بۇل ءداستۇر احمەت بايتۇرسىن ۇلىنان باستاپ ۇزىلمەگەن. قازاق اكادەميالىق ءبىلىمىنىڭ باستاۋىندا تۇرعان اقاڭدى باسقا تۇركى ەلدەرىنىڭ عالىمدارى جوعارى باعالاعان، سىيلى تۇلعا رەتىندە تانىعان.
سونداي تۇركىتانۋدا سىيلى، اسا قادىرلى سانالعان قازاق عالىمدارىنىڭ ءبىرى - عۇبايدوللا ايداروۆ. تۇركى تىلدەرىنىڭ ءتۇبىن زەرتتەگەن بۇل عالىمدى، اسىرەسە، تۇرىكمەن جۇرتى قاتتى قادىرلەپ، مول سىي- قۇرمەت كورسەتكەن ەكەن. ءبىر ۇلتتىڭ ءبىلىمدارىن وزگە ۇلتتىڭ بۇلاي قۇرمەتتەۋى كەزدەسە بەرمەيتىن جايت كورىنەدى.
تۇركىمەن ءتورىن بەرمەيدى
قازاقتا «تۇركىمەن ءتورىن بەرمەيدى» دەگەن ماتەل بار. بۇل ماتەلدىڭ ماعىناسىن جازۋشى باقىت بەدەلحان بىلاي تۇسىندىرەدى:
«بۇل ءبىر ۇلتتىڭ مىنەزىنە بايلانىستى ەمەس، تاريحي جاعدايلارعا بايلانىستى تۋعان ءسوز بولۋى دا مۇمكىن. قازاق نەگە قوناعىن تورگە وتىرعىزادى دا ءوزى بوساعادا وتىرادى، ال تۇركىمەن نەگە ءتورىن بەرمەيدى؟ حالقىمىز قوناقتى ءبىر جاعىنان قادىرلەپ، ءبىر جاعىنان جانى اشىپ تورگە وتىرعىزىپ كۇتەدى. ال تۇركىمەن بەس قارۋىن سايلاپ، تورگە ءىلىپ قويادى دا، ءوزى دە سوندا بارىپ جايعاسادى. جاۋگەرشىلىك زاماندا بوساعادا وتىرعاندى قاپىدا كەلىپ، قالاي باسىن شاۋىپ كەتەدى، ونى بىلمەيدى. سوندىقتان ساقتانىپ توردە وتىرىپ، قوناعىن كۇتەدى»، - دەپ وي ايتادى.
ال ءبىزدىڭ كەيىپكەرىمىز - عالىم عۇبايدوللا ايداروۆتى تۇركىمەن حالقى تورىنە وتىرعىزىپ كۇتكەن ەكەن.
كوزكورگەندەر ەستەلىگىندە الماتىداعى ع. ايداروۆتىڭ ءۇيىنىڭ ءتورى تۇرىكمەن زيالىلارىنان بوساماسا، تۇرىكمەندەر ءتورىن عۇبايدوللا ايداروۆقا عانا بەرگەن دەگەن ءسوز تەگىن ەمەس.
قىسقاشا ءومىربايانى
عۇبايدوللا ايداروۆ - ۇلى وتان سوعىسىنىڭ ارداگەرى، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، تۇرىكمەنستان «وقۋ ءىسىنىڭ وزاتى»، فيلولوگيا عىلىمدارىنىڭ دوكتورى، پروفەسسور، بەلگىلى تۇركىتانۋشى.
1921 -جىلى 18-ماۋسىمدا قازىرگى ماڭعىستاۋ وبلىسى، فورت-شەۆچەنكو اۋدانىنىڭ ءامىر-تورتى جەرىندە دۇنيەگە كەلگەن. 30-جىلداردا ماڭعىستاۋدى جاپپاي جۇت پەن اشارشىلىق جايلاپ، بۇل كيەلى مەكەندە تىرشىلىك كەشىپ جاتقان قازاق اۋىلدارى تۇركىمەنستانعا قاراي قونىس اۋدارادى. ونىڭ ۇستىنە، كەڭەس ۇكىمەتىنىڭ قىسىمىنا شىداماعان ءارى وعان قارسى شىققان قازاقتار شەكارا اسۋدان باسقا امال تاپپايدى. بۇلاردىڭ اراسىندا عۇبايدوللانىڭ اكەسى ايدار دا بار- تۇعىن. ايدار «نەدە بولسا اتامەكەنىمىزدەن كوزىمىزدى جازبايىق» دەپ ولار كورشىلەس، باۋىرلاس ەل تۇركىمەنستاننىڭ توپىراعىنا قونىس تەبەدى.
