«قىز» اتاۋىمەن بايلانىستى ۇلتتىق ويىندار
ءار ويىننىڭ تۇرلەرىندە ۇلتتىق ونەرگە تاربيەلەۋدىڭ ناقىشى بار. سوندىقتان ۇلتتىق ويىندار بالالارعا جانە ەرەسەكتەرگە ارنالعان ويىن تۇرلەرى بولىپ بولىنەدى.
حالىق ويىن تۇرلەرىن اتاعاندا دا قاراپايىم سوزبەن اتاي سالماي، ونىڭ ءمان-مازمۇنىن ەسكەرە وتىرىپ، ايشىقتى دا ۇعىنىمدى اتاۋ بەرىپ وتىرعان. سونىڭ ىشىندە ايەل زاتىنا بايلانىستى ۇلتتىق ويىنداردىڭ اتاۋلارى ءجيى كەزدەسەدى. اسىرەسە «قىز» سوزىنە قاتىستى ويىننىڭ اتاۋلارىن كوپتەپ كەزدەستىرۋگە بولادى.
ادەتتە بۇنداي اتاۋمەن كەلگەن ويىندار ەرەسەكتەرگە ارنالعان، قىزدار مەن بوزبالالاردىڭ قاتىسۋىمەن وينالعان. ونداعى ويىننىڭ ماقساتى تەك ويناپ قانا قويماي، قىزبەن تانىستىق، ونىمەن جۇزدەسۋ، جاقىنداسىپ، سىرلاسۋ بولعان. ويىن تۇرلەرىندە قىزداردىڭ ءرولى ەرەكشە بولعاندىقتان، كوبىنە- كوپ قىز اتاۋىمەن اتالعان. سولاردىڭ ءبىرى - «قىز قۋۋ» ويىنى.
«قىز قۋۋ» - قازاقتىڭ ۇلتتىق سپورتتىق ويىنى. قازاقتىڭ ويىندارىنىڭ ءتۇپ-توركىنى زەرتتەگەن ەتنوگراف بازاربەك تەتەناي «قىز قۋۋ» ويىنى جايلى بىلاي دەپ جازادى:
«قىز قۋۋ» ويىنىنىڭ شىعۋى وتە ارىدە جاتىر. قازاقستان جەرىندە ءومىر سۇرگەن العاشقى ساق تايپالارىنىڭ ءومىرى كوپشىلىك جاعدايدا جاۋگەرشىلىكپەن وتكەن. ال جايشىلىقتاعى ومىردە مەرگەن قىزداردى اسكەرلەر وزدەرىمەن بىرگە سوعىسقا ەرتىپ الىپ، بوس ۋاقىتتارىندا جىلقىمەن ءبىرىن-ءبىرى قۋالاپ ويناعان، مىنە، وسىدان بارىپ حالىق اراسىندا «قىز قۋۋ» ويىنى پايدا بولعان.
ەرتەدە اتا-بابالارىمىز ات جالىندا ويناۋعا تەك ەر بالالاردى عانا ەمەس، قىزداردى دا باۋلىعان. بۇل سپورتتىق ويىن ءتۇرىنىڭ اتالۋىنا قاراي قىزداردىڭ تەك ءۇي شارۋاشىلىعىمەن اينالىسىپ، بالا-شاعا قامىمەن وتىرعان ايەل زاتىنا عانا تاربيەلەنبەي، سپورتتىق ويىندارعا دا تارتىلاتىنى بايقالادى.
ويىننىڭ ەرەجەسى بويىنشا اتقا مىنگەن قىز قۋۋعا دايىن تۇرعان جىگىتتەردىڭ ىشىنەن وزىنە ۇناعانىن قامشىمەن تارتىپ جىبەرىپ، شاۋىپ كەتەدى. ارتىنان جىگىت قىزدى كۋىپ بەرەدى. ەگەر جىگىت قۋىپ جەتسە، قىزدىڭ بەتىنەن ءسۇيىپ الادى، ال قۋىپ جەتە الماسا، قىز كەرى قايتارا جىگىتتى قۋىپ، ارقاسىنان قامشىمەن وسىپ سابايدى.
