باقىتجول كاكەش. گەردانىڭ سىيى - اڭگىمە
***
سەرگەك جاتقان سۇرى ءيت يەسىنىڭ ايتاعىن ەستىپ، ورنىنان ەلىرىپ اتىپ تۇردى. ءيت كوزى سول ساتتە- اق ءوزىنىڭ مەنشىكتى كەڭ قوراسىنا قالبالاقتاي ەنىپ كەلە جاتقان بوتەن ادامعا ءتۇستى. ول ادامدى ءيت يەسى قوراعا يتەرىپ كىرگىزىپ، ەسىگىن جاۋىپ تاستادى. ال ءيت سىرىقتاي بويىن مەڭگەرە الماي ىلگەرىندى- كەيىندى كەتىپ، جاسقانشاقتاپ تۇرعان ادام بالاسىنىڭ كوزىندەگى ۇرەيدى بىردەن تانىدى. سۇر ءيت ءجاي يت ەمەس ەدى. تۇرقى ۇزىن، جوتالى، كەڭ كەۋدەلى، اپايتوس، ءيتتىڭ ناعىز سىرتتانى بولاتىن. گۇرىلدەگەن زور داۋسىمەن- اق كىسىنىڭ توبە قۇيقاسىن شىمىرلاتىپ، تۇرشىكتىرەتىن.
مىنە، سول سۇر ءيت قارسى الدىندا ءيىنى ءتۇسىپ، قارۋسىز، جالاڭ قولمەن تۇرعان پەندەنىڭ وزىنە اسا قاۋىپتى جاۋ ەمەس ەكەنىن سەزسە دە، يەسىنىڭ العاشقى «تالاپ تاستا» دەگەن بۇيرىق ايتاعى قۇلاعىنا جاڭعىرىعا قايتالانىپ، «جاۋىنا» نايزا تىستەرىن بىلەي ساقىلداتىپ، ارسىلداي ۇمتىلدى. سول بويدا قاراقشىداي قالبيىپ تۇرعان قاۋقارسىز جاندى كەۋدەسىمەن سوعىپ قالپاقتاي ۇشىرىپ، تاۋ قۇلاتار ەكپىنىمەن ۇستىنەن ارشىنداي ىرعىپ ءوتتى. سودان سوڭ جاۋىن وپ- وڭاي جايراتىپ تاستاعانىنا اۋلەكىلەنە ماڭعازدانىپ يەسىنە قاراپ ءبىر- ەكى اۋپىلدەپ قويدى.
ال بۇل تۇستا بەيساۋات ادام قاس- قاعىم ساتتە ءوزىنىڭ يتكە قالاي تالانىپ قالعانىن تولىق ءتۇسىنىپ ۇلگىرمەسە دە، تاعى دا اينالىپ كەلىپ تالاپ تاستايدى- اۋ دەگەن ۇرەيمەن ورنىنان جاندارمەن، سۇرىنە- قابىنا تۇرىپ جاتتى. ءوزىنىڭ يتكە وڭاي «ولجا» بولا سالعانىنا نامىستانعان ادام، تىزەسىنىڭ ءدىرىلىن باسىپ، شيراق قيمىل كورسەتتى. سۇر ءيت ادامنىڭ بۇل قالپىن ۇناتپاعان سىڭايمەن ىزبارلانا ىرىلداپ تاعى ۇمتىلدى. ءيت وزىنە قارسى نىساناسىز تەپكىلەنىپ جاتقان ادام اياعىنىڭ بالتىر تۇسىنان اۋزىن ارانداي اشىپ سويداق تىستەرىن قارپىتا سالىپ جىبەردى. ءبىراق قارىمدى جاعىن قانشا قارىستىرا باسىپ تىستەگەنىمەن قىزىل ەتكە دارىتا المادى. بۇل ادامنىڭ كيگەن كيىمى سونشالىقتى قالىڭ، قاۋدىرلاعان قاتتى بولىپ شىقتى. وسىدان كەيىن ءيت اشۋى بويىن كەرنەپ، باسىنداعى قانىن قايناتىپ كوزىنە قۇيدى. كوزى قانتالاعان ول الدىنداعى ادامعا شابۋىلىن جيىلەتە ءتۇستى. ادامدى ەكى-ءۇش مارتە ءسۇرىندىرىپ، قۇلاتقانىمەن قايتا تۇرىپ كەتە بەردى. تالاي رەت ادام دەنەسىنىڭ اۋزى جەتكەن تۇسىنان تىستەپ الەكتەنگەنىمەن، قان ءدامىن الا الماي مەسەلى قايتتى. العاشقى ارپالىستا السىزدىك تانىتىپ، وسال كورگەن ادامى دا ءدال قازىر ەس شاقىرىپ، كۇش جيىپ، ۇرىسقا بويىن ۇيرەتىپ العان. ول دا سوقتالداي دەنەسىن تارتىپكە كەلتىرىپ، شيراق قيمىلداپ، ءيتتىڭ تالاۋىنا تەگەۋرىندى قارسىلىق كورسەتىپ ءجۇر...
