ماسەلەن، بەيبارىس سۇلتان مەن ءال-ءفارابيدىڭ زيراتى شامدا، ال تولە ءبي مەن ايتەكە ءبيدىڭ زيراتتارى وزبەكستاندا، قۇرمانعازى مەن بوكەي حاننىڭ كەسەنەسى رەسەيدە قالعان. قازاقتا «تۋعان جەردەن ءبىر ۋىس توپىراق بۇيىرسىن» دەگەن تىركەستىڭ استارىندا ۇلكەن ءمان بار، بۇل تەكتەن-تەككە ايتىلماعان.
الايدا الماعايىپ زاماندا ءتۇرلى جاعدايعا بايلانىستى جات جەردىڭ توپىراعى بۇيىرعان عۇلامالار دا بولعان.
Massaget.kz ءتىلشىسى قانداي ۇلى تۇلعالار شەت ەلدە جەرلەنگەنىنە شولۋ جاسادى.
بەرليندەگى تۇرىك-مۇسىلمان زيراتى
جات جەردە جەرلەنگەن قازاق كوسەمدەرىنىڭ ءبىرى - مۇستافا شوقاي. ول - كورنەكتى قوعام ءارى مەملەكەت قايراتكەرى، تۇركىستان اۆتونومياسىنىڭ جەتەكشىسى. ول 1890-جىلى جىل سىرداريا گۋبەرنياسى، اقمەشىت ۋەزى، نارشوقىدا دۇنيەگە كەلگەن.
الايدا مۇستافا شوقايدىڭ سۇيەگى بەرليندەگى تۇرىك مۇسىلمان (وسمان) زيراتىندا جاتىر. اشىق دەرەككوز مالىمەتتەرىنە سۇيەنسەك، مۇستافا شوقايدىڭ ايەلى ماريا ياكوۆليەۆنانىڭ وسيەتى بويىنشا قايتىس بولعان كۇننىڭ استىنداعى قۇلپىتاستا ءۇش لاتىن ءارپى مەن ءتورت سان جازىلعان: JOH.15.13. بۇل ءىنجىلدىڭ ون بەسىنشى تاراۋىنىڭ ون ءۇشىنشى تارماعىن كورسەتەدى ەكەن، وندا «دوستار ءۇشىن جانىن بەرگەن ادامنان ارتىق ماحاببات جوق» دەپ جازىلعان.
qamshy.kz پورتالىنىڭ مالىمەتىنشە، مۇستافا شوقاي جەرلەنگەن مەشىت بەرليننىڭ ورتالىعىندا ورنالاسقان. قوعام قايراتكەرى كەزىندە توتاليتارلىق جۇيە سالدارىنان ەميگراتسياعا ءماجبۇر بولعان. دەرەكتەردە ونىڭ الدىمەن گرۋزياعا، كەيىن تۇركيا ارقىلى گەرمانيا، ودان سوڭ فرانسياعا بارعانى دا ايتىلادى.
نەگە تولە ءبي وزبەكستاندا «قالديرعوچ ءبي» اتانعان؟
ءۇش ءجۇزدىڭ ءبيى بولعان تاريحي تۇلعالاردىڭ ءبىرى تولە ءبيدىڭ كەسەنەسى تاشكەنتتە، ال ايتەكە ءبيدىڭ كەسەنەسى نۇراتا قالاسىندا ورنالاسقان.
Informburo.kz سايتىنداعى مالىمەتىنشە، تاشكەنتتىڭ ورتالىعىنداعى شايحونتوحۋر مەموريالدىق كەشەنىندە تولە ءبي جەرلەنگەن. الايدا كىرەبەرىستە «قالديرعوچ ءبي» دەپ جازىلسا، ىشىندە «تولە ءبي» دەپ جازىلعان.
كەسەنە شىراقشىسى تولە ءبي قاي حالىقتىڭ تاريحي تۇلعاسى ەكەنىن ايتقان.