«قىز» سوزىمەن بايلانىستى تاعى ءبىر ويىننىڭ ءتۇرى - «قىز ويناق». بۇل ويىن تۋرالى ق. جاناتايەۆ «قىز ويناق - قازاقتىڭ ۇلتتىق ويىن ساۋىعى. بۇل ويىن-ساۋىق كەشى ەكى ءتۇرلى جاعدايدا وتكىزىلەدى: 1) اۋىل جاستارى قالاعان كەزدەرىندە اتا-انالارى مەن اۋىل اقساقالدارىنان رۇقسات الىپ وتكىزەدى. وزدەرى رۇقسات ەتكەننەن كەيىن ۇلكەندەر دۋماننىڭ كوڭىلدى ءوتۋىن قاداعالايدى. ءتۇرلى ويىندار بولىپ، ءان سالادى؛ 2) قىزدىڭ ۇزاتىلار الدىندا اۋىل جاستارىمەن قوشتاسۋى رەتىندە وتكىزىلەدى. مۇنى ۇزاتىلار قىزدىڭ اعا-جەڭگە، تۋعان-تۋىستارى ۇيىمداستىرادى» دەپ انىقتاما بەرگەن.
بۇل تىركەستىڭ ءمانى العاشىندا قىزدى ۇزاتۋعا بايلانىستى ايتىلسا، كەيىننەن حالىقتىڭ تانىمى مەن دۇنيەنى قابىلداۋىنا سايكەس ويىن-ساۋىق جيىندى وسىلاي اتاۋى مۇمكىن. ەرتەدە جىگىتتى بولاشاق قالىڭدىعىنىڭ اۋىلىنا «قىز ويناۋعا»، بولاشاق قالىڭدىعىمەن تانىسۋعا جىبەرىپ وتىرعان. قىزدىڭ اكە-شەشەسى كۇيەۋ بالانىڭ كەلۋ قۇرمەتىنە جاستارعا ارناپ «قىز ويناق» ويىنىن ۇيىمداستىراتىن بولعان. كەيىننەن بۇل ويىننىڭ تارالىپ، جاستار اراسىندا كوڭىل كوتەرۋدىڭ، قىز-بوزبالالاردىڭ كەزدەسۋىنە سەبەپكەر بولاتىن ءبىر ۇلگىسى رەتىندە قالىپتاسىپ، ۇيلەنۋ تويىنسىز-اق تا وتكىزىلە بەرەتىن ويىن تۇرىنە اينالعان.
«قىز قاشار» - اتاستىرىلعان كۇيەۋ مەن قالىڭدىقتى جاقىنداستىرۋ ماقساتىندا جاسالاتىن ويىن ءتۇرى. بۇل ويىن دا جاستاردىڭ ويىنى. جاستار قول ۇستاسىپ شەڭبەر جاساپ، ىشىنە نە قالىڭدىقتى، نە قىزدى، سىرتىنا كۇيەۋ جولداستى ءيا جىگىتتى قالدىرادى دا، قىز قاشىپ، جىگىت قۋادى. ەگەر كۇيەۋ جولداس قالىندىقتى ۇستاسا، ونى كۇيەۋ جىگىتكە اپارىپ تابىس ەتەدى.
جالپى قازاق حالقىندا ويىن اتاۋلارىنىڭ «قىز» سوزىمەن تىركەسۋىندە ۇلكەن ءمان بار.
سەبەبى كوپتەگەن ويىن تۇرلەرىنىڭ نەگىزگى ويناۋشىلارى - ونەرمەن ەرەكشەلەنىپ، ويىن ءسانىن كەلتىرەتىن قىزدار بولعان. بۇل - قىز بالانىڭ ەرتەدە حالىق ومىرىندە ەرەكشە ورىن العانىن بىلدىرەدى.