سۇر ءيتتىڭ بۇلاي ايتاققا دەلەبەسى قوزىپ، ەرەكشە ىنتالانىپ، قىزبالىقپەن ورشەلەنە ادامعا شابۋىنىڭ كوپ سەبەبى بار. بۇل جەردە ونىڭ يەسىنە دەگەن ادالدىعى، وزىنە ارتقان مىندەتتى ورىنداۋعا قۇلشىنعان قۇلقى بولسا دا، تاعى ءبىر جاعىنان ءوزىنىڭ سوڭعى مەزەتتەردەگى حال- كۇيىنە نالىپ، الدەبىر قۇمارلىعىن باسسام دەگەن ەسىرىك دامەسى بولدى. قورادا قامالىپ، بايلاۋ كورگەن سۇر ءيتتىڭ ويناقتاپ جۇگىرىپ، يتشە سارىپ، ءوز تۇقىمداسىن يىسكەمەگەنىنە قانشاما زامان ءوتتى. ول ءيت تىرشىلىگىنىڭ جوسىقتى مانىنەن، اڭسارى اۋعان قىزىقتىڭ بارىنەن شەتقاقپاي بولىپ زەرىككەن، زارىققان كۇيزەلىسىن، ىزا- اشۋىن الدىنا كەلگەن وسى ءبىر بەيساۋات جاننان الىپ، شەر-قۇمارى قانعانشا جاعالاسىپ، تالاسىپ-تارتىسىپ تارقاتپاق بولعان.
ءيت پەن ادامنىڭ الىسىپ تا، ارباسىپ تا ايلا-ءتاسىل جارىستىرىپ، كۇش سىناسقاندارىنا ءبىرتالاي مەزگىل ءوتتى. سۇر ءيت كوپتەن بەرى بۇلاي سيراق سەرمەپ، ءسىڭىر سوزىپ، قاتتى- قايىرىم اركەت جاساماعان بولاتىن. سوندىقتان بولار توق قارىن، كوبەڭسىگەن اۋىر دەنەسىن جەر تارتىپ، سالاقۇلاش ءتىلى اۋزىنا سىيماي سالاقتاي بەردى. ەندىگى شارپىسۋلاردا يتكە دە قۇلاقشەكەدەن، بۇيىردەن تيگەن الەۋەتتى سوققىلار جيىلەي ءتۇستى. بۇل اۋىرسىنۋلار ءتىس، تىرناق، تاياق ءتيىپ كورمەگەن «اقسۇيەك يتكە» وڭاي سوقپادى. ءبىراق مايداننان تايقىپ كەتۋگە يتتىك قياستىعى جىبەرەر ەمەس. قايتا ءبىر قاپىسىن تاۋىپ قاۋىپ تاستاۋعا وزەلەنە ۇمتىلادى. سونداي شابۋىلدىڭ بىرىندە ءيت وزىنشە ايلاعا كوشىپ، ادامنىڭ اشىق بەتىنە اۋىز سالماققا، قوس اياقتاي سەكىرىپ شاپشىدى. ءدال سول ساتتە، كىندىك تۇسىنان تيگەن قاتتى ءبىر سوققى ونىڭ قولقا- جۇرەگىن سولق ەتكىزدى. «قاڭق» ەتكەن اشى داۋسى ءوز قۇلاعىن تەسىپ ءوتتى. سودان ارى كوزى قاراۋىتىپ، توڭكەرىلىپ قۇلاپ بارا جاتقانىن سەزبەي دە قالدى...
