تۇرعىن ءۇي نارىعى: باعا قىمباتتاي ما

استانا. قازاقپارات - ەلىمىزدە تۇرعىن ۇيگە دەگەن سۇرانىس جىل سايىن ارتىپ كەلەدى. سۇرانىس كوبەيگەن سايىن، سايكەسىنشە باعا دا ءوسىپ وتىر.

ستاتيستيكاعا نازار اۋدارساق، سوڭعى ءبىر جىلدا قولدانىستاعى پاتەرلەردى قايتا ساتۋ باعاسى 25,9 پايىزعا، جاڭا تۇرعىن ۇيلەردىڭ باعاسى 17,7 پايىزعا ارتتى. ساراپشىلار باعانىڭ ارتۋى تەك سۇرانىسقا بايلانىستى ەمەس ەكەنىن، ونىڭ باسقا دا سەبەپتەرى بار ەكەنىن ايتادى.

وسى تۇستا قازاقستانداعى تۇرعىن ءۇي نارىعى، ونىڭ باعاسىنىڭ ءوسۋ سەبەپتەرى، جىل سوڭىنا دەيىنگى بولجام، سونىمەن بىرگە ساتىپ الۋ كەزىندە ەسكەرۋ كەرەك دۇنيەلەر جايىندا ماتەريال دايىنداۋدى ءجون كوردىك.

ءبىر جىلدا باعا قالاي وزگەردى؟

وتكەن جىلعى قىركۇيەك پەن بيىلعى قىركۇيەك ارالىعىندا قولدانىستاعى پاتەرلەردى قايتا ساتۋ باعاسى 25,9 پايىزعا ارتسا، جاڭا تۇرعىن ۇيلەردىكى 17,7 پايىزعا ءوستى.

ۇلتتىق ستاتيستيكا بيۋروسىنىڭ مالىمەتىنشە، جاڭادان سالىنعان ۇيلەر باعاسىنىڭ ەڭ جوعارى ءوسىمى اقتوبە قالاسىندا (32,5 پايىز) تىركەلگەن. ەكىنشى ورىندا - قوستاناي (27 پايىز)، ءۇشىنشى ورىندا 26,6 پايىزبەن استانا تۇر. ال ەڭ از ءوسىم پاۆلودار (0,9 پايىز) مەن تالدىقورعاندا (1,8 پايىز) تىركەلدى.

سونىمەن بىرگە قولدانىستاعى پاتەرلەردى قايتا ساتۋ نارىعىنداعى باعا ءوسىمىنىڭ ءتىزىمىن قىزىلوردا (45 پايىز) باستاپ تۇر. ەكىنشى ورىندا 44,3 پايىزبەن اقتوبە تۇرسا، وسكەمەن 40,4 پايىزبەن ءۇشىنشى ورىندا تۇر. باسقا قالالاردا جوعارى، ءبىراق جوعارىدا اتى اتالعان ايماقتارمەن سالىستىرساق، باعا ءوسىمى تومەندەۋ. ال باعانىڭ ەڭ از ءوسىمى تۇركىستان (12,2 پايىز) مەن اتىراۋ قالاسىنا (13,3 پايىز) تيەسىلى.

جالپى تومەندەگى كەستەگە نازار اۋدارساق، تۇرعىن ءۇيدىڭ ەڭ كوپ ءوسىمى بيىلعى ناۋرىز-ءساۋىر ايلارىندا قاتتى بايقالعان.

ماماندار وعان سەبەپ رەتىندە وتكەن جىلدىڭ سوڭىنداعى زەينەتاقى جيىنتىعىنىڭ ءبىر بولىگىن الۋ، قۇرىلىس جابدىقتارىنىڭ قىمباتتاۋىن ايتادى. دەگەنمەن جاعداي قازىر ءبىراز تۇراقتالعان. قازاقستان ريەلتورلارى بىرلەسكەن قاۋىمداستىعى پرەزيدەنتىنىڭ كەڭەسشىسى نينا لۋكيانەنكونىڭ ايتۋىنشا، قازىرگى نارىقتاعى احۋال مەن بۇعان دەيىنگى ەكى ايداعى جاعدايدىڭ ەش ايىرماشىلىعى جوق. كەلىسىمشارتتار ستاندارتتى رەجيمدە جۇرگىزىلىپ جاتىر.

