الەمدە العاش رەت جوعارعى سوتتى باسقارعان قازاق قىزىن بىلەسىز بە
وندا «وزبەكستان س س ر جوعارعى كەڭەسى پرەزيديۋمى پرەدسەداتەلى يا. ناسريددينوۆا، مادەنيەت جانە الەۋمەتتىك قامسىزداندىرۋ مينيسترلەرى ز. راحىمبابايەۆا جانە ۆ. سادىقوۆالارمەن ءبىر قاتاردا وزبەكستان س س ر جوعارعى سوتى ءتورايىمى ح. سۇلەيمەنوۆا دا شىن مانىندە رەسپۋبليكا ماقتانىشى سانالادى» دەگەن جولدار بار. حوش، سونىمەن، ح. سۇلەيمەنوۆا كىم ەدى؟ قازاقپارات ءتىلشىسى وسى ماسەلەنى قاۋزاپ، كورشى ەلدە تۋىپ، الەمدىك دەڭگەيدەگى قايراتكەر، بىلىكتى عالىمعا اينالعان اياۋلى تۇلعانىڭ ءومىر جولى جايلى ءسوز قوزعاۋدى ءجون سانايدى.
حاديشا سۇلەيمەنوۆا كىم ەدى؟
ⅩⅩ عاسىر باسىنداعى الاساپىراندا ءاندىجان اسقان قازاق سۇلەيمەن كەلگەنبايەۆ جەرگىلىكتى اتىنشا اتتى قىزعا ۇيلەنەدى. ول كۇنكورىس قامىمەن تۇركىستان ولكەسىن تالاي جىل بويى تۇگەلگە جۋىق ارالاعاندىقتان، وزبەك، قىرعىز، تاجىك، تۇرىكمەن جانە ورىس تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن. سوندىقتان بولار، ءاندىجاندىق بايلاردىڭ ءبىرى ونى كەرۋەنسارايعا جۇمىسقا الادى.
كەرۋەنسارايدىڭ ءىس جۇرگىزۋشىسى رەتىندە سۇلەيمەن ءتۇرلى ۇلت وكىلدەرىنە، اسىرەسە، كەرۋەنسارايعا دەم الۋ ءۇشىن ءجيى- ءجيى كەلەتىن ورىس شەنەۋنىكتەرى مەن پوليتسيا پريستاۆىنا قىزمەت قىلا الاتىن جالعىز كىسى- تۇعىن. بىرنەشە ءتىل ءبىلۋىنىڭ ارقاسىندا سۇلەيمەن ەل قاتارلى ءومىر سۇرگەن. سۇلەيمەننىڭ قىزى حاديشا 1913 -جىل 3-شىلدەدە دۇنيەگە كەلگەن.
ولكەدە سوۆەت ۇكىمەتى ورناعان سوڭ قىم- قۋىت زامان باستالىپ كەتەدى. جەرگىلىكتى حالىق قىزىلدارعا تاباندى قارسىلىق كورسەتەدى. سونداي ساتتەردىڭ بىرىندە سۇلەيمەن قاپىدا وققا ۇشادى. اتىنشا قاجىرلى ايەل بولاتىن. كۇيەۋى ولگەن سوڭ تۇرمىس تاۋقىمەتىن قانشا تارتسا دا، پەرزەنتتەرىن وزگەدەن كەم قىلماۋعا تىرىسىپ باقتى.
حاديشا سۇلەيمەنوۆانىڭ بولەسى قۇربانگۇل سايدوۆانىڭ ەستەلىكتەرىندە «اتىنشا اپايىم بەس بالاسى - ءجۇسىپجان، مۋتابار، حاديشا، نيازبەك، گۇلباھرامدارمەن بىرگە ءاندىجاندا تۇراتىن ەدى. وتە اۋىر، قاندى ازامات سوعىسى كەزىندە اكەم اپايىمدى بالالارىمەن شىمكەنتكە كوشىرىپ اكەلگەن»، - دەگەن دەرەكتەر بار.