الايدا عۇبايدوللا ايداروۆ اكە-شەشەدەن ەرتە ايىرىلىپ، تۋعان ىنىسىمەن بالالار ۇيىندە تاربيەلەنەدى.
جاسىنان زەرەك وسكەن كەيىپكەرىمىز وقۋ- بىلىمگە وتە قۇشتار بولعان. ۇلاعاتتى ۇستاز بولۋعا تالپىنىپ، 1934-1938 -جىلدارى العاش تاشاۋىز پەدتەحنيكۋمنىڭ دايىندىق بولىمىندە، كراسنوۆودسك قالاسىنداعى باۋمان اتىنداعى پەدتەحنيكۋمدا، ودان سوڭ مارى قالاسىنداعى پەدۋچيليشەدە وقيدى.
1938-1940 -جىلدارى تۇرىكمەن سسر وقۋ حالىق كوميسسارلار سوۆەتىنىڭ جولداماسى بويىنشا قارابوعاز- گول قالاسىنا كەلىپ، قالاداعى جەتىجىلدىق مەكتەپتىڭ وقىتۋشىلىعىنان ەڭبەك جولىن باستايدى.
1940 -جىلى سوۆەت ارمياسى قاتارىنا شاقىرىلىپ، گرۋزيانىڭ اكالكالاكي قالاسىندا ورنالاسقان ي. ۆ. ستالين اتىنداعى اتقىشتار ديۆيزياسىندا قىزمەت اتقارادى. ۇلى وتان سوعىسى جىلدارىندا كاۆكاز، سولتۇستىك كاۆكاز، ۋكراينا مايداندارىندا كىشى كوماندير رەتىندە سوعىسقا قاتىسادى.
وسى سوعىس كەزىندە دەنساۋلىعى ناشارلاعان ايداروۆ ۇستازدىق قىزمەتىنە قايتا ورالادى. 1948 -جىلى شىمكەنتتەگى مۇعالىمدەر ينستيتۋتىن ءبىتىرىپ، 1952 -جىلعا دەيىن جەتىجىلدىق، ورتا مەكتەپتەردىڭ ديرەكتورى، سونداي-اق بالالار ءۇيىنىڭ ديرەكتورى بولىپ جۇمىس ىستەيدى.
1952 -جىلى اباي اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك پەدوگوگيكالىق ينستيتۋتىن بىتىرەدى.
عىلىمعا كەلۋى مەن ەڭبەك ءسىڭىرۋى
عۇبايدوللا ايداروۆ 1952-1955 -جىلدارى س. م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ (قازىرگى قاز ۇ ۋ) اسپيرانتۋراسىن اياقتاپ، ءارى قارايعى ءومىر جولىن عىلىمعا ارنايدى.
اسپيرانتۋرادا وقىپ ءجۇرىپ، كونە تۇركى، ەسكى ۇيعىر جانە موڭعول جازۋلارىنا قىزىققان كورىنەدى.
«سانك-پەتەربۋرگ ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ تۇلەگى، كونە تۇركى جازۋلارىنىڭ بىلگىر مامانى، عالىم تس. د. نومينحانوۆ س. م. كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىندە قىزمەت اتقارعان جىلداردا عۇبايدوللا ايداروۆقا VI- VIII عاسىرلارداعى تۇركى تايپالارىنىڭ وزدەرىنە ءتان جازۋى بولعانىن ايتىپ، قۇپيا جازۋدىڭ سىر-سيپاتىن ۇيرەتە باستايدى. سونىمەن قاتار عۇبايدوللا ايداروۆ سەرگەي ەفيموۆيچ مالوۆپەن تىعىز بايلانىس جاساي وتىرىپ، كونە جازۋلاردى ەركىن وقي الاتىن دارەجەگە جەتەدى»، - دەپ جازادى ەستەلىكتەرىندە پروفەسسور باباش ءابىلقاسىموۆ.
1960 -جىلى قازاق س س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ ءتىل-ادەبيەت جانە تاريح ينستيتۋتتارىنىڭ بىرىككەن عىلىمي كەڭەسىندە «VIII عاسىرداعى تونىكوك ەسكەرتكىشىنىڭ ءتىلى جانە ونىڭ قازىرگى كەيبىر تۇركى تىلدەرىنە قاتىسى» دەگەن تاقىرىپتا كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى.
1963 -جىلدان باستاپ قازاقستان عىلىم اكادەمياسى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ تۇركى تانۋ جانە ءتىل تاريحى بولىمىندە ابىرويلى قىزمەت اتقارادى.
