وسىعان وراي، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى مۇحتار تىلەۋبەردىنىڭ بارشا الەم ءۇشىن كۇردەلى بولعان 2020 -جىلداعى ديپلوماتتاردىڭ جۇمىسى تۋرالى سۇحباتى بۇگىن «كازاحستانسكايا پراۆدا» گازەتىندە جاريالاندى. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ باسپا ءسوز قىزمەتى سۇحباتتىڭ قازاق تىلىندەگى نۇسقاسىن وقىرمان نازارىنا ۇسىنادى.
- مۇحتار بەسكەن ۇلى، 2020 -جىل قازاقستان مەن بارشا الەمنىڭ جاڭا تاريحىندا مەيلىنشە ەرەكشە بولعانى راس. سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى قازىرگى جاعدايدا قالاي جۇمىس ىستەدى جانە كوۆيد-19 پاندەمياسىمەن، ونىڭ الەۋمەتتىك جانە ەكونوميكالىق سالدارىمەن كۇرەسكە قانداي ۇلەس قوستى؟
- سىزبەن كەلىسەمىن. 2020 -جىل بارلىق مەملەكەت ءۇشىن قيىن جىل بولدى. پاندەميا تۋدىرعان داعدارىس ادام ءومىرىنىڭ بار سالاسىنا اسەر ەتىپ، مەديتسينانىڭ قازىرگى دامۋ دەڭگەيىنە قاراماستان مەملەكەتتەردىڭ ءبىر- بىرىنە قانشالىقتى تاۋەلدى ەكەنىن جانە ادامزاتتىڭ السىزدىگىن كورسەتتى. كوروناۆيرۋس سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جۇمىسىنا دا وزگەرىستەر ەنگىزدى: شەت ەلدەردە قالىپ قويعان ازاماتتارىمىزعا كارانتيندەر جاعدايىندا كومەك كورسەتۋگە، داعدارىس جاعدايىندا سىرتقى ساياساتتى جۇزەگە اسىرۋ تەتىكتەرىن بەيىمدەۋگە جانە حالىقارالىق ءىس- شارالاردى ونلاين رەجيمدە وتكىزۋگە باسىم نازار اۋدارىلدى. شەتەلدەگى ديپلوماتيالىق وكىلدىكتەرىمىزدىڭ مۇمكىندىگىن پايدالانا وتىرىپ ءبىز ەل ءۇشىن ماڭىزدى ماسەلەدە ۇيلەستىرۋشى ءرولدى قامتاماسىز ەتۋگە بار كۇشىمىزدى سالدىق.
سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى جانىنداعى شەتەلدەگى قازاقستان ازاماتتارىنا كومەك كورسەتۋ جونىندەگى جەدەل شتاب جانە ءبىزدىڭ شەتەلدەگى وكىلدىكتەر 33 مىڭنان استام ازاماتىمىزدىڭ ەلگە ورالۋىنا جانە ولاردى قايتارۋ بويىنشا 385 رەيس ۇيىمداستىرۋعا، دەنساۋلىق ساقتاۋ مينيسترلىگىمەن بىرگە ەلگە دەنساۋلىعىنا بايلانىستى قازاقستاننىڭ 28 ازاماتىن ەلگە قايتارۋعا ايتارلىقتاي كومەك كورسەتتى. س ءى م سونداي- اق شەتەل ازاماتتارىنىڭ ءبىزدىڭ ەل اۋماعىندا زاڭدى بولۋىن نەمەسە ولاردىڭ وتانىنا ورالۋلارىنا دا ات سالىستى. 2020 -جىلى ازاماتتاردىڭ ناقتى قاجەتتىلىگىنە باعىتتالعان قولدانبالى، باعىت- باعدارلى ديپلوماتيا الدىڭعى قاتارعا شىقتى، بۇل البەتتە «ەستۋشى مەملەكەت» ساياساتىنىڭ زاڭدى جالعاسى بولدى.