«وسى ورايدا باعانىڭ كۇرت كوتەرىلۋى مەن وزگەرۋى بايقالمادى. قازىرگى كەزدە ەل بويىنشا ايىنا 33-36 مىڭ كەلىسىمشارت جاسالىپ كەلەدى. ولار وسى دەڭگەيدە 33-36 مىڭ شاماسىندا ساقتالۋى مۇمكىن. جاڭادان ەنگىزىلگەن يپوتەكالىق باعدارلامالار وتە شەكتەۋلى جانە قازىرگى نارىقتىڭ ۇردىسىنە ايتارلىقتاي اسەر ەتپەيدى. ەگەر جاقىن ارادا مەملەكەتتىك ورگاندار قولداۋ كورسەتۋ باعىتىندا قادامدار جاساماسا، نارىقتا ەلەۋلى وزگەرىس بولمايدى»، - دەدى نينا لۋكيانەنكو.

دەگەنمەن قازىرگى كەزدەگى ينفلياتسيالىق پروتسەستەردى كورىپ وتىرعاننان كەيىن، كوپشىلىكتى «تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ارزانداۋى مۇمكىن بە؟» دەگەندەي ساۋال الاڭداتىپ وتىر. ساراپشى ايبار ولجايدىڭ سوزىنشە، تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلاۋى مۇمكىن، الايدا ونىڭ ارزانداۋى مۇمكىن ەمەس.

«بىزدە ەكى فاكتور بار: تۇرعىن ءۇي باعاسى قايتا تۇسە مە جانە تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى. جالپى كوتەرىلگەن تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى قايتا تۇسپەيدى. ءبىراق تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنى باياۋلاۋى مۇمكىن. بۇنى بارلىق ساراپشى دا ايتىپ وتىر. قازىر ينفلياتسيالىق پروتسەستەر وتە جوعارى. ازاماتتاردىڭ قاراجاتىنىڭ باسىم بولىگى ازىق-تۇلىككە كەتىپ جاتىر، ويتكەنى ولار قاتتى قىمباتتاۋدا. سوندىقتان دا ادامدار ۇنەمدەۋگە كوشەدى. سول سەبەپتى دە تۇرعىن ۇيگە سۇرانىس قاتتى جوعارى بولمايدى. بۇل تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوسۋ قارقىنىنىڭ باياۋلاۋىنا اسەر ەتۋى مۇمكىن. تەڭگە ينفلياتسياسىن كورىپ وتىرعاننان كەيىن، ءبىر جىل بۇرىنعى باعاعا قايتىپ كەلۋى مۇمكىن ەمەس»، - دەدى ول.

جالاقى مەن تۇرعىن ءۇي باعاسى اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ

قازاقستان تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىككە قاتىستى الەمدىك رەيتيڭدە 112 ەلدىڭ ىشىندە 44-ورىندا تۇر. قولجەتىمدىلىك يندەكسى - 10,5. بۇل دەگەنىمىز - ەلىمىزدەگى باسپانانىڭ ورتاشا قۇنى تابىسى ورتاشا وتباسىنىڭ 10 جىلدىق جالاقىسىنا تەڭ دەگەن ءسوز. رەيتيڭدە كوش باستاپ تۇرعان، مىسالى ساۋد ارابياسى، ا ق ش سەكىلدى ەلدەردە بۇل كورسەتكىش - 2,7 جانە 3,9 عا تەڭ. كورىپ وتىرعانىمىزداي، بىزدەگى جالاقىنىڭ مولشەرى مەن تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ اراسى جەر مەن كوكتەي. تۇرعىن ءۇي نارىعىنىڭ ساراپشىسى ايبار ولجايدىڭ ايتۋىنشا، حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندىگىمەن بىرگە تۇرعىن ءۇي نارىعىنداعى سپەكۋلياتسيا دا اسەر ەتىپ وتىر.