«عالىمنىڭ ەسىمىن كۇللى عىلىمي الەمگە تانىتقان ەلەۋلى ەڭبەگى «يازىك ورحونسكيح پامياتنيكوۆ دريەۆنەتيۋركسكوي پيسمەننوستي VIII ۆەكا» دەپ اتالادى. بۇل ەڭبەك سول كەزدەگى ءتىل تاريحىمەن اينالىساتىن اسپيرانتتار مەن ستۋدەنتتەر ءۇشىن قۇندى دەرەكوز بولادى. عالىم كونە جازۋلاردى ودان دا تەرەڭىرەك زەرتتەي تۇسەدى. عالىم كاسىبي زەرتتەۋشى رەتىندە رەسپۋبليكا وڭىرىندە عىلىمي ەكسپەديتسيالار ۇيىمداستىرادى. تاسقا بادىزدەلگەن كونە جازبا دەرەكتەر مەن پەتروگليفتەردى تاۋىپ، عىلىمي تۇجىرىمدار جاساپ، جاريالاۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى»، - دەيدى احمەت بايتۇرسىن ۇلى اتىنداعى ءتىل ءبىلىمى ينستيتۋتىنىڭ ءبولىم مەڭگەرۋشىسى اينۇر سەيىتبەكوۆا.
عۇبايدوللا ايداروۆ ورحون-ەنەسەي، تالاس جازبا ەسكەرتكىشتەرىن قازاق تىلىنە اۋدارعان تۇڭعىش عالىم ەكەن. اۋدارماسى كەيىن 1990 -جىلى «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تەكسى» ەڭبەگىندە جاريالانادى.
1974 -جىلى ازەربايجان س س ر-ى باكۋ قالاسىندا س. م. كيروۆ اتىنداعى ازەربايجان مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىندە «VI- VIII عاسىرلارداعى ورحون- ەنيسەي جانە تالاس كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ لەكسيكاسى» تاقىرىبىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسيا قورعايدى.
«كونە تۇركى جازبالارى بويىنشا شەتەلدەردە، ءوز ەلىمىزدە جاريالانعان عىلىمي ەڭبەكتەردى سارالاپ وتىراتىن عالىم 1979 -جىلى «ورحون، ەنيسەي جانە تالاس بويىنداعى كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرى بويىنشا جاريالانعان ادەبيەتتىڭ بيبليوگرافيالىق كورسەتكىشى» اتتى انىقتامالىق ەڭبەگىن جارىققا شىعارادى. وداقتاعى اتى الەمگە ايگىلى تۇركىتانۋشىلار پروفەسسور ا. ن. كونونوۆتان باستاپ وسى ەڭبەككە ۇنەمى سىلتەمە جاساپ وتىرادى»، - دەيدى اينۇر سەيىتبەكوۆا.
عالىم ءوز عۇمىرىندا 20 عا تارتا مونوگرافيالار مەن وقۋ قۇرالدارىن، 200 دەن اسا كوپشىلىككە ارنالعان ماقالالار جازادى. كونە تۇركى ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلىن فونەتيكالىق، لەكسيكالىق، گرامماتيكالىق تۇرعىدان جان-جاقتى زەرتتەگەن «كونە تۇركى جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى»، «ورحون ەسكەرتكىشتەرىنىڭ تەكسى»، «كونە ۇيعىر جازبا ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى»، «VIII عاسىرداعى كۇلتەگىن»، «ارميان جازۋلى قىپشاق ەسكەرتكىشتەرىنىڭ ءتىلى» اتتى كىتاپتارى جارىق كورەدى.
عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ تىلگە جۇيرىك ءبىلىمپازدىعى مەن ونى مەڭگەرۋگە شىنايى قابىلەتى ءتانتى ەتەدى. تۇرىكمەن، ازەربايجان، ارميان، گرۋزين، نەمىس تىلىندە ەركىن سويلەگەنى - بولەك اڭگىمە. تۇرىك، تاتار، باشقۇرت، وزبەك، قاراقالپاق سىندى تۇركى تىلدەرىن دە جاقسى بىلگەن.
تۇركىمەن حالقىمەن دوستىعى
جوعارىدا ايتىلعانداي، عۇبايدوللا ايداروۆ ءومىر بويى كونە تۇركى رۋنا جازۋىنىڭ تاريحى مەن لەكسيكاسىن، لينگۆوتەكستولوگياسىن، قازىرگى تۇركى تىلدەرىمەن بايلانىسىن زەرتتەي ءجۇرىپ، بۇكىل تۇركى تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرەتىندەي قابىلەتكە يە بولعان. اسىرەسە، ءازىربايجان مەن تۇرىكمەنشە شەشەن سويلەگەن. وعىز بەن قىپشاق توبىن قاتار يگەرگەن. باكۋدە دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن ءازىربايجانشا قورعاعان.
