تاريحتا كوپتەگەن عالىمداردىڭ ماڭىزدى ونەرتابىستارى كەلەمەج بەن قارسىلىققا ۇشىراعان جاعدايلار كوپ بولدى. بۇگىن ادامزات يگىلىگىن كورىپ وتىرعان كەيبىر «بولاشاعى جوق» ونەرتابىستار سولاردىڭ دالەلى.
ەلەكتر شامى
توماس ەديسون ⅩⅨ عاسىرداعى ەڭ جەمىستى ونەرتاپقىشتاردىڭ ءبىرى، تەك ا ق ش- تىڭ وزىندە ول 1093 پاتەنت العان. ءبىر قىزىعى، ول ءبىرىنشى كوممەرتسيالىق تابىستى ەلەكتر شامى ارقىلى تاريحقا ەندى. ەلەكتر شامىنىڭ وعان دەيىنگى نۇسقاسى وتە قىمبات جانە ءتيىمسىز بولعان.
ەديسوننىڭ ەلەكتر شامى قاتتى قارسىلىققا ۇشىراعان. ستيۆەنس تەحنولوگيالىق ينستيتۋتىنىڭ عالىمى گەنري مورتون ونەرتابىستىڭ «ساتسىزدىككە ۇشىرايتىنىن» ايتقان. بريتانيا پارلامەنتىنىڭ كوميتەتى بۇل تەحنولوگيا «ءبىزدىڭ ترانساتلانتيكالىق دوستارىمىزعا ءبىر كوزقاراس... ءبىراق ساراپشىلاردىڭ نەمەسە عالىمداردىڭ نازارىن اۋدارۋعا تۇرارلىق جاڭالىق ەمەس» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. ءبىراق كوپ وتپەي ونىڭ ونەرتابىسى ءار ءۇيدىڭ ءىشىن سامالاداي جارىق ەتىپ تۇردى.
اينىمالى توك
توماس ەديسون عىلىمدا قانداي قارسىلىققا ۇشىراعان بولسا، ءوزى دە كەيبىر جاڭا تەحنولوگيالاردىڭ بولاشاعىنا سونشالىقتى كۇمانمەن قاراعان. ول بۇگىنگى كۇنى ەڭ كوپ قولدانىلاتىن ونەرتابىستاردىڭ بىرىنە قاتتى قارسىلىق كورسەتكەن. بۇل تەسلا ويلاپ تاپقان اينىمالى توك ەدى.
اينىمالى توك ەلەكترمەن جابدىقتاۋدىڭ ءتيىمدى جانە ىڭعايلى ءادىسى بولعانىمەن، ەديسون قۋات جۇيەلەرىنىڭ جاقتاۋشىسى بولدى جانە نيكولا تەسلانىڭ اينىمالى توك ۇلگىسىن ءجيى مازاق ەتتى. ەديسون «اينىمالى توكقا كوڭىل ءبولۋ ۋاقىتتى بوسقا كەتىرۋ، ونى ەشكىم ەشقاشان پايدالانبايتىنى انىق» دەگەن بۇلدىر بولجام جاسادى. ءبىراق ⅩⅩ عاسىرعا كەلىپ اينىمالى توكتىڭ ءتيىمدى ەكەنى دالەلدەندى. اينىمالى توك بايلانىس قۇرىلعىلارىندا (راديو، تەلەديدار، تەلەفون ت. ب.) كەڭىنەن قولدانىلادى.
تەلەفون
1876- جىلى شوتلانديالىق الەكساندر بەلل تەلەفوندى پاتەنتتەگەن ءبىرىنشى ونەرتاپقىش بولدى. بۇل تاريحي ءسات ونى «قازىرگى زامانعى كوممۋنيكاتسيانىڭ اكەسى» ەتتى جانە ول ءوزىنىڭ ونەرتابىسىن ساتۋعا كىرىستى.
بەلل 100000 دوللارعا پاتەنت قۇقىعى ءۇشىن Western Union of America عا جۇگىندى. الايدا كومپانيا «قۇرىلعىداعى انىق كەمشىلىكتەردى العا تارتىپ، ونى ويىنشىق دەپ اتاۋعا دا تۇرمايدى» دەپ ۇسىنىستان باس تارتتى.
ولاردىڭ ءاجۋاسىنان قىنجىلعان بەلل 1877-جىلى Bell تەلەفون كومپانياسىن قۇردى جانە 10 جىلعا جەتپەي ونىڭ ءونىمىن 150000 نان استام ا ق ش ازاماتى ساتىپ الدى.
كولىكتەر
1899-جىلى «ليتەراري دايدجەست» جۋرنالى اۆتوموبيلدەر تۋرالى: «قازىر بايلار ءۇشىن ءسان-سالتاناتقا اينالعان قاراپايىم اتسىز كولىك بولاشاقتا مىندەتتى تۇردە ارزاندايدى جانە ەشقاشان ۆەلوسيپەد سياقتى قاجەت بولمايدى»، - دەپ ءتۇسىندىردى. ء بىراق كوپ وتپەي گەنري فورد ماشينا ءوندىرىسىن جولعا قويدى. بۇل جولدا ول دا كوپتەگەن قارسىلىققا ۇشىرادى.