… سۇر ءيتتىڭ وتكەن ءبىر كەزەڭدەگى بۇلا زامانى، بولمىسى وزگەرمەگەن ورتاسى، كۇشىك شاعى كوز الدىنان كوش كەرۋەنىندەي شۇبىردى. ول ءبىر «يتارقاسى قيانداعى» اۋىل ەدى. سۇر ءيتتىڭ كۇشىك كەزى سوندا ءوتتى. بار جاعدايىن جاساپ، اۋزىنداعىسىن ءبولىپ بەرەتىن، ەركەلەتىپ وينايتىن شوپان ءۇيىنىڭ قارادومالاق بالاسى ونى «قۇتپان» دەپ شاقىراتىن. ەنەسى وزگە ءبىر شەت جۇرتتىڭ ءيت تۇقىمى شاتا يت بولاتىن. سونىسىمەن تاقىر ءجۇندى سۇر قانشىق شوپان يتتەرىنەن بولەكتەنىپ تۇراتىن. ال قۇتپاننىڭ دەنە تۇرقى ەنەسىنەن الەۋەتتى، زور بولىپ تۋسا دا، سىرتقى كەسكىن- كەسپىرى ەنەسىنەن اۋماي- تۇعىن.
سول ايۋساي اتالاتىن جايلاۋداعى باقىتتى كۇشىك شاعى باياندى ءوتتى. سوندا ءجۇرىپ كوزىن اشىپ، باۋىرىن كوتەردى. يەسىن تانىپ بوتەنگە ءۇرۋدى ۇيرەندى. ۇيالاستارىمەن اسىر سالىپ ويناپ، بويىنان اساتىن جايلاۋدىڭ سونى شوبىنە اۋناپ راحاتتاندى. ايۋسايدىڭ قويناۋىن كەرنەگەن مول قاراقاتىنىڭ، الۋان ءتۇرلى گۇلدى شوپتەرىنىڭ ءيىسى تۇمسىعىن تۇشىندىرىپ، تامىرىنا دەيىن بالقىتۋشى ەدى. مىنە سول كورگەن تۇستەي بولعان «ءيت باسىنا ىركىت توگىلگەن» باقىتتى ءومىرى ۇزاققا بارمادى. پەشەنەسىنە جازىلعان تايقى تالەيى ونى الدەبىر قاتىگەز ادامنىڭ قولىنا ءتۇسىرىپ، ۇيالاستارىنان ءبولىپ دالادان «ءيت ولگەن جەردەگى» قالاعا قاراي الا جونەلدى. ودان بەرى بۇل قالادا ادامنىڭ مەزگىل ولشەمىمەن ون جىلىن وتكىزىپتى. ونى ساناسىمەن ەسەپتەي الماسادا شاۋ تارتىپ قالعانىن سەزەدى. قۇتپاننىڭ قالاعا كەلگەن سوڭ شاقىراتىن اتى دا «گەردا» بولىپ وزگەردى. باسىندا جات دىبىس بولىپ ەستىلسە دە، بىرتە-بىرتە وعان دا قۇلاعى ءۇيىر بولدى. وسىلاي جىلدار جىلجىپ ءوتىپ جاتتى.
گەردانىڭ بيىك دۋالدارمەن قورشالعان ءزاۋلىم ءۇيدىڭ بوساعاسىنا بايلانۋمەن ەسەيىپ قالعان شاعى بولاتىن. ءبىر كۇنى ونىڭ ساناسىن سىلكىنتكەن توسىن وقيعا بولدى. جاقىن ماڭىنان شىققان جويقىن جارىلىس داۋسىنان شوشىنىپ قاتتى ءۇرىپ، دىبىس شىعاردى. سودان اڭداۋسىزدا وقىس شىققان ءوز داۋسىنان ءوزى شوشىدى. ارتىنشا راحاتتانىپ دۇڭك-دۇڭك ەتىپ ۇزاق ءۇردى. ال انىعىندا سۇر ءيت كۇشىك داۋرەنىندە قۇلاعىندا قالعان، كورشى شوپاننىڭ «اقتابان» توبەتىنىڭ داۋسىنا ءوز داۋسىن ۇقساتتى. سودان كۇشىك كەزى ەسىنە ءتۇستى. سول كۇشىك كۇنىندە اقتابان توبەتتىڭ ءوزىن تالاماق بولعان بوتەن اۋىلدىڭ يتىنە «گۇر» ەتىپ ءدوڭايبات تانىتىپ، ءبىراز جەرگە قۋىپ تاستاعانى كوز الدىنا ەلەستەدى. سونىڭ سەبەبىن ەندى توپشىلاپ ۇققانداي بولدى. «ءيت اتاسىن تانىدى» دەگەن وسى شىعار. گەردانىڭ ەشبىر ءيت بالاسى ارمانداماعان، بىلمەي وتكەن قۇپيانىڭ بەتىن اشقانىنا ماساتتانىپ، ايقۇلاقتانىپ ۇرگەنى سول ەكەن.