«تۇرعىن ۇيگە قولجەتىمدىلىك يندەكسى - رەسمي ورتاشا تابىس جانە رەسمي ورتاشا تۇرعىن ءۇيدىڭ باعاسى اراسىنداعى ەسەپتىك كورسەتكىش. بىزدەگى نەگىزگى پروبلەما - حالىقتىڭ تولەم قابىلەتىنىڭ تومەندىگى. شىنىمەن، حالىقتىڭ تابىسى تومەن. تۇرعىن ءۇي نارىعىندا، اسىرەسە ۇلكەن قالالاردا الىپساتارلىق ءوسىم بايقالىپ وتىر. ونى تابىسى بار حالىقتىڭ بەلگىلى ءبىر بولىگى قىزدىراتىندىقتان، حالىق وسى سپەكۋلياتسيادان ارىلا الماي وتىر. سپەكۋلياتسيا باستاپقى تۇرعىن ءۇي نارىعىندا دا، قايتالاما نارىقتا دا قىزىپ تۇر. سوندىقتان بۇل ورتاق ستاتيستيكاعا اسەر ەتەدى. اسىرەسە، ۇلكەن قالالاردا وسى الشاقتىق بىردەن كوزگە تۇسەدى»، - دەدى ول.

كەيبىر ساراپشىلار باسپانا قولجەتىمدى بولۋى ءۇشىن از پايىزبەن يپوتەكالىق باعدارلامالار كەرەك ەكەنىن ايتادى. الايدا ايبار ولجايدىڭ سوزىنشە، يپوتەكا پايىزىنىڭ از بولۋى ماسەلەنى شەشپەيدى. ويتكەنى تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوزى وتە قىمبات. «كەلىسىمشارتتاردىڭ 70-80 پايىزى باستاپقى يپوتەكالىق باعدارلامالاردىڭ كومەگىمەن جۇزەگە اسادى. يپوتەكا - سۇرانىستى قامتاماسىز ەتىپ وتىرعان فاكتوردىڭ ءبىرى. ويتكەنى ازاماتتاردىڭ تولەم قابىلەتى تومەن كەزدە وعان يپوتەكا دا كومەكتەسە المايدى. سەبەبى بىزدە تۇرعىن ءۇي باعاسىنىڭ ءوزى وتە قىمبات. يپوتەكا پايىزى دا، العاشقى جارنا دا كوپ ءرول وينامايدى. مىسالى، ءبولىپ تولەۋدى 0 پايىزبەن بەرەتىن بولسا دا، ءۇيدىڭ ءوز باعاسى قىمبات بولعاندىقتان، اي سايىن ونى تولەپ وتىرۋ قىمباتقا شىعادى. بىزدەگى پاتەرلەردىڭ باعاسىن 120 ايعا ءبولىپ كورىڭىز، سوندا پايىزسىز-اق اي سايىنعى تولەيتىن تولەمنىڭ كوپ ەكەنىن كورەسىز»، - دەپ اتاپ ءوتتى ساراپشى.

سوندىقتان دا ول ءبىرىنشى كەزەكتە جالاقى مەن تۇرعىن ءۇي باعاسى اراسىنداعى الشاقتىقتى جويۋ ءۇشىن ەكى ماسەلەگە نازار اۋدارۋ كەرەگىن، ونىڭ ىشىندە ورتاشا جالاقىنى ارتتىرۋ ماسەلەسىن شەشۋ قاجەتتتىگىن باسا ايتىپ ءوتتى.

«بۇل الشاقتى تەڭەستىرۋ قيىن، ءبىراق ەڭ ءبىرىنشى حالىقتىڭ ورتاشا تابىسىن ارتتىرۋ كەرەك. سوسىن ينفلياتسيالىق پروتسەستەردى بەلگىلى ءبىر قالىپقا ءتۇسىرۋ قاجەت. بىزدە تۇرعىن ءۇي ينۆەستيتسيالىق قۇرال بولىپ سانالادى. باسقا ينۆەستيتسيالىق قۇرالدار، قارجىلىق ينسترۋمەنتتەر حالىق اراسىنا ءالى جەتە قويعان جوق. سوندىقتان باسپانانى ساتىپ الىپ، ونى قايتا ساتۋدان باسقا بالاما جوق. بۇدان باسقا بالامانى تۇرعىن ءۇي يەلەرى كورىپ تۇرعان جوق. سول سەبەپتى پايداسى تۇرعىن ءۇيدى ۇستاعاننان دا كوپ بولاتىن ينۆەستيتسيالىق قۇرالدار پايدا بولىپ جانە ەكىنشى-ءۇشىنشى تۇرعىن ۇيگە سالىق كوبەيەتىن بولسا، وندا ونى ساتۋ دا پايداسىز بولىپ قالار ەدى»، - دەدى ەكونوميكالىق ساراپشى.