مۇنداعى قۇربانگۇل اكەم دەپ اتاعان كىسى كەيىنىرەك شىمكەنت وبلىسى تۇتىنۋ وداعىن باسقارعان فازىلبەك قۇلتاسوۆ. ول 1937 -جىلدىڭ 1-قىركۇيەگىندە تۇتقىندالعان. بۇل دەرەككە قاراساق، حاديشانىڭ وتباسى ءبىر جىلدارى شىمكەنتتە دە تۇرعان كورىنەدى. تاريحقا ۇڭىلسەك، بالالىق شاعىندا كوپ قيىندىق كورگەندەر، وسكەندە ۇلكەن تۇلعاعا اينالادى ەكەن. سوعان قاراعاندا، تاعدىردىڭ ماشاقاتتارى ادامدى شىڭدايتىن بولسا كەرەك. حاديشا اعاسى ءجۇسىپجان، اپكەسى مۋتابار، ءىنىسى نيازى تورتەۋى ءبىر كۇندە مەكتەپكە بارادى. ءبىرىنشى سىنىپقا.
تاڭداناتىن جەرى جوق، سوۆەت وكىمەتىنىڭ العاشقى جىلدارىندا ءار ءتۇرلى جاستاعى بالالار ءبىر سىنىپتا وقي بەرەتىن. 1924 -جىلى اتىنشا پىللە (جىبەك قۇرتى) وڭدەۋ زاۋىتىنا جۇمىسقا تۇرادى. زاۋىتتا ىستەي ءجۇرىپ، وزبەك ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن مۇعالىمدەر دايىندايتىن كۋرستا وقيدى. سول بىلىمىمەن زاۋىت جۇمىسشىلارىن، ءوزى تۇراتىن ماحاللا تۇرعىندارىنىڭ ساۋاتىن اشۋ ۇيىرمەسىنە جەتەكشىلىك ەتەدى. ونىڭ بالالارى دا ورىس مەكتەبىنىڭ 3-سىنىبىنان باستاپ وقۋىن جالعاستىرادى.
حاديشا اناسىنان اكەسىنىڭ قانداي ادام بولعانى جايلى اڭگىمەلەردى تىڭداپ، اكەسى سياقتى كوپ ءتىل بىلەتىن جەتىك مامان بولامىن دەپ جاستايىنان الدىنا ماقسات قويادى. ول كەزەڭدە وزبەك جەرىندە جاعداي كۇردەلى ەدى. 1926 -جىلى ايەلدەردىڭ ءپارانجىسىن شەشىپ تاستاتۋ ءۇشىن «شابۋىل» (قۋجۋم) ناۋقانى باستالادى. ءبىر تاراپتان وعان قارسىلار دا قاۋلاپ شىعادى. 1928 -جىلدا ءپارانجىسىن تاستاعان، ساۋاتسىزدىقتى جويۋ كۋرسىنا نەمەسە كوركەمونەرپازدار ۇيىرمەسىنە قاتىسقان 203 ايەل ولتىرىلگەن دەگەن دەرەك بار. سوعان قاراماستان، ايەل تەڭدىگى ماسەلەسى كۇن تارتىبىنەن تۇسكەن جوق، كەرىسىنشە كۇشەيە تۇسكەن.
1926-1927 -جىلدارداعى جەرگىلىكتى سوۆەتتەرگە سايلاۋ بۇرىن- سوڭدى بولماعان قۇبىلىسقا اينالدى. قالالىق سوۆەتتەرگە سايلانعان 5220 دەپۋتاتتان 929-ى، اۋداندىق سوۆەتتەرگە سايلانعان 1752 دەپۋتاتتان 163 ى، اۋىلدىق سوۆەتتەرگە سايلانعان 30613 دەپۋتاتتان 3904 ى ايەل زاتىنان بولاتىن. مۇنىڭ ءبارىن وقىپ- ءبىلىپ وتىرعان حاديشا ءبىلىم السا عانا، جەتىستىككە جەتەتىنىن تۇسىنەدى. حاديشا 1931 -جىلى 9 جىلدىق ورىس ورتا مەكتەبىن ءبىتىرىپ، تاشكەنتتەگى سوۆەت قۇرىلىسى جانە قۇقىق عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ دايىندىق كۋرسىنا وقۋعا ءتۇستى. ءبىر جىل وقىعان سوڭ، ەندى عانا اشىلعان جاھان ابيدوۆا اتىنداعى سوۆەت قۇرىلىسى جانە قۇقىق ينستيتۋتى قۇقىق فاكلتەتىنىڭ 2-كۋرسىنا قابىلداندى.
