قىتايدا تورعايدى قىرعان ادامداردان تابيعات قالاي كەك الدى؟
ەلدەگى تورعايلاردىڭ بارلىعى دەرلىك جويىلعان. وسىدان كەيىن تابيعاتتاعى تەپە- تەڭدىك بۇزىلىپ، قىتايدىڭ اۋىل شارۋاشىلىعىنا ۇلكەن زيان كەلەدى. ناتيجەسىندە ونداعان ميلليون ادام اشتىقتان قىرىلدى.
بۇگىندە دۇنيە جۇزىندەگى ەكىنشى ۇلكەن ەكونوميكاسى بار قىتاي ەكىنشى دۇنيەجۇزىلىك سوعىستان كەيىن ەڭ ارتتا قالعان ەل ەدى. سوعىستان كەيىنگى 4 جىلعا سوزىلعان ازامات سوعىسىندا ك س ر و- عا ارقا سۇيەگەن كوممۋنيستەر جەڭىسكە جەتتى. ەل حالىق رەسپۋبليكاسى بولىپ جاريالانىپ، ال، باسشىسىقا ماۋ زىدۋڭ كەلدى.
ول كەزدە ازىق- تۇلىك تاپشىلىعى مەن ميلليونداعان ادامدار كەدەيشىلىكتە ءومىر سۇرگەن قىتايدىڭ جاعدايى اۋىر ەدى. ەلدىڭ سوتسياليستىك جولدى تاڭداعانى بەلگىلى بولعان كەزدە ك س ر و قىتايعا ايتارلىقتاي كومەك كورسەتتى. ءبىراق بۇل جەتكىلىكسىز ەدى.
قىتاي ۇكىمەتىنە اۋىل شارۋاشىلىعى مەن ەكونوميكانى رەفورمالاپ، ەلدى كەدەيلىكتەن شىعارۋ مىندەتى تۇردى. ءىس جۇزىندە مۇنداي رەفورمالار جۇرگىزىلىپ جاتقان بولاتىن. ءبىراق پايداسىنان گورى زيانى كوپ بولدى. ءۇش جىلدىڭ ىشىندە دۇرىس ەمەس رەفورمادان ونداعان ميلليون ادام اشتىقتان قايتىس بولدى.
تابيعاتقا قارسى جوبا
1957 -جىلى 18-اقپاندا قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ كەزەكتى سەزىندە قىتايدى دامىتۋدىڭ «ۇلكەن سەكىرىسى» اتتى باعدارلاماسى تالقىلانادى. بۇل باعدارلامانىڭ اۆتورلارىنىڭ ءبىرى سول كەزدەگى قىتاي ءبىلىم ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى بولعان بيولوگ جوۋ جيان ەدى.
ول ءوز باعدارلاماسىندا اۋىل شارۋاشىلىعىن دامىتىپ، حالىقتى تاماقپەن قاماماسىز ەتۋ ءۇشىن تورعاي مەن ەگەۋقۇيرىقتاردى جاپپاي جويۋدى ۇسىندى. جوۋ جياننىڭ ەسەبى بويىنشا ەلدە وسىرىلەتىن بيدايدىڭ باسىم بولىگىن تورعايلار مەن ەگەۋقۇيرىقتار جەيدى. ەگەر ولار جويىلسا، ميلليونداعان ادامداردى تاماقتاندىرۋعا جانە ەل حالقىن كەدەيلىكتەن شىعارۋعا بولاتىن بيدايدى ۇنەمدەۋگە بولادى.
كوممۋنيستىك پارتيا سەزىندە جالىندى ءسوز سويلەگەن جوۋ جيان پرۋسسيا كورولى فرەدەريك دە وسىلاي ىستەپ، وڭ ناتيجەلەرگە قول جەتكىزگەنىن ايتادى.
سول كەزدە مەملەكەت باسشىسى بولعان ماۋ زىدۋڭدى بۇعان كوندىرۋ قيىن ەمەس ەدى. ورتا مەكتەپتى تولىق اياقتاماعان ماۋ زىدۋڭ ەلدەگى ەگەۋقۇيرىقتار مەن تورعايلاردىڭ بارلىعى جويىلسا، ونىڭ سالدارى قانداي بولاتىنىن بىلمەگەن. بۇل جۇمىستىڭ كەلەڭسىز سالدارى بولۋى مۇمكىن ەكەنىن بىلگەندەر مەملەكەت باسشىسى كەلىسكەن جۇمىسقا قارسىلىق كورسەتە المادى. وسىلايشا، جوۋ جياننىڭ ۇسىنىسى قابىلدانادى.