سۇر ءيتتىڭ اقتاباننىڭ ناسىلىنەن بولعانىنا ماقتاناتىن سەبەبى دە جوق ەمەس. اقتابان ءيت جەرگىلىكتى حالىقتىڭ ەڭ اسىل، مىقتى تۇقىمى. ول تۇرقى الپاۋىت ءىرى، جالپاق بەل، ءدوڭقاباق، سالپى ەرىن، قاتتى، قالىڭ ءجۇندى ءنان توبەت بولاتىن. اۋىلدا ەل ورىنعا وتىرىپ، قوي قورالانعان سوڭ اقتابان ءيت وزىنە ارنايى دايىندالعان تۇنگى قوناعاسىسىن جەپ بولىپ، بۇلك- بۇلك جەلىپ، قورا شەتىنەن اۋلاق دوڭەس بەتكە كوتەرىلىپ، تايداي بولىپ كولبەڭدەپ جول تورىپ، كۇزەتكە شىعاتىن. ول كوپ يتتەي شۋلاپ، ءجون-جوسىقسىز دىبىس شىعارمايتىن. ءبىر قاتەردىڭ قاۋپىن سەزسە عانا ايۋسايدىڭ تاۋ-تاسىن جاڭعىرتىپ، ورمانىن سىلكىنتىپ دۇڭك-دۇڭك ەتىپ از ۇرەتىن. وسى داۋسىنان- اق جاۋلارى سەسكەنىپ الىستان قاشاتىن.
جۇرت اقتاباننىڭ «قورباڭبايدى» دا شوشىتىپ قۋىپ سالعانىن اڭىز عىپ ايتۋشى ەدى. اقتاباننىڭ اۋىلى جايلاعان ايۋسايدىڭ ەكى قاپتالى ەتەگىنە دەيىن ەنتەلەپ تۇرعان قالىڭ قاراعايلى ورمان بولاتىن. ءبىر كۇنى سول ساي تاعانىنداعى اشىق الاڭقايدا وتىرعان اۋىلعا توسىنان ءتۇن ورتاسىندا ايۋ شابادى. اۋىل ءۇستى شوشىنعان، ۇرىككەن مالمەن ساپىرىلىسىپ، ازان-قازان بولادى. ال ايۋعا قارسى اقتابان باستاعان شوپان اۋىلىنىڭ تايىنشاداي توبەتتەرى ورە تۇرەگەلەدى. بۇنداي تەگەۋرىندى باتىل قارسىلىقتى كۇتپەگەن ايۋ قايتا ورمانعا قاشادى. وسىلايشا دالا توسىندە ەشكىم بەتىنەن قاقپاعان تاۋ تاعىسى، اقىرعان ايبارلى ايۋدى تىرسەكتەي تىستەپ قۋعان اقتاباننىڭ باتىلدىعى ەل اۋىزىندا قالادى.
اقتاباننىڭ ەرلىگى بۇل عانا ەمەس. بەيمەزگىل شاقتا بەيساۋات ادامنىڭ بوگدە جۇرىسىنەن سەكەم السا دا ونى ات ۇستىنەن وڭاي جۇلىپ الىپ، اۋدارىپ تاستايتىنى تاعى بار. ونداي كەزدە قۇلاعان ادامدى تارپا باس سالىپ تالاپ تا تاستامايدى، ادەتتە الباتى ءۇرىپ مازالامايتىن سەنىمدى يت ءبىر- ەكى اۋپىلدەپ يەسىنە حابار تاپتىرىپ، ءوز جونىنە كەتە بەرەدى. ال جاي كۇندەرى اۋىل بالالارى جاتقان جەرىنەن قۇلاقتاپ ۇستىنە سەكىرىپ ءمىنىپ السادا وجار مىنەز تانىتپايدى. مەنى مازالاماڭدار دەگەندەي جىلىستاپ تۇرىپ كەتەدى. مىنە سۇر ءيتتىڭ اقتابان توبەتكە ءوزىن ۇقساتىپ قۋانۋىنىڭ ءبىر سەبەبى سول بولاتىن. يت كۇشىگىنىڭ دە ادام بالاسى سەكىلدى جاقسىسى مەن جامانى، تەكتىسى مەن تەكسىزى بولادى. ەندەشە ، اقتابان ءيت تە سونداي تەكتى ءيت اتاسى بولعانى عوي!