كەيىپكەرىمىزدىڭ ءوزى باستاۋىش جانە ورتا ءبىلىمدى تۇركىمەن توپىراعىندا العان. جەتىمدىكتى تالاي ازابىن كورسە دە، وقۋ-ءبىلىمدى تۋىستاس حالىقتىڭ تابالدىرىعىندا ءجۇرىپ العاندىقتان بۇل ەلگە دەگەن العىسى كول- كوسىر بولعان.
«عۇبايدوللا تابيعاتىنان قوناقجاي ادام ەدى. تۇركىمەندەرمەن توننىڭ ىشكى باۋىنداي جاقىن ارالاسىپ وسكەن. ۇيىمىزدە قوناق ۇزىلمەيتىن. اسىرەسە، تۇركىمەنستان مەن ماڭعىستاۋدان، اقتوبە مەن شىمكەنتتەن كوپ كەلەتىن. الماتىدا تۇرعان كەزىمىزدە كوشەدە كورگەن قاراقالپاق، تۇركىمەندى اكەپ ۇيگە تۇنەتە بەرەتىن»، - دەپ ەسكە الادى عالىمنىڭ جارى بالجان ءساميعوللا قىزى.
ىزدەنىمپاز جاس عالىم عۇبايدوللا ايداروۆ قانداس، باۋىرلاس قازاق پەن تۇركىمەن توپىراعىنداعى وقۋ- اعارتۋ ورىندارىندا قانشاما جىلدار بويىنا تىنىمسىز ەڭبەك ەتىپ، عىلىمي- زەرتتەۋ جۇمىستارىمەن اينالىسادى. تۇركولوگيادا جازعان ەڭبەكتەرىن ارنايىلاپ تۇركىمەن تىلىنە اۋدارىپ، وقۋلىقتار جازعان.
تۇركىمەن ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى م. ن. حىدىروۆپەن بىرىگىپ تۇركىمەن تىلىندە «ورحون- ەنيسەي يادىگەرليكلەرينيڭ ديلي» وقۋلىعىن جازادى. بۇل كىتاپتىڭ ماڭىزى جونىندە تۇركىمەن عالىمدارى ساپار كۇرەنوۆ پەن امان نۇرمۇحاممەدوۆ «ياش كوممۋنيست» گازەتىنىڭ 1969 -جىلى 1-اقپاندا كولەمدى ماقالا جاريالايدى. 1963 -جىلدان 1992 -جىلعا دەيىن تۇركىمەنستان ۋنيۆەرسيتەتىندە ورحون-ەنيسەي ەسكەرتكىشتەرى تىلىنەن ءدارىس وقىدى. سونىڭ ارقاسىندا قازاقستاننىڭ دا، تۇركىمەنستاننىڭ دا حالىق اعارتۋ ۇزدىگى اتانعان.
1981 -جىلى عالىمنىڭ پەداگوگيكالىق ەڭبەكتەرى باعالانىپ، قازاقستان جانە تۇركمەنستاننىڭ «اعارتۋ ءىسىنىڭ وزاتى» دەگەن اتاق بەرىلەدى.
«سىيعا - سىي، سىراعا - بال» دەگەندەي، تالاي جىل ءدام-تۇزىن بەرگەن تۇركىمەن ەلىنە عۇبەكەڭ ءارقاشان شىنايى قىزمەت ەتىپ كەلەدى. وتان سوعىسىنان كەيىن شاعادام ماڭىنداعى جاڭعادا شىعاتىن «جۇمىسشى» گازەتىنە رەداكتور بولعان از عانا جىل ىشىندە ول تۇركىمەن ادەبيەتى مەن مادەنيەتىن قازاق قانداستىرىمىزعا كەڭ تانىستىرۋدى ماقسات ەتەدى. سول باستامانى ءومىر بويى جالعاستىرىپ، ءبىر ماقتىمك ۇلى تۋرالى وتىزعا تارتا ماقالا جاريالاعان ەكەن. قازاق، تۇركىمەن وڭىرىندەگى مەرزىمدى باسپا سوزدە ءتۇرلى ادەبي، مادەني تاقىرىپتا جاريالاعان ەڭبەكتەرى ونىڭ «تۇركىمەن مادەنيەتىنىڭ وچەركتەرىن» قۇرايدى. تۇركىمەن ەرتەگىلەرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ، ەكى دۇركىن جاريالاتۋى - تۋىسقان تۇركىمەن ەلىنە دەگەن ىستىق ىقىلاستىڭ بەلگىسى»، - دەپ پىكىر بىلدىرگەن تۇركىمەننىڭ ادەبيەتشى عالىمى قابيبوللا سىديىق ۇلى.