ماڭىزدى شەشىم: جاندىكتەر مەن قۇستارعا شابۋىل
ەلدەگى بارلىق ەگەۋقۇيرىقتار مەن تورعايلار «ۇلكەن سەكىرۋ» باعدارلاماسىنا بەكىتىلگەننەن كەيىن ونى جۇزەگە اسىرۋ جۇمىستارى باستالادى. تورعايلار مەن ەگەۋقۇيرىقتاردى قالاي جويۋ كەرەك، جۇمىسقا كىمدەردى قاتىستىرۋ كەرەك، ولتىرىلگەن جانۋارلاردى قالاي جويۋ كەرەك سياقتى ءىس- شارالار جوسپارى جاسالادى.
1958 -جىلى 18-ناۋرىزدا قىتاي كوممۋنيستىك پارتياسىنىڭ كەزەكتى VIII سەزىندە ماۋ زىدۋڭ ءسوز سويلەپ، ەلدەگى تورعاي مەن ەگەۋقۇيرىقتاردى جويۋ جوسپارىنىڭ ماڭىزدى تۇستارىنا توقتالدى. ول ءوز سوزىندە قىتايداعى عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى دايىنداعان باياندامادان ءتۇرلى سيفرلار مەن مىسالدار كەلتىرەدى. ونىڭ ايتۋىنشا، تورعايلار جىل سايىن 36 ميلليون ادامنىڭ قارىن تويدىراتىن بيدايدى جەيدى. ەگەر ولار جويىلسا، ەگىننىڭ سالماعى كۇرت ارتادى. وسىلايشا ماۋ زىدۋڭ تورعايلارعا سوعىس جاريالادى.
وسىدان كەيىن ەل كولەمىندە «سوعىس» جاريالانىپ، الدىمەن شارۋالار جۇمىسقا كىرىسەدى. قىتايدىڭ بارلىق جەرىندە تورعايلار قىرىلا باستادى. ۇكىمەت بۇل ىسكە بارلىعىن قاتىستىرىپ، تورعايلاردى ءولتىرۋ جوسپارىن بەلگىلەيدى. بۇل جۇمىسقا بيۋدجەتتىك مەكەمە قىزمەتكەرلەرى دە، شارۋالار دا، اسكەريلەر دە، مەكتەپ وقۋشىلارى مەن ستۋدەنتتەر دە جۇمىلدىرىلعان.
تورعايلار تابيعي تۇردە اۋادا 15 مينۋتتان ارتىق ۇشا المايدى. بۇل ونىمەن كۇرەسىپ جۇرگەندەرگە پايدالى بولادى. ادامدار تورعايلاردى قاجىتۋ ءۇشىن باراباندارمەن جانە باسقا دا كۇشتى دىبىس شىعاراتىن قۇرىلعىلارمەن قارۋلانادى. قاتتى دىبىستار مەن داۋىستاردان شوشىنعان قۇستار جەرگە قونا الماي، قۇلاي باستايدى. ادامدار ولاردى سومكەلەرگە سالىپ، ارنايى پۋنكتتەرگە اپارادى.
«مەكتەپتەگى بارلىق مۇعالىمدەر مەن وقۋشىلار تورعايلاردى ولتىرمەك بولدى. تۇندە ولاردىڭ ۇياسىن بۇزۋ ءۇشىن باسپالداق جاسادىق. بۇل جۇمىس تورعايلاردىڭ تابيعاتقا پايدالى قۇس ەكەنىن بىلگەنگە دەيىن جالعاستى. سول كەزدە تورعايلار حالىقتىڭ استىعىن جەيدى دەپ سەندىردىك»، - دەيدى تورعاي اۋلاۋعا قاتىسقان ستۋدەنت.
1958 -جىلى ناۋرىز- ءساۋىر ايلارىندا ءبىر عانا بەيجىڭ مەن شانحايدا 1 ميلليونعا جۋىق تورعاي قىرىلدى. قىتايدا جالپى، شامامەن 1,96 ميلليارد تورعاي جويىلدى.
ەرتە قۋانىش پەن اشتىق
1959 -جىلدىڭ كوكتەمىندە اۋا رايى جاقسى بولدى. ءداندى داقىل كۇتكەننەن دە جاقسى ءوستى. ورتالىققا ەلدەگى بارلىق ايماقتارىنان مول ءونىم تۋرالى ەسەپ تاپسىرىلادى. ءبىراق اقىرىندا جوسپارلانعان ءونىم جينالماي، اشارشىلىق باستالادى.