وسى تۇستا گەردانىڭ ەسسىز قيالى تاعى ءبىر قىر اسىپ قياندى شارلاپ كەتتى… ءوزىنىڭ وسى ۋاقىتتارعا دەيىنگى ءومىر كەشكەن ۇزىن سونار يت ومىرىنەن بىلگەن-تۇيگەنى مول ەكەن. ونى بۇگىنگە دەيىن ەسكەرمەي، ساناتقا قوسپاي، ساناسىن سىلكىپ ارشىماي كەلىپتى.
ادام بالاسى تۇڭعىش ءيت اتاسىن دوسى، كومەكشى سەرىگى ەتىپ ەركىن تابيعاتتان تاڭداپ العان زاماننان بەرى ءيت اتاۋلى ادامنىڭ جولداستىق مەيىرىمى مەن ءۇمىتىن اقتاۋعا تىرىسىپ كەلە جاتقان جوق پا. ءيت ەش ۋاقىتتا يەسىن الدامايدى، كۇماندانبايدى، جازعىرىپ، كىنا تاقپايدى. ول پەشەنەسىنە جازىلعان جاراتىلىسى، داعدىسى بولىپ قالىپتاسىپ قالعان. ال قازىرگى مىناۋ ءتورت اياقتى حايۋاننىڭ ەكى اياقتى اداممەن يتشە تالاسۋى قانداي سۇمدىق! ادامدار اراسىنداعى قايشىلىق، يتتەردىڭ اراسىنداعى ىرىلداۋىق تالاستان الدەقايدا قاتال، جاۋىزدىققا تولى بولىپ كەتكەندەي مە، قالاي؟ ادامدار بۇرىن اقىماقتىق جاساعاندا «ءيت بولدىق» دەپ، تاۋبەگە كەلمەۋشى مە ەدى. بۇلاي بولعاندا يتتەر ادامعا دوس بولعانشا، قاسقىرمەن جولداس بولىپ، ەركىن تابيعاتتا تىرشىلىك كەشۋى دۇرىس تاڭداۋ بولماس پا. ەندەشە ءيت قورلىق كورىپ ءجۇرىپ قاسقىردىڭ جولىن كەسكەندى دە قويۋ كەرەك!...
گەردانىڭ ءبىر ءومىرى وسىلايشا ءبىر ساتتىك ۋاقىتتا كوشكەن بۇلتتاي ساناسىنان سىرعىپ ءوتىپ جاتقان مەزەتتە يەسىنىڭ داۋسىنان ەسىن وقىس جيىپ، كوزىن اشتى. ءوزىن جەكپە- جەكتە جەڭگەن بەيساۋات ادام ءالى وسىندا - قورادا تۇر. بۇل جولى سۇر ءيت وعان اشۋلانبادى دا، كەكتەنبەدى، قايتا ءيت كوزىمەن ەسىركەپ قارادى. تىپتەن بەيساۋات ادام كۇشىك كەزىندەگى اۋىل ادامدارىنا ۇقسايدى. ءوز يەسىندەي سالقىن قاندى، ىزبارلى، سۋىق ءجۇزدى ەمەس. ول جۇرەك تۇكپىرىندە مەيىرىم تۇنىپ، كوزىمەن اينالاسىنا جىلۋ شاشىپ تۇرعانداي سەزىلدى. يتتەر ادامعا دوس سانالىپ، قانشا قادىرلەنسە دە وزدەرىنىڭ ورنى ادامنىڭ الدىندا قاشاندا ەسىكتە ەكەنىن انىق تۇسىنەدى. ال مىنا بەيباق سورلىنىڭ يتپەن الىسىپ، اق تەر، كوك تەر بولىپ جۇلىساتىن باسىنا نە كۇن تۋدى ەكەن؟..