«ول زاماندا ناقتى نە وزبەك، نە قازاق ۇلتى تولىق قالىپتاسىپ ۇلگەرمەگەن ەدى. سوندىقتان تولە ءبي ءبىز ءۇشىن ورتاق بولۋى ءتيىس. سەبەبى ونىڭ عۇمىرىنىڭ كوپ بولىگى تاشكەنتتە ءوتتى. سوندىقتان ول ەل اراسىندا «قالديرعوچ ءبي» اتىمەن بەلگىلى بولعان»، - دەگەن كەسەسنە شىراقشىسى ساردوربەك Informburo.kz تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
قازاق تاريحىنىڭ قۇرىلۋىنا نازار اۋدارساق، تاۋەكەل حان تۇسىندا قازاقتار بۇحاراعا دەيىن باسىپ العان. وسى كەزدە تاشكەنت ءوڭىرى دە قازاق حاندىعى قۇرامىنا كىرگەن. ال جاۋگەرشىلىك زاماندا ۇلى ءجۇز قازاقتارى تاشكەنتكە قاراي ىعىسقان. دەرەكتەردە تولە ءبيدىڭ دە تاشكەنتتە تۇراقتاۋى وسىعان بايلانىستى ەكەنى ايتىلادى.
ال وزبەكستاننىڭ ناۋاي وبلىسىندا ايتەكە ءبيدىڭ دە كەسەنەسى ورنالاسقان. سايت مالىمەتىنشە، بۇل قازاقتاردىڭ قارجىلاندىرۋىمەن سالىنعان. كەسەنە شىراقشىسى ايتەكە بيگە وزبەكتەر دە ءجيى زيارات ەتەتىنىن ايتقان.
«ايتەكە ءبي مەن سەيىتقۇل اتالاردىڭ قابىرى وتە ناشار جاعدايدا تابىلدى. قۇرىلىستىڭ باسىندا بولدىم. قازاقستاننىڭ اتىراۋ وبلىسىنان كەلگەن ءبي ۇرپاقتارى قارجىلاندىردى. بۇعان وزبەكستان ۇكىمەتى ءبىر سوم دا تولەگەن جوق»، - دەگەن ول Informburo.kz تىلشىسىنە بەرگەن سۇحباتىندا.
ءۇندىستاندا دا جاتىر
قازاق شەجىرەسىن تۇگەندەپ، تاريحىن جازعان مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ سۇيەگى ءۇندىستان جەرىندە جاتىر. ونىڭ اكەسى كەزىندە تاشكەنتتىڭ ءامىرشىسى بولعان. الايدا كەيىن ونى شايباني حان ولتىرگەن. دەرەكتەردە اكەسى ولگەننەن كەيىن مۇحاممەد حايدار دۋلاتي تاريحتاعى بەلگىلى تۇلعا بابىردىڭ قولىندا تۇرعانى ايتىلادى. ال كەيىن سۇلتان سايد حانعا كەلىپ، قاشقارداعى سارايىندا تۇرىپ، ساراي قىزمەتىن باسقارعان. وسىلايشا، سايد حاننىڭ ابۋباكىرگە قارسى سوعىستارىنا دا قاتىسىپ، حاننىڭ مۇراگەر بالاسى ءابۋ ار-راشيد سۇلتاننىڭ تاربيەشىسى بولعان.
ال سۇلتان سايد ولگەننەن كەيىن تاققا وتىرعان راشيد دۋلات تايپاسىنىڭ باسشىلارىنان قورقىپ، قۋعىنداي باستاعان. وسى جولدا ول مۇحاممەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ نەمەرە اعاسىن ولتىرەدى. قاۋىپتى سەزگەن مۇحاممەد حايدار دۋلاتي ءۇندىستانعا كەتەدى. ول وسىندا ءوزىنىڭ اتاقتى ەڭبەگى «تاريحي ءراشيديدى» جازىپ باستاعان.