عالىم وسى گازەتتە ءجۇرىپ تۇرىكمەن كلاسسيكتەرى داۋلەت-مامەد ازادي، كەمينە، سونىمەن بىرگە «شاحسەنەم-ءعارىپ» داستانى تۋرالى، تۇرىكمەننىڭ جاڭا ءداۋىر ادەبيەتىنىڭ كورنەكتى وكىلدەرى ب. كەربابايەۆ، ب. سەيتاكوۆ ت. ب جايىندا تانىمدىق ماقالالار جازادى. تۇرىكمەن جازۋشىسى اقمۇرات سارىع ۇلىيەۆتىڭ «زوحرە» اڭگىمەسىن اۋدارادى. عالىم 1966 -جىلى تۇرىكمەن حالقىنىڭ 53 ەرتەگىسى ەنگەن «تۇرىكمەن ەرتەگىلەرى» كىتابىن اۋدارىپ قازاق تىلىندە باستىرادى.
«تۇركىمەننىڭ اۋىز ادەبيەتىن، كلاسسيكالىق ادەبيەتىن، تۋىسقان حالىقتىڭ تاريحىن، سالت- ساناسىن ءدال عۇبەكەندەي بىلەتىن ادام كوپ ەمەس. ول ءبىر كەزدە تۇركىمەن ادەبيەتىنىن جەكەلەگەن ۇلگىلەرىن قازاق تىلىنە اۋدارىپ تا كورگەن. مىنە، وسى ەكى ءتىلدى - قازاق پەن تۇركىمەن ءتىلىن قوسارلاپ مەڭگەرە الۋىنىڭ ءوزى ونىڭ تۇركولوگيا الەمىندە سالىستىرۋلار جاساۋىنا، بەلگىلى ءبىر زاڭدىلىقتاردىڭ ۇشتىعىنا جەتۋىنە كومەكتەسەدى. تۇركىمەنستاننان جول تارتىپ كەلگەن ۇلكەندى- كىشىلى زەرتتەۋشىلەردىڭ عۇبەكەڭە سوقپاي كەتەتىنى بولمايدى. بەينەلەپ ايتساق، ول بەلگىلى دارەجەدە تۇركىمەن اعايىننىڭ ءبىزدىڭ رەسپۋبليكاداعى سەنىمدى وكىلى ىسپەتتى. تۇركىمەنستان بىلاي تۇرسىن، قاراقالپاقستاننان، حورەزمنەن كەلگەن ارىپتەستەردىڭ دە الماتىدا الدىمەن باس سۇعاتىن ۇيلەرىنىڭ ءبىرى - عۇبەكەڭ ءۇيى»، - دەپ ەستەلىك ايتادى عالىم راحمانقۇل بەردىباي.
كەي دەرەكتەردە عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ اتا-بابالارى، جانبوز اتانعان ارعى اتالارى ماڭعىستاۋلىق تۇركىمەندەرمەن ءتوس تۇيىستىرەر دوس بولعانى ايتىلادى. سول دوستىقتى ۇرپاقتارى دا جالعاستىرعان كورىنەدى.
«بالاپان - باسىنا، تۇرىمتاي - تۇسىنا» دەگىزگەن كەشەگى زار زاماندا، وتىزىنشى جىلداردىڭ ويرانىندا ۇدەرە بوسقان قالىڭ قازاعىمدى «قاڭعىپ كەلگەن» دەپ الالاماي، تۇسىنىستىكپەن قارسى الىپ، الدىمەن اكەدەن، كەيىن شەشەدەن بىردەي ايىرىلعان مەندەي تۇلدىر جەتىمدەردىڭ عۇمىرىنىڭ، ءۇمىت ءجىبىنىڭ ۇزىلمەۋىنە سەپتىگىن تيگىزگەن تۇركىمەن باۋىرلارعا مەنىڭ، حالقىمنىڭ دا ايتار العىسى شەكسىز. ءبىز قيىندىقتا سىنالعان باۋىرلاستىعىمىزدى ەشقاشان ۇمىتپايمىز»، - دەپ تولىپ ەستەلىك قالدىرعان ەكەن عۇبايدوللا ايداروۆتىڭ ءوزى.
اقپارات دەرەككوزى: https://massaget.kz/layfstayl/madeniet/persona/73460/