***
اتاعى مول، داقپىرتى زور ۇلكەن قالانىڭ سان الۋان جۇمىستارىنا جەگىلگەن، تىنىمسىز تىرلىكپەن تىربانعان قارا حالىق تاڭنان قاراكەشكە دەيىن قىبىر- جىبىرىن ءبىر توقتاتپايدى. اۋىلدان قالاعا ءۇمىتىن ارقالاپ، كوڭىلى تاسىپ جەتكەن ەرمەكتى دە سول قايناعان تىرلىك ورتاسى قارسى الدى. العاشقى كەلگەن ەكى ايدا وڭاي تابىلا كەتكەن قارا جۇمىستىڭ ەڭ اۋىرىن ىستەدى. قيىن جۇمىسقا شارشاپ ءجۇرىپ كوندىكتى. ايتسە دە ادال ەڭبەگىنىڭ وتەۋى بولماي، اقشاسى قۇرعىر قولىنا تيمەي دىڭكەسى قۇرىدى. وزىنەن بۇرىن كەلىپ، قالانىڭ ءبىر- ەكى كوشەسىن بۇرىن توزدىرعان كونەكوز اۋىلداسى «كەيدە وسىلاي الاياقتار سان سوقتىرىپ الداپ كەتەدى» دەپ ونى ءومىر زاڭدىلىعىنا بالاپ كوڭىل جۇباتتى. ەرمەك وسى ەكى ايدا قولىنداعى بار اقشاسىن جاراتىپ بولعان ەدى. سودان نە بولسا دا جىگىتتەردىڭ اقىلىمەن از كۇن كۇندىك جۇمىس ىستەپ اقشا تاپپاق بولدى. ول ءۇشىن كۇندىك جۇمىس ىستەۋگە جالداناتىن جىگىتتەر تۇراتىن قالانىڭ بەلگىلى كوشەسىنىڭ بويىندا تۇرۋ كەرەك. ەل اۋزىندا بۇل جەر «5-پياتاك» دەپ اتالادى.
العاشقى بىرنەشە كۇن جولى بولىپ توككەن تەرىنىڭ اقىسىن الىپ، كوڭىلى قوش تاپتى. شارشاپ ءجۇرىپ ىستەسەڭ دە اقشاڭ قولىڭا ءتۇسىپ تۇرسا ول دا باقىت ەكەن. ەرمەكتىڭ سول شاتتىعى ءۇشىنشى كۇنى بۇگىنگى سوراقىلىققا ۇلاسىپ قالدى. تاڭەرتەڭ ەرتە تۇرىپ كۇندەگى داعدىسى بويىنشا اتاۋلى كوشەنىڭ بويىندا جۇمىس ىزدەپ جاۋتەڭ كوزدەنىپ تۇرعان بولاتىن. مۇندا بۇگىن جۇمىسقا جالدانۋعا نيەتتەنگەن كىسى قاراسى مول ەكەن. كوبى جاس جىگىتتەر، اراسىندا ەگدە جاستاعىلارى دا توبە كورسەتەدى. وسى كەزدە ءداۋ دجيپ ماشينانى تىزگىندەگەن ەكى جىگىت «بىزدە جۇمىس بار» دەپ كوپشىلىككە جار سالدى. مۇنى ەستىپ جۇمىس تابا قويساق دەپ اسىققان الا- قۇلا شوعىر ەكى جىگىتتى قورشاي قالدى. ولاردىڭ قىراعى كوزدەرى تالعاپ تۇرىپ، ءجۇزى سولعىن، جۇدەۋ- جاداۋ قاراشا توپتىڭ اراسىنان باسقالارعا قاراعاندا جىنتىكتى كورىنگەن، بويى ۇزىن، جىلىك مايى ازايماعان ەرمەكتى تەز تانىپ، «سەن باراسىڭ» دەپ نۇسقاپ كورسەتىپ الا جونەلدى.
سودان قالانىڭ شەتكى اۋداندارىنىڭ بىرىندەگى اۋلاسى تاي شاپتىرىم ءزاۋلىم كوتتەدجدىڭ قاقپاسىنا كەلىپ توقتادى. الدىمەن ەرمەككە ءوز كيىمىنىڭ سىرتىنان قاپتاتىپ قالىڭ تۇتاس قىستىق كيىم كيگىزدى. «بۇل نە ءۇشىن؟» دەگەن ەرمەكتىڭ سۇراعىنا ءداۋقارا «پايداسىن قازىر كورەسىڭ» دەپ قىسقا قايىردى. سودان كەيىن ەرمەكتى اۋلانىڭ بۇرىشىنداعى كەڭ يت قورانىڭ ەسىگىنە باستادى. قورا ىشىندەگى ءداۋ سۇر ءيتتىڭ تۇرقىن كورگەن ەرمەك ەسىكتەن اتتاۋعا جۇرەگى داۋالاماي قالت توقتاي قالعان ەدى، «ىشكە كىر» دەگەن قاتقىل بۇيرىقپەن بىرگە بۇيىردەن سوققان الەۋەتتى جۇدىرىقتىڭ ەكپىنى ونى سۇر ءيتتىڭ الدىنا ءبىراق اپاردى. وسىلاي نە بولعانىن اڭعارماي قالعان، ەسى شىققان ەرمەكتى سۇر ءيت كەلىپ تارپا باسسالىپ تالاپ جاتتى...
