن؟
ءتۇرلى تاريحي ەڭبەكتەرگە شولۋ جاساساق، كوپ ۋاقىتقا دەيىن قازاق اتاۋىنىڭ ورنىنا «قىرعىز» اتاۋى قولدانىلعانىن بايقاۋعا بولادى. مۇساتاي اقىنجانوۆتىڭ «قازاقتىڭ تەگى تۋرالى» اتتى ەڭبەگىنە سۇيەنسەك، پاتشا ۇكىمەتى تۇسىندا قازاققا تاڭىلعان ءبىر اتاۋ وسى «قىرعىز» بولعان. ول كەزدە ناعىز قىرعىزدار «قارا قىرعىز» دەپ اتالعان ەكەن. اۆتوردىڭ ايتۋىنشا، بۇل قاتە 17-عاسىردا كەتكەن.
جوڭعارياعا بارعان ورىس اسكەريلەرىنە قالماقتار سىبىردەن تۇركىستانعا دەيىنگى ارالىق قىرعىزدارعا تيەسىلى ەكەنىن ايتقان. وسى تۇستا قالماقتاردىڭ ايتقىسى كەلگەنى - ءسىبىر مەن الاتاۋ ارالىعىن مەكەندەيتىن قىرعىزدار. الايدا گەوگرافيالىق اۋماق قاتە ايتىلعان سوڭ قازاقتار دا «قىرعىزدار» دەپ اتالىپ كەتكەن. ال تاريحتا «قازاق» پەن «قىرعىز» العاش اجىراتىپ كورسەتكەن ورىس عالىمى ا. ليەۆشين بولعان.