دەترويتتا فورد ەديسوننىڭ جەرگىلىكتى ەلەكتر كومپانياسىنا ينجەنەر قىزمەتىنە كىردى. تۇندە ول ءوز ءۇيىنىڭ جانىنداعى كىشىگىرىم سارايدا ءوزىنىڭ بولاشاق اۆتوموبيلىنىڭ قوزعالتقىشىن قۇراستىرۋشى ەدى. 1893-جىلى فورد ءتۇنى بويى كوز مايىن تاۋىسقان، ءوزىنىڭ ءبىرىنشى موتورىن قۇراستىردى. گەنري ءوزىن باقىتتى سەزىندى. ول موتوردى ارباعا ورناتتى - وسىلايشا دەترويتتا ءبىرىنشى اۆتوموبيل پايدا بولدى.
«جۇرتشىلىق وعان قوعامدىق اپات رەتىندە قارادى، سەبەبى ول كوپ شۋ شىعارىپ، اتتاردى ۇركىتەتىن ەدى»، - دەپ كەلتىرەدى فورد ءسوزىن «ۆوكرۋگ سۆەتا».
ءبىرىنشى جوبا ءساتسىز بولدى. گەنري قۇرعان «دەترويت اۆتوموبيل كومپاني» فيرماسى الىسقا بارعان جوق - اۆتوموبيلدەرگە سۇرانىس بولعان جوق. فوردتىڭ وزدىگىنەن جۇرەتىن ەكيپاجىنان ادامدار قورقاتىن ەدى.
1903-جىلى عانا ول اڭىزعا اينالعان «فورد موتورس كومپانيدى» تىركەدى، ال ءوزى كاسىپورىننىڭ باس باسقارۋشىسى بولدى. فورد سىناق مودەلدەرىن — Ford A، Ford B، Ford C، شىعارا باستادى، ءبىراق ولار تابىسقا يە بولمادى. ءبىراق قوعامنىڭ كوپتەگەن قارسىلىعىنا سىنباعان گەنري اقىرىندا قاراپايىم حالىققا قولجەتىمدى كولىكتەر قۇراستىرا باستادى.
1908-جىلى ءدال سول قوعامدىق مودەل - حالىق اراسىندا «قاڭىلتىر ليزي» دەگەن اياۋلى اتقا يە بولعان، Ford T جاسالدى. بۇل اۆتوموبيل نارىقتى ءدۇر سىلكىندىرىپ، XX عاسىردىڭ باسىنداعى امەريكانىڭ ناعىز سيمۆولىنا اينالدى.
عارىشقا ۇشۋ
ⅩⅩ عاسىردا كەڭەس وداعى عارىش سالاسىنىڭ كوشباسشىسى بولدى، ال كونستانتين تسيولكوۆسكي زىمىراندار ارقىلى عالامدى جاۋلاپ الۋدىڭ جولدارىن تابۋعا تىرىستى. بۇعان سەنبەگەن امەريكالىق ونەرتاپقىش لي دي فورەست وتكەن عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا: «عىلىم قانشالىقتى دامىعان بولسا دا، ادامدار ەشقاشان عارىشقا ۇشا المايتىنىنا كەپىلدىك بەرەمىن» دەگەن ەكەن.
«نيۋ-يورك تايمس» گازەتى دە «زىمىران جەر اتموسفەراسىنان كەتە المايدى» دەگەن قورىتىندىعا كەلگەن. الايدا 1961-جىلى عارىشكەر يۋري گاگارين عارىشقا ۇشقان تۇڭعىش ادام بولدى، ال 1969-جىلى «اپوللون II» عارىش كەمەسى ايعا ءساتتى قوندى.
ەلەكتروموبيل
بولاشاعى بۇلىڭعىر دەلىنگەن ونەرتابىستاردىڭ ءبىرى تەسلا ويلاپ تاپقان ەلەكتر كولىگى ەدى.
1891-جىلى العاش رەت ۋيلليام مورريسون ەلەكتر كولىگىن قۇراستىرادى. وسىدان سوڭ ينجەنەرلەردىڭ وعان قىزعۋشىلىعى ارتا باستايدى. سولاردىڭ قاتارىندا ءومىرى ەلەكترەمەن تىعىز بايلانىستى نيكولا تەسلا دا بار ەدى.
ونىڭ ەلەكترگە قاتىستى عىلىمي تاجىريبەلەرىنە امەريكالىق قارجى سەكتورىنىڭ الىبى دجون پيرپونت مورگان قارجىلاي قولداۋ بىلدىرەدى. تەسلا ەلەكتردى كولىككە پايدالانۋ جولدارىن ىزدەي باستايدى. ونىڭ بۇل عىلىمي جاڭالىعىن بىلگەن مورگان مىرزا اقشا بەرۋدەن باس تارتىپ، زەرحانانى ورتەپ جىبەرەدى. سەبەبى، بۇل جاڭالىق ونىڭ مانسابىنا نۇقسان كەلتىرەتىن.
كوپ قارسىلىققا ۇشىراعان تەسلا العاشقى ەلەكتر كولىگىن 1931-جىلى قۇراستىردى. ءبىراق تولىق قۇراستىرۋعا قارجىسى جەتپەگەن. مۇناي ماگناتتارى عالىمنىڭ بۇل جاڭالىعىن مۇلدەم جارىققا شىعۋىن قالاعان جوق. تەك ارادان 1 عاسىر وتكەننەن كەيىن عانا ەلەكتر كولىكتەر جانارمايمەن جۇرەتىن ماشينالارعا قاراعاندا ءتيىمدى ەكەنىنە ادامزاتتىڭ كوزى جەتتى. وسىلايشا «تەسلا»ەلەكتر ماشيناسى قوعامدىق ترەندكە ەندى.
massaget.kz