تانىمال ءانشى، اكتەر بايعالي ەسەناليەۆ ماقالالارىنىڭ بىرىندە ءۇندىستانعا ساپارىندا مۇحامەد حايدار ءدۋلاتيدىڭ زيراتىنا بارعانىن جازعان.
«سريناگار ەلدى مەكەنىنەن مۇحاممەد حايدار جەرلەنگەن «مازار جانە سالاتين» زيراتىن جارتى كۇن ءجۇرىپ تابانىمىزدان تاۋسىلىپ ىزدەدىك. كىمنەن سۇراساق تا، يىعىن قيقاڭ ەتكىزىپ بۇرىلىپ جۇرە بەرەدى. بۇكىل قازاق جەرىندەگى مازار اتاۋلىنى جاتقا بىلەتىن بىزگە مىنالاردىڭ قىلىعى ءتىپتى تۇسىنىكسىز كورىندى»، - دەپ جازعان ول.
سونداي-اق، زيراتتى ىزدەپ ءجۇرىپ، ءبىر اقساقالدان جول سۇراعانىن اڭگىمەلەگەن.
«ونىڭ ەسىمى مىرزا مۇحاممەد حايدار دوعلوت قاشقاري بولادى. ۇلى زەيىن ءال-ابيدەننەن كەيىنگى كوپ وزگەرىستەر جاساپ، كاشمير جەرىن قايتا تۇلەتكەن ۇلى رەفورماتور. ءبىز ونى قۇرمەت تۇتامىز. كەز كەلگەن ادامعا ونىڭ جاتقان جەرىن كورسەتە بەرمەيتىنىمىز دە سودان دەدى»، - دەپ جازعان اكتەر ماقالاسىندا.
كورشىلەس رەسەيدە دە تالاي ۇلىلار جاتىر
رەسەيمەن ارادا ۇزاق ۋاقىت تاريحي بايلانىس بولعانى بەلگىلى. سوندىقتان رەسەي جەرىندە تالاي ۇلىلار نە سەبەپپەن جەرلەنگەنى دە تۇسىنىكتى. بۇل قاتاردا جىراۋلار دا، كۇيشىلەر دە بولعان.
جىراۋ ءارى قولباسشى بولعان، 15- عاسىردا ءومىر سۇرگەن دوسپامبەت جىراۋ استراحان ماڭىنداعى ازاۋ قالاسىندا دۇنيەدەن وتكەن. ول ولەڭدەرىندە دە «ازاۋلىنىڭ ىستامبۇلدان نەسى كەم؟» دەپ جىرلاعان. ال قازاقتىڭ ۇلى كۇيشى-كومپوزيتورى قۇرمانعازى ساعىرباي ۇلى استراحان وبلىسىنىڭ بۇرىنعى «شايتاني باتاگا»، قازىرگى «قۇرمانعازى توبە» دەپ اتالاتىن جەرىندە جەرلەنگەن.
يالتادا دا جەرلەنگەن
قازاقتان شىققان اسكەري قايراتكەر عۇبايدوللا بوكەيەۆ - جاڭگىر حاننىڭ كىشى بالاسى. ول اسكەري-اكىمشىلىك قىزمەتتەر اتقارعان. اشىق دەرەككوز مالىمەتتەرىندە پەتەربۋرگتە جۇرگەن كەزىندە قازاققا قارايلاسقانى، وقۋ بىتىرگەن جاستاردىڭ قىزمەتكە ورنالاسۋىنا سەپتىگىن تيگىزگەنى ايتىلادى. ول جالعان جالامەن قامالعان اقموللا اقىندى دا اقتاپ العان. ال ءوزى قىزمەتىنەن بوساپ، وتستاۆكاعا شىققاندا، پاتشا سىيلاعان يالتاداعى مەكەنىنە بارىپ، سوندا جەرلەنگەن ەكەن.