قۇرعاقشىلىقتىڭ پايداسى - الەمدە ءتۇرلى تاريحي جادىگەرلەر تابىلىپ جاتىر

نۇر- سۇلتان. قازاقپارات - جەر شارىنىڭ جارتىسىندا دەرلىك اپتاپ ىستىقتان وزەندەر تايازدانىپ، سۋ قويمالارى قۇرعاپ جاتىر. ولاردىڭ تۇبىندە كوپتەگەن قىزىقتى دۇنيەلەر بار بولىپ شىقتى.

ايتالىق، دينوزاۆر ىزدەرى، ەجەلگى قالالار مەن «اش تاستار» تابىلدى. بۇل تۋرالى «قازاقپارات» ВВС - گە سىلتەمە جاساپ حابارلايدى.

يانتسزى وزەنى دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋىنەن ءۇش بۋددا ءمۇسىنى سۋ بەتىنە شىقتى. ارحەولوگتەردىڭ پايىمداۋىنشا، ولارعا شامامەن 600 جىل بولۋى مۇمكىن. يانتسزى باسسەينىندە جاۋىن- شاشىن شىلدە ايىنان بەرى نورمادان شامامەن % 45 تومەن جاۋدى، ال قىتايدىڭ وڭتۇستىك- باتىسىندا اپتاپ ىستىق تامىز ايىنىڭ سوڭىنا دەيىن ساقتالادى.

ەۋروپادا سوڭعى 500 جىلداعى ەڭ قاتتى قۇرعاقشىلىقتان دۋناي وزەنى قاتتى تايازدانىپ، تۇبىنەن جارىلعىش زاتتار تيەلگەن ونداعان نەمىس اسكەري كەمەسىنىڭ قالدىقتارى انىقتالدى. ولار ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىس كەزىندە پراحوۆو پورتى ماڭىندا باتىپ كەتكەن.

يراكتا ۇزاققا سوزىلعان قۇرعاقشىلىق ەگىننىڭ شىقپاي قالۋ قاۋپىن ءتوندىرىپ، ەل بيلىگى ەگىستىكتەردى سۋارۋ ءۇشىن موسۋل قويماسىنان سۋ جىبەرۋگە ءماجبۇر بولدى. سۋ اعىزعان كەزدە استىندا كونە قالانىڭ قيراندىلارى پايدا بولدى. ارحەولوگتەر ولاردى ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى شامامەن 1400 جىلعا جاتقىزادى. ۇيىندىلەر ميتانني يمپەرياسىنىڭ زاكيكۋ قالاسىنا تيەسىلى. بۇل يمپەريا سولتۇستىك سيريا مەن مەسوپوتاميانىڭ ءبىر بولىگىن ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 1550-دەن 1350 -جىلعا دەيىن باقىلاۋدا ۇستاعان.

جاڭبىردىڭ جاۋماۋى مەن ۇزاققا سوزىلعان اپتاپ ىستىق ەۋروپانىڭ كوپتەگەن ەلدەرىندە بىردەن قۋاڭشىلىق تۋدىرىپ، سۋ دەڭگەيى ازايعان وزەندەردىڭ تۇبىنەن بايىرعى ادامداردىڭ دابىل قاعا قالدىرعان ەسكەرتۋلەرى شىقتى. ولار قاتتى قۇرعاقشىلىق كەزەڭدەرىندە عانا كورىنەتىن «اش تاستار» دەپ اتالادى. بۇل تاستاردا سۋ تاپشىلىعىنان تۋىنداعان بۇرىنعى تابيعي اپاتتار مەن سوعان بايلانىستى بولعان قيىندىقتار تۋرالى حابارلامالار قاشالىپ كورسەتىلگەن. ەلبادان تابىلعان «اش تاستاعى» ەڭ كونە جازبا 1616 -جىلى قالدىرىلىپتى، وندا «مەنى كورسەڭ، ەڭىرەپ جىلا» دەپ جازىلعان.

ا ق ش- تىڭ تەحاس شتاتىندا قۇرعاعان وزەن تۇبىنەن 113 ميلليون جىل بۇرىن تىرشىلىك ەتكەن دينوزاۆرلاردىڭ ىزدەرى انىقتالدى. وتكەن اپتادا شتاتتىڭ % 90- عا جۋىق اۋماعى قاتتى قۇرعاقشىلىقتى باستان وتكەردى، سونىڭ سالدارىنان ورتالىق تەحاس ساياباعىنداعى وزەن تولىعىمەن دەرلىك قۇرعاپ كەتكەن. ول ىزدەرى ارحەولوگتەر «جالعىز رەيندجەر ءىزى» دەپ اتادى. 30,5 مەتر جەردە 60-قا جۋىق ءىز كورىنگەن. بۇل - اكروكانتوزاۆر ءىزى، ول تەراپود (جىرتقىش) ءۇش ساۋساقتى ارتقى اياقتارىمەن جۇرگەن. ولاردىڭ بويى - 4,5 مەتردەي، ال سالماعى - 7 تونناعا جۋىق بولعان.

يتالياداعى تارتىلىپ جاتقان پو وزەنىنىڭ جاعاسىنان بالىقشىلار سالماعى 450 كەلى جارىلماعان بومبا تاپتى. بۇل ەلدە سوڭعى 70 جىلداعى ەڭ قاتتى قۇرعاقشىلىق بولىپ جاتىر. ۇزىندىعى 650 ك م وزەننىڭ كوپتەگەن بولىگى سۋالعان. يتاليالىق اسكەريلەردىڭ ايتۋىنشا، 240 كەلى جارىلعىش زاتى بار بومبا لومباردتىق بورگو- ۆيردجيليو اۋىلىنىڭ ماڭىنان تابىلعان.

ريمدەگى تيبر وزەنىندە ءبىزدىڭ ەرامىزداعى 54 -جىلدان 68 -جىلى ءوز- وزىنە قول جۇمساعانعا دەيىن بيلىك ەتكەن يمپەراتور نەرون كەزىندە سالىنعان كوپىردىڭ قيراندىلارى پايدا بولدى. بيىل تيبر سۋى ءبىر مەتردەن استام تومەندەپ، رەكوردتىق مينيمۋمعا جەتكەن.

يسپاندىق فەرمەرلەر وسپەي قالعان ەگىندى ۋايىمداپ ءجۇر، ءبىراق ونداعان جىلدارداعى ەڭ قاتتى قۇرعاقشىلىقتىڭ ءبىر كۇتپەگەن جاناما اسەرى ارحەولوگتاردى قۋانتتى. ورتالىق كاسەرەس پروۆينتسياسىنداعى ۆالدەكاناس سۋ قويماسىنىڭ دەڭگەيى ۇشتەن بىرگە تومەندەپ، تۇبىنەن تاريحقا دەيىنگى تاس شەڭبەرى كورىنگەن. بۇل شەڭبەر - يسپانيالىق ستوۋنحەندج اتالاتىن گۆادالپەرال دولمەنى، ول ءبىزدىڭ داۋىرىمىزگە دەيىنگى 5000 -جىلعا جاتادى.

فوتو: bbc.com

اۆتور

زارينا تۋعانبايەۆا