وتكەن عاسىردىڭ باسىندا قازاق دالاسىندا مەملەكەتشىلدىك ۇرانى وياندى. سان عاسىرعا جالعاسقان وتارشىلدىق بۇعاۋدان بوسانۋدىڭ قام-قارەكەتتەرى باستالدى. وسى باياندى ءىستىڭ باسىندا قازاق وقىعاندارى تۇردى. ولاردىڭ باسى رەسەيدىڭ بايىرعى وتارلاۋ ساياساتىن ۇستانعان كوممۋنيستەرمەن «ءبىر قازانعا» سىيعان جوق. تاريحشى مامبەت قويگەلديەۆ الاش ارىستارى باسشىلىققا العان ۇلتتىق دامۋ باعىتى جايىندا: «... ولار قازاق ەلىنىڭ سان عاسىرلىق دامۋ تاجىريبەسىن، سالت-ءداستۇرىن رەۆوليۋسيالىق ادىسپەن كۇرت وزگەرتۋدى ەمەس، قايتا ولاردى ەۆوليۋسيالىق جولمەن، باسقا وركەنيەتتى ەلدەردىڭ ءومىر تاجىريبەسىن ەسكەرە وتىرىپ، ودان ءارى جەتىلدىرە ءتۇسۋدى كوزدەدى. ەڭ نەگىزگىسى، بۇل جول قازاق ەلىنە ءوزىن-ءوزى بيلەۋگە، ءسويتىپ ءوزىنىڭ ىشكى قوعامدىق ماسەلەلەرىن ءوزى شەشۋگە، ءوز اتامەكەنىنە ءوزى يە بولۋعا مۇمكىندىك بەرەتىن جول ەدى» - دەپ جازادى.
1917- جىلعى اقپان توڭكەرىسىنەن كەيىن قازاق زيالىلارى كەيبىر نورمالىق قاعيداتتاردىڭ تولىمسىزدىعىنا قاراماي جەكە مەملەكەت قۇرۋدىڭ، اۆتونوميالى رەسپۋبليكا ورناتۋدىڭ قاجەتتىگىن تولىق ءتۇسىندى. وسى جولدا قانداي قيىندىققا تاپ بولسا دا قاجىماي ەڭبەك ەتتى. مۇنداي مۇمكىندىك عاسىردا ءبىر تۋاتىنىن باعامداي الدى. ولار قازاق حالقىنىڭ اۋزىن اققا جەتكىزىپ، باسىنا بۇعاۋلانعان بوداندىق نوقتاسىن سىپىرىپ تاستاۋ وزدەرىنە بەرىلگەن مىندەت دەپ ۇعىندى. الاشتىڭ تاعى ءبىر ارداقتىسى احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ تەرگەۋشىگە ايتقان مىنا سوزىنە قاراڭىز: «... مەنىڭ يدەيالىم قازاق حالقىنىڭ تۇرمىس جاعدايىن، مادەنيەتىن مۇمكىن بولعانشا كوتەرۋ، ال مۇنىڭ ءوزى يگىلىكتى دامۋدىڭ العىشارتتارى بولعاندىقتان مەن وسى مۇراتتى قانداي بيلىك قامتاماسىز ەتسە سوعان ريزامىن» - دەپتى.
الاش يدەياسىنا توپتاسقان ۇلتشىل زيالىلاردى كەڭەس بيلىگى قاتاڭ باقىلاۋدىڭ استىندا ۇستاعانى سونشالىق و گ پ ۋ ءبىر جىلدا 4 دۇركىن ستالينگە ەسەپ بەرىپ وتىرعان. 1922- جىلى ءاليحان بوكەيحانوۆتى ماسكەۋگە الىپ بارىپ، ەشقايدا شىعارماي ۇستاعان. ءجوندى جۇمىستا بەرمەگەن. سول كەزدە ەل استاناسى قىزىلورداعا جينالعان قازاق زيالىلارى الەكەڭە ورتاسىنان قارجى جيناپ جىبەرىپ تۇرعان. ءبىز بۇدان نە ۇعامىز؟. بىرىنشىدەن، الاش جولىندا باسىن بايگەگە تىككەن ارىستاردىڭ ازاتتىق جولىندا قۇرباندىقتان قورىقپاعانىن كورەمىز.
وسى ورايدا، «الاش ارىستارىنىڭ كۇرەس جولىنداعى ماقساتى نە؟» دەگەن زاڭدى سۇراق تۋادى. ولار اۋەلى، ۇلتىن وتارشىلىقتان بوساتىپ، ورتا عاسىرلىق مەشەۋلىكتەن قۇتقارماق بولدى. مىسالى: احمەت بايتۇرسىنوۆتىڭ، مەشەۋ، مادەنيەتتى تومەن جۇرت اڭقاۋ، اق كوڭىل، الدانعىش، سەنگىش كەلەدى، دەپ ايتۋىندا ۇلكەن ءمان جاتىر.
ەكىنشى سۇراق: الاش پارتياسى مەن الاشوردا ۇكىمەتى ۇسىنعان ۇلتتىق يدەيانىڭ نەگىزگى ۇستانىمدارى قانداي بولدى؟. 1. ولار تاپتىق ءبولىنۋدى (باي، كەدەي، ورتاشا) قولداماعان. 2. جەردى ساتۋعا قارسى بولعان. 3. جەردىڭ استى مەن ۇستىندەگى بايلىق قازاقتىڭ ءتول مەنشىگى دەگەن. 4. ءبىر توقتىنىڭ جۇنىنەن ءبىر جاپىراق بۇل توقىلاتىن بولسا، ول الدىمەن قازاقتىڭ ۇستىنەن تابىلسىن! 5. قازاق ءتىلى مەملەكەتتىك ءتىل بولسىن!. 6. مەملەكەت قۇرۋدا ۇلتتىق سالت-ءداستۇردى ساقتاي وتىرىپ دامىعان جاپونيا ەلىنىڭ تاجىريبەسى قولدانىلسىن!
ءۇشىنشى سۇراق: ەگەر الاشوردا ۇكىمەتى ورناپ، الاش يدەياسى ىسكە اسقان جاعدايدا قازاق حالقى ءۇشىن قانداي يگىلىك بولۋى مۇمكىن؟.
تاعى دا عالىمداردىڭ پىكىرىنە سۇيەنسەك: 1921-22 جىلدارى اشتىقتان 1 ميلليون 758 مىڭ قازاق قىرىلىپ قالماس ەدى (وسى دەرەك ءالى ايتىلماي كەلەدى). 1931-32- جىلدارداعى اشتىق بولماس ەدى. قازاق ۇلتتىنىڭ رۋحى ءدال وسىلاي قۇلدىراماس ەدى. قازىرگى ءدۇبارا ءتىلدى تريكومەديالىق جاعداي قالىپتاسپاعان بولار ەدى.
بەكەن قايرات ۇلى
دەرەككوز: «نامىس» اقپاراتى. 2011