ورتاشا جالاقىعا قانشا شارشى مەتر ءۇي كەلەدى؟

سوڭعى دەرەكتەر بويىنشا، قازاقستاندىقتار ورتاشا جالاقىعا (ورتاشا جالاقى - 322,9 مىڭ تەڭگە) باستاپقى تۇرعىن ۇيدەن 0,76 شارشى مەتر، ال قايتالاما نارىقتان 0,68 شارشى مەتر عانا الا الادى ەكەن. دەمەك، ازاماتتار ءۇشىن باعا قولجەتىمسىز. وسى تۇستا سالا مامانى ايبار ولجاي سيفرلاندىرۋ پروتسەسىن دامىتۋ ارقىلى پروبلەمانى شەشۋگە بولاتىنىن ايتادى. سەبەبى قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە مۇمكىندىك بولعان كەزدە، ازاماتتاردىڭ جۇمىس ىزدەپ، ۇلكەن قالالارعا اعىلۋى ازايماق.

«باسپانا نارىعىندا تۇراقتىلىق ورناۋى ءتيىس. ول ءۇشىن شىن مانىندە مۇقتاج ازاماتتاردىڭ تابىسىن ارتتىرۋ كەرەك. ال ۇلكەن قالالاردا قايتا-قايتا ءۇي سالا بەرگەننەن پروبلەما شەشىلمەيدى. سەبەبى ۋربانيزاتسيا پروتسەسى كۇشەيىپ جاتىر. ول ءوزىنىڭ الەۋمەتتىك قيىندىقتارىن دا اكەلۋدە. وعان تسيفرلاندىرۋ پروتسەسىن ودان ءارى دامىتۋ ارقىلى قول جەتكىزۋگە بولادى. مىسالى، قاشىقتان جۇمىس ىستەۋگە كوشەتىن بولساق، ءبىراز پروبلەمانى شەشە الار ەدىك. ول ءۇشىن بۇكىل قازاقستان 5G جەلىسىمەن جابدىقتالسا، بىزدەگى ارنايى جۇمىستار ونلاينعا كوشسە، كەڭسەگە شىعۋدىڭ، ماسەلەن، الماتىعا بارۋدىڭ قاجەتى جوق بولسا، ازاماتتاردىڭ ءبىراز بولىگىن ايماقتارعا كەرى قايتارۋعا بولادى. وسى كەزدە ءبىر شارشى مەتردە بىرنەشە ادامنىڭ تۇرۋى سەكىلدى ماسەلەنى شەشە الار ەدىك»، - دەدى ساراپشى.

تۇرعىن ءۇيدىڭ كوپتەپ سالىنۋى باعا ماسەلەسىن شەشە مە؟

ەلىمىزدە جوسپار بويىنشا 2022-2025-جىلدارى 62 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالىنادى. بۇل دەگەنىمىز - جىلىنا 20 ميلليون شارشى مەتر دەگەن ءسوز. دەگەنمەن ساراپشىنىڭ ايتۋىنشا، بۇل دا باعانىڭ ارزانداۋىنا اسەر ەتە المايدى.

«ءيا، جىلىنا 17-18 ميلليون شارشى مەتر تۇرعىن ءۇي سالۋ وتكەن ەكى جىلدىڭ مەجەسى بولىپ كەلدى. سوندىقتان 20 عا جەتكىزۋ ءتىپتى دە پروبلەما ەمەس. ءبىراق ونىڭ ساپاسىنا قالاي اسەر ەتەتىنى ۇلكەن سۇراق بولىپ قالا بەرەدى. ويتكەنى وسى 17-18 ميلليون شارشى مەتردىڭ نەگىزگى بولىگى ازاماتتاردىڭ وزدەرى سالاتىن جەر ۇيلەر. سوندىقتان مەملەكەت تاراپىنان وسى نارىققا قاتتى اسەر جوق ەكەنىن ايتىپ كەتۋ كەرەك. سول سەبەپتى دە 20 ميلليون شارشى مەتر سالۋ ازاماتتاردىڭ سۇرانىسىن قاناعاتتاندىرىپ، باعانىڭ تومەندەۋىنە مۇمكىندىك بەرمەيدى. مەملەكەتتىڭ الدىنا قويىپ وتىرعان ماقساتىن ورىنداۋى مۇمكىن، ءبىراق ۇكىمەت بۇكىل ازاماتتىڭ تۇرعىن ءۇي ماسەلەسىن ءوز موينىنا الا المايدى»، - دەدى ايبار ولجاي.