ەلدەگى تورعايلاردىڭ بارلىعى دەرلىك جويىلعاندا تابيعاتتاعى تەپە- تەڭدىك بۇزىلادى. 1959 -جىلدىڭ كوكتەمىندە بۇل اۋماقتى ماسا مەن شەگىرتكە باسىپ الدى. ولار جولىنداعى بارلىق نارسەنى، سونىڭ ىشىندە پىسپەگەن بيدايدى كەمىرەدى.
سول جىلى استىق 1958 -جىلمەن سالىستىرعاندا الدەقايدا تومەن بولدى. 1960-61 -جىلدارى جاعداي ودان دا قيىنداي ءتۇستى.
بىلتىرعى بيداي قورىنىڭ بولۋىنا بايلانىستى 1959 -جىلعى اشارشىلىقتىڭ اۋقىمى از بولادى. الايدا، 1960-61 -جىلدىڭ وزىندە بيداي ەگىنىنىڭ باسىم بولىگىن شەگىرتكە جەپ قويعاندىقتان اشارشىلىق بۇرىن- سوڭدى بولماعان دارەجەگە جەتەدى.
اشارشىلىق جىلدارىنا زەرتتەۋ جۇرگىزگەن قىتاي جۋرناليسى يان جيشەننىڭ ايتۋىنشا، 1958-1962 -جىلدار ارالىعىندا قىتايدا بارلىعى 36 ميلليون ادام اشتىقتان ولگەن. رەسمي دەرەكتەردە قازا تاپقاندار سانى 15 ميلليونعا جەتكەن.
ول كەزدە قىتايدا ك س ر و- داعى كولحوز ۇلگىسىندە «حالىق كوممۋناسى» دەگەن كولحوزدار قۇرىلىپ، بارلىق جەر سولارعا بەرىلگەن.
كوممۋنالارعا تيەسىلى جەرلەردە ەگىلگەن ەگىننەن حالىق ەشتەڭە الا المايدى، ال، وزدەرى ەگىن ەگەتىن جەرى قالماعان بولاتىن. مۇنداي جاعدايدا قالا عانا ەمەس، اۋىل تۇرعىندارى دا دارمەنسىز قالىپ، اشتىق تالاي ادامنىڭ ولىمىنە اكەلەدى. وسىلايشا اشارشىلىقتىڭ اۋقىمى بۇرىن- سوڭدى بولماعان دەڭگەيگە جەتەدى.
يان جيشەن ءوز زەرتتەۋلەرىندە بىلاي دەپ جازادى:
«حىنان ولكەسىنىڭ شىڭجاڭ ۋەزىندە اشتىقتان ولگەن ەگىنشىلەر استىق قويمالارىنا كەلىپ: «كوممۋنيستىك پارتيا، ماۋ ءتوراعاسى، ءبىزدى قۇتقار« دەپ ايقايلاپ ءولدى. قويمالاردى كۇزەتىپ تۇرعان ساربازدار ولارعا كومەكتەسپەدى».
ەل باسشىلارى دا اشارشىلىقتى جەڭۋگە مۇلدە دارمەنسىز بولىپ، اسكەريلەردىڭ كومەگىمەن بيداي ەگىلگەن القاپتاردى، استىق جيناۋ ناۋقانى قارساڭىندا ونى قابىلداۋ قويمالارىن كۇزەتىپ وتىردى.
قويما قاقپاسىنىڭ الدىندا وتىرعان كوپ ادام اشتىقتان ءولدى. ولاردىڭ مايىتتەرىن تۇندە جيناپ، تۋىستارى الىپ كەتپەسە، جاپپاي بەيىتتەرگە جەرلەگەن. وسىلايشا اشارشىلىق ءۇش جىلعا سوزىلدى.
اقىرى قىتاي باسشىلارى تورعايلاردى جاپپاي قىرىپ، ۇلكەن قاتەلىك جاساعانىن ءتۇسىندى. ولار بىردەن كانادا مەن ك س ر و- دان تورعايلاردى كوپتەپ ساتىپ الىپ، ەگىستىككە جىبەردى. ءبىراق جاعدايدى تۇزەتۋ ءۇشىن تاعى بىرنەشە جىل قاجەت ەدى. وسىلايشا تابيعات قىتايلاردى وزىمەن كۇرەسكەنى ءۇشىن اياۋسىز جازالاعان.
massaget.kz