ءساۋىردىڭ جاڭبىرى تىسىر- تىسىر ەتەدى. توبىلعى، قاراعان گۇلدەپ كەتكەن كەز. ۇستىنەن تۇسپەسەم، ءولدى عوي انا قۇلىن. كيىكتىڭ قۇرالايىنداي كەر قۇلىن، كوزى ءمولت- ءمولت ەتكەن، اياق- بۇتى سيدىيعان، پاناسىز جەتىم قۇلىن. قۋلىق قۇلىنداعان (تۇمسا دەپ تە ايتادى، تۇڭعىش تولدەگەن) ەنەسىنەن كوز جازىپ قالعان، جىلقىشىعا كەزىگىپ، جارىعى وشپەدى ايتەۋىر.
سوعىستى كورگەندەردىڭ، بالالىعى سوعىسپەن تۇسپا- تۇس كەلگەندەردىڭ بارلىعىنىڭ ءومىرى وسى كەر قۇلىنداي پاناسىز بولعان دەپ ويلايمىن. بۇگىن بولماسا، ەرتەڭ ءىلىپ تۇسەتىن قاڭعىعان وقتىڭ استىنداعى قورعانسىز تاعدىرلار. سىرباي ماۋلەنوۆتىڭ، قۋاندىق شاڭعىتبايەۆتىڭ، ساعي جيەنبايەۆتىڭ جىرلارىنان انىق كورىنەدى. ەنەسى نەمەسە ەنەسىنەن كوز جازىپ قالعان جەتىم قۇلىن - اياۋلى بەينە. كەز كەلگەن كيىك بوتەن قۇرالايدى ەمىزىپ كەتە بەرەدى. جىلقىدا جوق ول قاسيەت. قۇلىنى ولگەن ساقا بيەلەر قۋلىقتىڭ قۇلىنىن تارتىپ اكەتەدى دەيتىن ۇلكەندەر. كەرىسىنشە قازاق انالارى ءبىر- ءبىرىنىڭ بالاسىن ەمىزە بەرگەن. جىلقىنىڭ مىنەزىن، كيىكتىڭ قاسيەتىن بويىنا سىڭىرگەن ءبىزدىڭ حالىق. بالكىم سوندىعىنان شىعار، جوعارىداعى ءۇش اقىننىڭ دا قۇلىن تاقىرىبىندا ولەڭدەرى بار. جانە قايتالاپ وقيتىن كلاسسيكالىق شىعارما ۇشەۋى دە. مۇنداي شىعارمالاردى ءتۇيسىنىپ وقىعان ادام قاستىققا، جاۋىزدىققا، زۇلىمدىققا استە بارمايدى دەپ ويلايمىز، ارينە. كورمەسە دە كورگەندەي بولادى ول قاسىرەتتەردى.
جەر بەتىندە ونسىز دا زۇلىمدىق كوپ ەمەس پە؟ قاڭعىعان وق كوپ. ونى سوعىس كورگەندەر اناعۇرلىم ارتىعىراق سەزىنەدى. سىرباي ءتىپتى قازاق دالاسىنىڭ ءالى دۇنيەگە كەلىپ ۇلگەرمەگەن، ىشتە تۋعالى جاتقان قۇلىنىن رەسەيگە، ۆولحوۆتىڭ باتپاعىنا اپارادى. سول فۋگاس بومباسىنىڭ استىندا جارىققا كەلگەلى جاتقان سىربايدىڭ قۇلىن جۇرەگى اتقاقتاپ زۇلىمدىققا قارسى جورىققا شىعادى. سوناۋ ورىس دالاسىندا سوعىستا جۇرسە دە سىرباي ارينە قازاقى قۇلىندى ەلەستەتىپ جازادى ولەڭدى.
«شارشاعان جول باتىپ، ۆولحوۆتىڭ باتپاعىندا، جاتىر بيە تولعاتىپ، زەڭبىرەكتىڭ ارت جاعىندا». اقىن وسىلاي جاي عانا ايتا سالعان جانە سول جاي عانا ايتا سالعانى ولمەستىڭ جىرى بولىپ تۇسكەن. «فۋگاس بومباسى - جەردى ورتەگەن قيىن كۇندە. تىرشىلىك جولداسى - بۇلكىلدەيدى بيەنىڭ بۇيىرىندە». بوشالاپ كەلگەن بيە جاۋعان وقتىڭ استىنان باسقا جەر تاپپاعانداي اقىن سوعىسىپ جاتقان ورمانعا كەلگەنىن كورمەيسىز بە؟ جەرگە ءتۇسىپ، تانگە قادالعان زەڭبىرەكتىڭ جارىقشاعىنان سول بومبانىڭ استىندا تولعاتقان بيەنى كورۋ - الدەقايدا اۋىر اقىن جۇرەگىنە. اقىن سونى ايتقىسى كەلەدى. سوعىس ءبىر قيناسا، ءومىر ەكى قينايدى: «جالىن تاراپ، كوزىنە ءۇنسىز قاراپ، سولدات ونىڭ سيپايدى قۇرساعىنان»، دەيدى. «.. .ال وتتىڭ ورتاسىندا - شىركىن، ءومىر، قۇلىن بوپ كىسىنەيدى». بارلىق قاسىرەت پەن شاتتىق وسى ءتورت شۋماق ولەڭدە تۇر. «ولتىرمەك بولدى ۇلىمدى، دۇنيەگە ءالى كەلمەگەن»، دەپ تە جىرلاعان سىرباي اقىن. ادامدى ءولتىرۋ - جالعىز ونى ءولتىرۋ ەمەس.. .