- وتكەن جىلى الەم ەلدەرى اراسىندا جاريالانعان دوستىق قارىم- قاتىناس بۇرىن- سوڭدى بولماعان سىناقتان ءوتتى. پاندەميا مۇنداي جاعدايدى جالعىز ەڭسەرىپ ءوتۋدىڭ مۇمكىن ەمەستىگىن كورسەتتى. كىم بىزگە كومەك قولىن سوزدى جانە ءبىز كىمدەرگە كومەكتەستىك؟
- پاندەميا جاڭا جاعداي تۋدىرعانى راس. ەستە بولسا، ەڭ باسىندا مەملەكەتتەر ءبىراز ەسەڭگىرەپ، ءوز اۋماعىندا ىندەتتىڭ تارالۋىن بولدىرماۋ ءۇشىن قانداي امال- شارعى قولدانارلارىن بىلمەي داعدارىپ قالدى. البەتتە، شەكارالاردى جاۋىپ، قاتاڭ كارانتين رەجيمىن ەنگىزۋ كوپ مەملەكەتتىڭ قالىپتى شەشىمى بولسا دا، ۆيرۋستىڭ ەل اۋماعىنا ەنۋىنە بۇل توسقاۋىل بولا المادى. سودان كەيىن عانا ءبارى تۋىنداعان پروبلەمالاردى شەشۋدىڭ جالعىز جولى كۇش بىرىكتىرىپ، ءوزارا كومەك كورسەتۋ ەكەنىن ءتۇسىندى. پاندەميا جاعدايىندا مەملەكەتتەر اراسىنداعى ىنتىماق، ارىپتەستىك جانە ءوزارا كومەك تۋرالى تەزيستىڭ ناقتى ماعىناسى اشىلىپ، مازمۇنى تولىقتى. كوپتەگەن ەلدەر قيىن جاعدايعا تاپ بولدى، سول ساتتە كورسەتىلگەن گۋمانيتارلىق كومەك ولار ءۇشىن ۇلكەن دەمەۋ بولىپ، العاشقى «سوققىدان» امان- ەسەن شىعۋعا، تىنىس الىپ، بۇل زۇلىم كۇشكە قارسى كۇرەسۋگە قاجەتتى قور جيناۋعا ىقپال ەتتى.
وسى ۇردىستەن قازاقستان دا شەت قالمادى. قيىن ساتتە س ءى م- ءنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى ءدارى- دارمەكتەر مەن جەكە قورعانىس قۇرالدارىن قوسا العاندا شەتەلدىك گۋمانيتارلىق كومەكتى باعىتتاۋ جانە تارتۋ بولدى. ءبىزدىڭ مەملەكەت العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ ۋحانعا مەديتسينالىق- گۋمانيتارلىق كومەك جىبەردى. اۋعانستان، قىرعىزستان، تاجىكستان، وزبەكستان، ماجارستان جانە يتالياعا ازىق- تۇلىك پەن مەديتسينالىق كومەك كورسەتتى. ءبىز ءوز كەزەگىندە پاندەميامەن كۇرەسۋ ءۇشىن ەۋروپادان، سولتۇستىك امەريكادان، ازيادان، اۋستراليادان، تاياۋ شىعىستان جانە ت م د ەلدەرىنەن گۋمانيتارلىق كومەك قابىلدادىق.
كوۆيد-19-بەن كۇرەستە قازاقستاندىق دارىگەرلەرگە ناقتى كومەك كورسەتكەن رەسەي مەن قىتايدان دارىگەرلەر توبىنىڭ كەلگەنىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وسى مۇمكىندىكتى پايدالانا وتىرىپ، مەن بارلىق شەتەلدىك سەرىكتەستەرىمىزگە پاندەمياعا قارسى جالپى كۇرەستە قازاقستاندىقتارعا كورسەتكەن ماڭىزدى حالىقارالىق ىنىماقتاستىق ءۇشىن شىن جۇرەكتەن ريزاشىلىعىمدى بىلدىرەمىن.