بۇل ينستيتۋتقا ماسكەۋ مەن لەنينگرادتان ي. ي. كرىلسوۆ، ي. ن. ترەپيسىن سياقتى پرفەسسورلار شاقىرىلادى. ينستيتۋت الدىندا زاڭ سالاسىن جەتىلدىرۋ ماقساتى تۇرعان- دى. ويتكەنى، وزبەكستاندا 1928 -جىلعا دەيىن سوۆەت سوتتارىمەن بىرگە شاريعات سوتتارى دا بولعان. حاديشا سۇلەيمەنوۆا 1935 -جىلى ينستيتۋتتى بىتىرەدى. ءبىتىرۋ كەشىنە وزبەكستان س س ر ورتالىق اتقارۋ كوميتەتىنىڭ ءتوراعاسى يۋ. احۋنبابايەۆ قاتىسىپ، بىتىرۋشىلەردى جۇمىسپەن قامتۋ ماسەلەسىن وڭتايلى شەشكەن. حاديشا حالىق سوتى بولىپ ىستەي باستايدى.
1935 -جىلدىڭ اياعىندا رەسپۋبليكا جوعارعى سوتىنىڭ مۇشەلىگىنە سايلانعان. بۇرىن- سوڭدى ەشكىم 22 جاسىندا مۇنداي جەتىستىككە جەتپەگەن ەكەن. ول جوعارعى سوتتا 3 -جىلعا جۋىق ىستەدى. 1938 -جىلى ماسكەۋ زاڭ ينستيتۋتىنىڭ اسپيرانتۋراسىنا وقۋعا تۇسەدى. پروفەسسور ا. ن. تراينين جەتەكشىلىگىمەن عىلىمي جۇمىسىنا ماتەريالدار جيناي باستايدى. الايدا سوعىس باستالىپ كەتكەن سوڭ ونىڭ كانديداتتىق ديسسەرتاتسياسى قورعالماي قالادى. تاشكەنتكە قايتىپ كەلگەن ول زاڭ ينستيتۋتىندا 2 جىل اسسيستەنت، كەيىننەن قىلمىستىق قۇقىق كافەدراسىندا دوتسەنت بولادى. 1945 -جىلدىڭ 20-شىلدەسىندە سس س ر ادىلەت كوميسسارى قۇزىرىنداعى بۇكىلوداقتىق زاڭ ينستيتۋتىندا كانديداتتىق ديسسەرتاتسيان قورعايدى. سول جىلى تاشكەنت زاڭ ينستيتۋتى قىلمىستىق قۇقىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولىپ تاعايىندالادى.