ال قۋاندىق شاڭعىتبايەۆ پەن ساعي جيەنبايەۆتىڭ قۇلىنى بەيبىت كۇنى تۋسا دا، وت پەن وقتان جازىم بولعانى جۇرەككە شانشۋداي قادالادى. اقىن ءتىلى شانشۋداي قاداپ قويادى. جاناشىرلىق سەزىمى ويانادى. قۋاندىقتىڭ «قىرمىزىدان ماي بۇرقىراپ تۇرعان كەزدە تۋعان ءمارمار تۇياق، مەرۋەرت كەكىل، قان كۇرەڭ قۇلىنى»، بەيقام، ەركە قۇلىنى تۋرالى وقىپ باستاعاندا ادام شىنىمەن- اق «توبەلىنەن ءسۇيىپ العىسى كەلەدى». اقىن جىردىڭ العاشقى شۋماقتارىندا قۇلدىرىڭداعان قۇلىن دۇنيەگە قايران قالدىرىپ، تاڭداي قاقتىرىپ قويادى.
«كەرىلگەندە كەلتە جالىن سىلكەتىن،
قۇيىن وتسە قۇتى قالماي ۇركەتىن.
اڭقاۋ ەدى، ەمشەك ىزدەپ تابا الماي
ەنەسىنىڭ ءتوسىن تۇگەل تۇرتەتىن» وسىنشاما بەيقام، اڭقاۋ قۇلىننىڭ ەنەسىنە جاي ءتۇسىپ ولەدى دە، جەتىم قالادى. ءارى قارايعى ءومىرى تەك ءبىر قۇدايدىڭ قولىندا. سوعىسقا بارماسا دا، بالالىعى مەن جاستىعىن سوعىس توپالاڭى جالماپ قويعان اقىننىڭ جازعانى قىلاڭ بەرەدى مۇنى. ەنەسىنە جاي ءتۇسىپ ولگەن قۇلىندى سۋرەتتەي كەلە سوڭىندا اقىن:
«قاراشى انە: اسپاندا -
نۇر، جەردە - گۇل،
بولماعانداي تۇك تە
سۇمدىق سۇراپىل»،
دەپ اياقتايدى.
ساعيدىڭ قۇلىنى دا وسىعان ۇقساس. ەكى اقىن ءبىر ۋاقىتتىڭ پەرزەنتى بولعاندىقتان، جىرلارى دا سوعىس كەزىن ەسكە سالادى. ساعي ءبىراق، وقيعانى باسىنان دا، ورتاسىنان دا ەمەس، سوڭىنان باستاپ تارقاتادى.
«تابيعاتتىڭ وسىنداي
ءبىر قاستىعىن
كورمەيىن دەپ بۇلت استىنا
قاشتى كۇن.
جاڭا عانا ەنەسىنە جاي ءتۇسىپ،
جاپان دۇزدە قالا بەردى جاس قۇلىن».
وسى جەردە كۇندى باس ارىپپەن جازۋ كەرەك. بۇل دا پوەزيانىڭ جازىلماعان زاڭى. ءبىر جاعىنان كۇن - جالقى ەسىم. ەشتەڭەنى ەسىنە ساقتامايتىن، تاڭعالمايتىن سول جارىقتىعىڭىزدىڭ ءوزى وسى قاسىرەتكە توزبەگەن سوڭ نە دەۋگە بولادى؟ كۇن تۇگىلى جەر دە سويتەدى:
«نوسەر جاڭبىر قۇيىلعانداي
شۇمەكتەن،
وسى ماڭدا ورشەلەنە ۇدەتكەن.. .
قۇلىنشاقتى تەربەگەندەي
شايقالتىپ،
قارا جەردىڭ كەۋدەسى ءبىر ءدىر ەتكەن».
جەر دە سويتەدى دەپ ويلايمىز، انىعىندا بۇل - قۇلىننىڭ ءوز جۇرەگى. تۋرا ماعىناسىندا دا، اۋىسپالى ماعىناسىندا دا ويناپ تۇر ءسوز. دۇنيەنىڭ دە، ۋاقىتتىڭ دا جۇرەگى بولۋى مۇمكىن ءدىر ەتكەن. ەڭ باستىسى وسىنداي سۇمدىققا ءسىزدىڭ جۇرەگىڭىز ءدىر ەتپەسە، ماسقارا - سوندا. ءبىراق ولەڭ - وقىعان جاننىڭ اياۋشىلىق سەزىمىن تۋدىرماي قويمايدى. ارينە، اناسى ولگەننەن قۇداي ساقتاسىن، ول تۇرماق، باسقا بالالار ويناپ جاتقاندا، سولاردى كورە تۇرا قالىپ قويعان بالا قانداي كۇيدە بولۋشى ەدى؟ اقىن سونى كەلتىرەدى. «باسقا جىلقى قىرعا بەتتەپ بارادى. بۇل سولاردى ۇزاتىپ تۇر كوزبەنەن». وسىدان بىلاي ولگەن اناسى مەن ۇزاپ بارا جاتقان جىلقى اراسىندا شارقۇرعان قۇلىن بەينەسى كوز الدىڭنان كەتپەي قويادى.
«جاڭبىرمەنەن ءدۇر سىلكىنىپ
شىقتى كوك،
كوك شالعىننىڭ بەتىن
سامال ءسۇرتتى كەپ.
وياتقانداي سۇلىق جاتقان ەنەسىن،
تۇردى قۇلىن
تۇمسىعىمەن تۇرتكىلەپ.. .» .
بۇدان ارىگە جۇرەك داۋالامايدى.
جانىبەك ءاليمان
egemen.kz