***
ءيت ەسىنەن تانىپ قۇلاعان كەزدە جىگىتتەردىڭ ءبىرى ەرمەككە كەلىپ «ساعان ءيتتى ۇرىپ جىق دەمەدىك، جۇمىسىڭدى دۇرىس ىستەمەدىڭ. ءيت ولسە تولەم تولەيسىڭ» دەگەن بولاتىن. ءبىراق كوپ ۋاقىت وتپەي- اق جانى اياۋلى گەردا باسىن كوتەردى. ءيت ەسىن جيعاندا ەرمەك تە قۋاندى. جاقىن ادامى ءولىم اۋزىنان امان قالعانداي ۋايىمىنان سەيىلىپ، سەرگىپ قالدى. ول شارشاعان، زورىققان كۇيىن سەزىنىپ، ءيتتىڭ قارسى الدىنا وتىرا كەتتى. ال گەردا كوزىن اشقاندا ەرمەكتىڭ كوزىمەن شارپىسىپ، ءتۇيىسىپ توقتادى. ەندى ەرمەكتىڭ نازارى يتكە ءبىرجولاتا اۋىپ تەسىلە قالدى. گەردانىڭ كوز جانارىنان الدە ءبىر ساۋلە ۇشقىن شاشىپ تۇر. بۇل كوز ەرمەكتى تەكسەرە ءتىنتىپ، سۇراق قويا قارايدى. سول الىمدى، اڭعارىمدى، مۇڭلى، ويلى كوز الدەبىر قيىردى شارق ۇرىپ شارلاپ كەلىپ تىنىم الىپ، تىنىعىپ جاتقان سەكىلدى. ەرمەكتىڭ كوزىنە العاشقى كورگەن سۇر ءيتى قازىر قايتا تۋعانداي مۇلدە باسقا ءيت بولىپ كورىندى. قانتالاعان كەكتى كوز، اشۋ- ىزا جوق. ەرمەكتىڭ اۋىلىنداعى ءوز يتتەرى سەكىلدى موپ- موماقان، تىپتەن بالا كەزىندەگى ءوز كۇشىگى قۇتپانعا ۇقسايدى...
وسىدان كەيىن ەرمەكتى گەردانىڭ «قامقورشىلارى» كولىكتەرىنە مىنگىزىپ، قولىنا اۋەلگى كەلىسكەن سومادان مولىراق اقشا ۇستاتىپ «پياتاگىنا» قايتا اكەلىپ تاستادى.
ەرمەك جالدامالى شاعىن پاتەرىنە كەلىپ، ورەكپىگەن كوڭىلى ورنىنا تۇسكەن سوڭ، بۇگىنگى باستان كەشكەن توسىن جاعدايدى ساناسىنا سالىپ قايتا ويلادى.
«ويپىرماي، مىناۋ بەتپاق، سەزىمسىز ەكەۋ مەنى نەگە يتكە سونشا تالاتىپ، سورىمدى قايناتتى وسى؟»، - دەپ نازالاندى ول.
«جوق، تىپتەن ولاردىڭ نە ويلاعانى بەلگىسىز، ىستەگەن ىستەرىن اقىلىڭمەن تالداپ تۇسىنبەيسىڭ. وزدەرى يتكە تالاتىپ قويىپ، اندا- مۇندا ءبىر مويىن بۇرىپ قاراعانى بولماسا، نازارىن دا سالماي تۇردى عوي. جۇزدەرىنەن وسى وقيعاعا ءبىر قىزىعۋشىلىق، قۇمارلىق سەزىمدەرىن دە بايقاماعانىم قالاي؟»، - دەپ ويلادى.