س س س ر جوعارعى ءبىلىم مينيسترلىگى جوعارعى اتتەستاتسيا كوميسسياسى وعان بەرىلگەن دوتسەنتتىك اتاعىن بەكىتەدى. 1948 -جىلى سس س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ زاڭ ينستيتۋتىنا دوكتورانتۋراعا جىبەرىلەدى. 1950 -جىلدىڭ 29-جەلتوقسانىندا دوكتورلىق ديسسەرتاتسياسىن قورعايدى. شىعىس ايەلدەرى اراسىنان شىققان زاڭ عىلىمى سالاسىنداعى تۇڭعىش عىلىم دوكتورى بولعان ول، سول وقۋ ورنىندا ءبىر جىلدان كوبىرەك كافەدرا پروفەسسورى بولىپ ىستەيدى. 1954 -جىلى حاديشا سۇلەيمەنوۆا تاشكەنت زاڭ ينستيتۋتىنا ديرەكتور بولىپ تاعايىندالادى. سول جىلى جەلتوقساندا وعان «وزبەك س س ر- نا ەڭبەك سىڭىرگەن عىلىم قايراتكەرى» اتاعى بەرىلەدى. 1955 -جىلى ينستيتۋت جابىلىپ، س ا گ ۋ-دە اشىلعان زاڭ فاكۋلتەتىنىڭ دەكانى، قىلمىستىق قۇقىق كافەدراسىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولادى. 1956 -جىلى حاديشا سۇلەيمەنوۆا ءوزس س ر عىلىم اكادەمياسىنىڭ اكادەميگى بولىپ سايلانادى. ول 1956 -جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءوزس س ر ادىلەت ءمينيسترى بولادى. وسى لاۋازىمدا جۇرگەندە 1961 -جىلدىڭ 30-مامىرىندا كۇشىنە ەنگەن ء«وزس س ر ادۆوكاتۋرا تۋرالى زاڭىن» دايىنداعان ەكەن. 1957 -جىلدىڭ 1-مامىرىنداعى مالىمەتتەرگە نازار سالساق، مينيسترلىكتەگى 41 قىزمەتكەردىڭ 15 ى، وبلىستىق سوتتىڭ 87 سۋدياسىنىڭ 25 ى، 230 حالىق سۋدياسىنىڭ 48 ى، 70 نوتاريۋستىڭ 53 ى ايەلدەر بولعان. سوعان قاراعاندا، ح. سۇلەيمەنوۆا بۇل ماسەلەگە ەرەكشە كوڭىل بولگەن كورىنەدى. 1958 -جىل 24-قاڭتاردا ونىڭ باسشىلىعىمەن تاشكەنت سوت ەكسپەرتيزا عىلىمي- زەرتتەۋ ينستيتۋتى اشىلدى. بۇل ينستيتۋتقا كەيىنىرەك حاديشا سۇلەيمەنوۆا ەسىمى بەرىلدى. ينستيتۋت قازىر ورتالىققا اينالعان.
سول جىلدىڭ ناۋرىز ايىندا وزبەكستان ادىلەت جانە سوت ورگاندارى قايتا قۇرىلىمدالدى. ادىلەت مينيسترلىگىنىڭ سوتتار مەن نوتاريۋستاردى باسقارۋ فۋنكتسياسى جوعارعى سوتقا بەرىلدى. ءوزس س ر مينيسترلەر سوۆەتى قۇزىرىنداعى كوديفيكاتسيا ىستەرىن ۇيىمداستىرۋشى، مينيسترلىكتىڭ باسقا مىندەتتەرىن اتقارۋشى ورگان - يۋريسديكالىق كوميسسيا قۇرىلدى.
ح. سۇلەيمەنوۆا وسى كومميسسياعا جەتەكشىلىك ەتتى. ادۆوكاتۋرا، سوت ەكسپەرتيزاسى ينستيتۋتى وسى كوميسسيا قۇرامىنا ەندى. ينستيتۋت 1959-1963 -جىلداردا اكادەميك ح. سۇلەيمەنوۆا رەداكتسياسى استىندا 4 عىلىمي جيناق شىعاردى. ءتورتىنشى شاقىرىلعان سس س ر جوعارعى سوۆەتىنىڭ التىنشى سەسسياسى 1957 -جىلدىڭ 11-اقپانىندا قابىلدانعان زاڭعا سايكەس، وداقتاس رەسپۋبليكالاردىڭ سوت جۇيەسى تۋرالى زاڭداردى ، ازاماتتىق، قىلمىستىق جانە پروتسەسسۋالدىق كودەكستەردى قابىلداۋ قۇقىعى وداقتاس رەسپۋبليكالارعا بەرىلدى. انە، وسى كەزدە بۇكىل زاڭداردى دايىنداۋ ح. سۇلەيمەنوۆاعا ەنشىسىنە ءتيدى.