ونىڭ سوزىنشە، مەملەكەتتىڭ ساياساتى كوپ جاعدايدا الەۋمەتتىك ءالسىز توپتاردى تۇرعىن ۇيمەن قامتاماسىز ەتۋگە باعىتتالعان.

«مەملەكەتتىڭ تۇرعىن ءۇي ساياساتىنا قاراساڭىز، الەۋمەتتىك ءالسىز توپتارعا جۇمىس ىستەيتىن شارالار قابىلدانعان. ولارعا ءۇي سالىپ بەرەدى نە يپوتەكانى تومەن مولشەرلەمەمەن بەرەدى. ال قالعان ازاماتتار ءوز جاعدايلارىن وزدەرى جاساۋى ءتيىس. مەملەكەت بارلىق ازاماتتىڭ تۇرعىن ءۇي پروبلەماسىن شەشىپ بەرە المايدى، ول مۇمكىن دە ەمەس، ءارى قازىرگى اشىق نارىق جاعدايىندا ولاي بولماۋعا ءتيىس. سوندىقتان الەۋمەتتىك ءالسىز توپتار عانا، ولاردىڭ بارلىعى ەمەس، تەك كەزەگى كەلگەندەردىڭ سۇرانىسى قاناعاتتاندىرىلادى. وسى سەبەپتى دە باعا تومەندەپ كەتەدى دەپ ايتپاس ەدىم، ويتكەنى ول ۇيلەردىڭ نارىقتاعى ۇلەسى ۇلكەن ەمەس. سول ءۇشىن دە باعانىڭ تومەندەۋىنە اسەر ەتپەيدى»، - دەدى ول.

قاي كەزدە ءۇي العان ءتيىمدى؟

جالپى «جىلدىڭ قاي مەزگىلىندە تۇرعىن ءۇي ساتىپ العان ءتيىمدى؟» دەگەن ساۋال كوپشىلىكتى الاڭداتاتىنى ءسوزسىز. ماماندار قاراجات بولسا، جىلدىڭ قاي مەزگىلى بولسا دا ءتيىمدى ەكەنىن ايتادى. دەگەنمەن سپيكەر ايبار ولجاي تۇرعىن ءۇي نارىعىندا تىنىشتىق ورنايتىن جاز مەزگىلى تيىمدىرەك ەكەنىن ايتىپ ءوتتى.

«باعاداعى مەزگىلدىك اۋىتقۋلار ءىرى قالالاردا، ونىڭ وزىندە 4-5 پايىز بولاتىن شىعار. نەگىزى ءبىر مەزگىلدە ءۇي باعاسى تومەندەپ، ەندى ءبىر مەزگىلدە قاتتى ءوسىپ كەتەدى دەپ ايتۋعا بولمايدى. ەگەر قولىڭىزدا اقشا بولسا، ەشقانداي ۋاقىتتى كۇتپەي، قازىر العان دۇرىس. دەگەنمەن مەنىڭشە، كۇز مەزگىلىندە ءىرى قالالاردا باسپانا قىمباتتايدى، ويتكەنى ستۋدەنتتەر، جۇمىسقا كەلۋشىلەر، ءۇيدى جالعا الۋشىلار سانى كوبەيەدى. ال جاز كەزىندە تۇرعىن ءۇي نارىعىندا تىنىشتىق ورنايدى، جاعدايدى پايدالانىپ، ساۋدالاسۋعا بولادى. ءبىراق مۇنىڭ ءبارى جەكە جاعدايلارعا بايلانىستى»، - دەدى ول.

قورىتىندىلاي كەلە، بۇدان جىل سوڭىنا دەيىن تۇرعىن ءۇي نارىعىندا اسا ءبىر وزگەرىس بولمايتىنىن بايقاۋعا بولادى. الايدا ساراپشىلاردىڭ سوزىنە سۇيەنسەك، تۇرعىن ءۇي باعاسى ارزاندامايدى، تەك ونىڭ ءوسۋ قارقىنى باسەڭدەۋى مۇمكىن.