ەرمەك بۇگىنگى «ءيت جاعالاستىڭ» سوڭعى ساتىندەگى، ءيتتى ۇرىپ جىققان كەزىن ەسىنە الدى. العاشىندا يتتەن قورقىپ قالسا دا، ءبىراز جاعالاسقان سوڭ بويى ۇيرەنگەن. سودان اۋىلداعى تالاي ءيتتىڭ ءۇنىن وشىرگەن جىرىندىلىعى ەس قاتىپ، جاعالاسقان «جاۋىن» جەڭۋگە امال ويلاعان. وسىلاي ارپالىسىپ جۇرگەندە قولىنا قاتتى كىرپىشتىڭ ۇشتالىپ سىنعان ءبىر بولىگى ىلىگىپ، سونى ورايى كەلگەن ءبىر جولى ءيتتىڭ كىندىك تۇسىنان قاداپ ۇرعان. ءيت سودان سەسپەي قاتىپ قۇلاعان. وسى تۇستا ەرمەكتىڭ داڭعوي، بوسپە ءبىر مىنەزى ۇستاي قالدى.
- اتالارىمىز ايۋ سوعىپ الدىق دەپ اڭىز ايتۋشى ەدى. مەنىڭ كۇش- قايراتىمنىڭ ودان نەسى كەم؟ سۇر يتىڭدە كىشىگىرىم ايۋداي بار- اۋ! مەن سەكىلدى الەۋەتتى جىگىتتەر عانا سۇلاتار ونى. اۋىلداسىم ەسبول «قالادا ءار الۋان جۇمىس كوپ. ەكى قولعا ءبىر كۇرەك تابىلادى» دەۋشى ەدى، سونىسى راس ەكەن- اۋ. اقشاسىن مولىراق بەرسە وسى «ءيت تالاۋدى» دا كاسىپ ەتىپ، اقشا تاپسا بولاتىن سەكىلدى. ءاي، ءبىراق، اۋىلداعى اعايىن «قالادا قانداي جۇمىس ىستەپ جاتىرسىڭ» دەسە؟ نە دەيمىن. جاسىرىپ قالعانمەن «ەل قۇلاعى - ەلۋ» دەگەن، بىرەۋ بولماسا، بىرەۋ ءسوز تاسىپ، شىندىقتى جەتكىزسە، ەل- جۇرتقا ماسقارا بولامىن عوي!
ەرمەكتىڭ وسىلاي ەسىرىك دامەمەن قيالداپ كەتكەن ويىن موينىنا اسىلا كەتكەن ءۇش جاسار ۇلى ءبولىپ جىبەردى. وسى ساتتە ەرمەككە دە جەلىك ءبىتىپ، بالاسىن موينىنان اسىرىپ، قۇلاتا اۋناتىپ «مەن سەنى تالاپ تاستايىن با؟ مىنە، قىلتاڭنان قاۋىپ الدىم، ەندى جەلكەڭنەن تىستەيىن» دەپ بالامەن بالاشا ويناپ كەتتى. ول بالاسىنىڭ بۇعان ءماز بولىپ ساقىلداي كۇلىپ قۋانعانىن كورىپ، ودان سايىن ويىنعا بەرىلە كىرىستى. ەرمەك ەندى ءتورت اياقتاپ يتشە سەكىرىپ، اۋناپ بالاسىن تىستەگەن بولىپ جاعالاسا بەردى. وسى كەزدە اس ۇيدەن كەلىنشەگى كىرىپ كەلدى.
- و، نەسى اكەم! مىنا ۇيگە ءيت كىرىپ كەتكەن بە؟ دارداي ادام يتشە تالاسىپ ويناعانى قايتكەنى. باسقا ويىن قۇرىپ قالعانداي، - دەپ ول قاباعىن شىتا قارادى. ال ەرمەك بولسا «مىناۋ مەنىڭ بۇگىنگى ىستەگەن جۇمىسىمدى ءبىلىپ قويعان جوق پا ءوزى» دەپ كەلىنشەگىنە قادالا قالدى. «ءاي، ءبىراق مۇنداي «جۇمباق» جۇمىس ونىڭ ءۇش ۇيىقتاسا تۇسىنە دە كىرمەس» دەپ كۇدىكتى ويىنان تەز سەيىلدى. سودان كەلىنشەگى، بالاسى ۇشەۋى كەشكى اسقا وتىردى...
… ەرمەك ءالى «پياتاكتا» تۇر. ەرتەڭگى جۇمىسىن بۇيىرعان تاعدىر- تالەيىنەن كورسىن!
اۆتور : باقىتجول كاكەش
«جاس الاش» گازەتى. 2022