1959 -جىلدىڭ اقپانىندا وزبەكستان، قازاقستان، قىرعىزستان، تاجىكستان جانە تۇرىكمەنستان وكىلدەرىنىڭ قاتىسۋىمەن تاشكەنتتە وتكىزىلگەن رەسپۋبليكالارارالىق عىلىمي كونفەرەنتسيا حاديشا سۇلەيمەنوۆانىڭ باستاماسى ءارى باسشىلىعىمەن وتكىزىلدى. 1959 -جىل 21-مامىردا بەسىنشى شاقىرىلعان ءوزس س ر جوعارعى سوۆەتىنىڭ ەكىنشى سەسسياسى ءوزس س ر سوت جۇيەسى تۋرالى زاڭدى(وداقتاس رەسپۋبليكالار اراسىندا ءبىرىنشى بولىپ) قابىلدادى جانە رەسپۋبليكانىڭ قىلمىستىق، قىلمىستىق- پروتسەسسۋالدىق كودەكستەرىن بەكىتتى. 1961-1963 -جىلداردا ازاماتتىق جانە ازاماتتىق- پروتسەسسۋالدىق زاڭداردى دايىنداۋعا دا ح. سۇلەيمەنوۆا باسشىلىق جاسادى.
حاديشا سۇلەيمەنوۆا 1948 -جىل تاشكەنت قالاسى ماسكەۋ اۋداندىق سوۆەتىنە، 1955-1957 -جىلداردا تاشكەنت قالالىق سوۆەتىنە، 1959 -جىلدا ءوزس س ر جوعارعى سوۆەتىنە دەپۋتات بولىپ سايلانعان. حاديشا سۇلەيمەنوۆا 1964 -جىلى ءساۋىر ايىندا ءوزس س ر جوعارعى سوتىنىڭ ءتورايىمى بولىپ سايلاندى. بۇعان دەيىن الەمنىڭ ەشبىر ەلىندە مۇنداي لاۋازىمعا ايەل كىسى سايلانباعان ەكەن.
ءبىر قىزىعى، بۇل باقىت دەموكراتيا وتانى سانالاتىن اقش نەمەسە ەۋروپا ەلدەرىنىڭ ايەلدەرى ەمەس، قازاق قىزىنا بۇيىرعانى ۇلكەن تاريحي جەتىستىك بولىپ قالا بەرمەك. حاديشا سۇلەيمەنوۆانىڭ 1956 -جىلى سوتسيولوگتاردىڭ ءۇشىنشى حالىقارالىق امستەردام كونگرەسىنە قاتىسۋى ونىڭ ەسىمىن الەمگە تانىتا ءتۇستى. 1961 -جىلى بىرىككەن اراب رەسپۋبليكاسىندا وتكىزىلگەن ازيا جانە افريكا ايەلدەرىنىڭ ءبىرىنشى كونفەرەنتسياسىندا ءسوز سويلەۋى دە ەلەۋلى وقيعا بولدى. ح. سۇلەيمەنوۆانىڭ پرەزيدەنت گامال ابدەل ناسىرمەن كەزدەسۋىن الەمدىك باسپا ءسوز جارىسا جاريالادى. سونداي- اق ول لوندون، سوفيا، توكيو، دەلي، پراگا، كولومبا ت. ب. قالالاردا وتكىزىلگەن عىلىمي كونفەرەنسيالارعا قاتىسىپ، بايانداما جاساعان.
حاديشا سۇلەيمەنوۆا 1965 -جىل 26 قاراشادا ومىردەن وزعان. ۇلى عالىم، بىلىكتى قايراتكەردىڭ ومىرلىك جولداسى ب. شەرقوجايەۆ پروكۋراتۋرا سالاسىندا ىستەگەن. شاۆكات ەسىمدى ۇلى بار. دۇنيەجۇزىندە جوعارعى سوتتى باسقارعان تۇڭعىش ايەلدىڭ ءومىر جولى جايلى 1974 -جىلى پروفەسسور م. حاكىموۆتىڭ «اكادەميك حاديشا»، 1993 -جىلى م. حاكىموۆ، ع. احمەدوۆ، ا. سايدوۆتاردىڭ «حاديشا سۇلەيمەنوۆا - زاڭگەر، عالىم، مەملەكەت قايراتكەرى» اتتى كىتاپتارى شىققان.
اۆتور: بەگابات ۇزاقوۆ