«ساقينا سالماق» - بۇل فرازەولوگيزمنىڭ ەتنومادەني مازمۇنىن بىلايشا تۇسىندىرۋگە بولادى. ويىنعا جينالعاندار ەكى جۇرگىزۋشى سايلاپ الادى. ولار قىز-جىگىتتەردى ارالاستىرىپ وتىرعىزىپ، ءبىر قىزدىڭ اۋزىنا ساقينا جاسىرادى. ويىن جۇرگىزۋشىلەرى ول قىزعا قالاعان، ۇناتقان جىگىتىن وزىنە شاقىرۋدى بۇيىرادى. شاقىرىلعان جىگىت قىزدىڭ الدىنا كەلىپ، دومبىرامەن ءان سالىپ بەرەدى.
سوسىن قىزدىڭ اۋزىنان ساقينانى ەرنىمەن الىپ، ونى سول كۇيىندە باسقا قىزعا بەرەدى. ول قىز دا وزىنە ۇناعان جىگىتتى شاقىرادى، ول ءان سالعان سوڭ ياكي باسقا ونەر كورسەتىپ، جۇرتتىڭ كوڭىلىن كوتەرگەن سوڭ عانا اۋزىنداعى ساقيناسىن بەرەدى. جىگىتتىڭ ساقينانى قىز اۋزىنان تەك ەرنىمەن الۋى شارت. ويىن وسىلاي جالعاسا بەرەدى.
باسقارۋشىلار ويىن ەرەجەسىنىڭ بۇزىلماۋىن قاتاڭ باقىلايدى، ونىڭ بۇزىلۋىنا جول بەرمەيدى. شارتتان اۋىتقۋشىلىق بايقالسا، كىنالى ويىنشىنى ەسىلگەن ارقان، بەلبەۋمەن ارقاسىنان ۇرادى، جازالايدى. قازاق اراسىندا بۇل ويىن ءتۇرى ۇمىت بولىپ، كەيىنگى ۋاقىتتارى ءتىپتى وينالمايتىن بولىپ كەتكەن. مۇنداي ويىننىڭ بولعانىن قازىرگى وقىرمان كەيبىر كوركەم شىعارمالاردىڭ وتكەن ءومىردى سۋرەتتەيتىن تۇستارىنان عانا كەزدەستىرە الادى:
داۋىسى ءشوپ ەتە قاپ ەستىلەدى
جىگىتتىڭ قىز اۋزىنان ساقينا العان.
سۇيگىزگەن قىز كونبەگەن ادامىمسىپ،
ۇكىسى جەلكىلدەيدى بۇلعالانعان.
قىز اتاۋىمەن بايلانىستى ۇلتتىق ويىنداردىڭ ەندى ءبىرى - «ءقىزبورى».
بۇل جاز كۇندەرىندە ەل ورىنعا وتىرا قىز-بوزبالا جينالىپ، دالادا وينايتىن ويىن. قىزدار «قوي» بولىپ، ءبىر الاڭعا توپتالىپ وتىرادى. ولاردى ەكى-ءۇش جىگىت «قويشى» بولىپ كۇزەتەدى. وزگە جىگىتتەر «ءبورى» بولىپ، قويعا ءتيىپ، قولىنا تۇسكەن قىزدى جەتەكتەي قاشادى. بۇل ويىنداردىڭ مازمۇنىنان كينو-تەاترى جوق، ءبي الاڭى جوق ەرتە كەزدەگى قازاق جاستارىنىڭ ءبىر-بىرىمەن تانىسۋىندا، ءبىر-بىرىنە ارمان-تىلەكتەرىن ايتىپ سىرلاسۋىن ەرەكشە ءرول اتقاراتىندىعىن جانە قازاق ەتنوسىنىڭ وتكەن ومىرىندەگى مادەني بولمىسىنا دەرەك بەرۋدە وسىنداي ەتنوگرافيالىق اتاۋلاردىڭ تىلدىك جانە مادەني قۇندىلىعى ەرەكشە ەكەنى بەلگىلى.
massaget.kz