- الەمدىك لوكداۋن جالپى حالىقارالىق قىزمەتكە، ونىڭ ىشىندە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنا اسەر ەتتى مە؟ وسىعان بايلانىستى قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020-2030 -جىلدارعا ارنالعان قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ جاڭا سىرتقى ساياسي تۇجىرىمداماسىن جۇزەگە اسىرۋدىڭ كەلەشەگى قانداي؟
- الەمدىك لوكداۋن مەن كارانتين شارالارى ديپلوماتتاردىڭ جۇمىسىنا بەلگىلى ءبىر قيىندىقتار اكەلدى. ءبىرقاتار حالىقارالىق ءىس- شارالار ەپيدەميولوگيالىق جاعداي جاقسارعانعا دەيىن كەيىنگە قالدىرىلدى، ءبىراق ولاردىڭ كوبى سيفرلىق فورماتقا كوشتى. «سيفرلىق بايلانىس» بەلسەندى دامىپ، ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مۇددەسىن ىلگەرىلەتۋ بويىنشا جۇمىستاردىڭ جالعاسۋىنا جول اشتى. دەسە دە قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى وزگەرىسسىز قالدى: ءبىز حالىقارالىق ارەنادا ۇلتتىق مۇددەمىزدى بەرىك العا جىلجىتىپ، قورعاۋعا باسىم نازار اۋدارا وتىرىپ، سىندارلى، تەڭدەستىرىلگەن جانە كوپۆەكتورلى سىرتقى ساياسات جۇرگىزۋدى جالعاستىرامىز.
شىندىعىندا، 2020 -جىل ءبىز ءۇشىن وتە ماڭىزدى بولدى، ويتكەنى پرەزيدەنت ق. توقايەۆ قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 2020-2030 -جىلدارعا ارنالعان جاڭا سىرتقى ساياسي تۇجىرىمداماسىن بەكىتتى. العاش رەت سىرتقى ساياسي جوسپارلاۋ كوكجيەگى ۇنەمى وزگەرىپ وتىراتىن سىرتقى جاعدايلارعا بەيىمدەلە وتىرىپ، 10 جىلعا دەيىن ۇلعايدى. قۇجات اشىق سيپاتقا يە جانە ايماقتىق ءارى حالىقارالىق ساۋدا- ەكونوميكالىق قاتىناستار جۇيەسىن ودان ءارى ينتەگراتسيالاۋ ارقىلى الەمدىك قوعامداستىقتا مەملەكەتتىڭ تۇراقتى پوزيتسياسى مەن وڭ كەيىپىن قالىپتاستىرۋعا باعىتتالعان. ونى جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا مەملەكەتتىك تاۋەلسىزدىكتىڭ سىرتقى ساياسي نەگىزدەرىن نىعايتۋ، ۇلتتىق قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ، دوستىق جانە تەڭ قاتىناستاردى دامىتۋ، ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى ودان ءارى كەڭەيتۋ ءۇشىن جاعدايلار مەن العىشارتتار قۇرۋ، سونداي- اق ازاماتتارىمىزدىڭ قۇقىقتىق قورعالۋىن قامتاماسىز ەتۋ كوزدەلۋدە. تۇتاستاي العاندا تۇجىرىمدامانى ىسكە اسىرۋ ەلگە، وتاندىق بيزنەسكە جانە ءاربىر ازاماتقا ناقتى پايدا اكەلەدى.
- 2020 -جىلى بۇكىل الەم بويىنشا قوزعالىس شەكتەلىپ، كوپتەگەن ءىس- شارالار توقتاتىلىپ نە كەيىنگە قالدىرىلدى. حالىقارالىق قوعامداستىققا جاڭا جاعدايعا بەيىمدەلۋگە تۋرا كەلدى. ءتىپتى بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 75 جىلدىق مەرەيتويلىق سەسسياسى ۆيرتۋالدى فورماتتا ءوتتى. مۇنداي ونلاين- پلاتفورمالاردىڭ تيىمدىلىگىن قالاي باعالايسىز؟
- پاندەميا كەزىندە حالىقارالىق قاتىناستار «كۇتۋ رەجيمىنە» اۋىسىپ، ءداستۇرلى ديپلوماتيا كۇن ءتارتىبىن شەكتەدى دەۋ قاتە تۇسىنىك. داعدارىس حالىقارالىق قاتىناستارداعى «تار كەڭىستىكتەردى» انىقتاپ، كۇن تارتىبىنە ەڭ وزەكتى پروبلەمالاردى قويدى. ديپلوماتيالىق قىزمەت، جوعارىدا ايتقانىمداي، جاڭا ساندىق فورماتتى قابىلداي وتىرىپ جالعاستى. مەنىڭ ويىمشا، ونلاين كەزدەسۋلەر مەيلىنشە ءتيىمدى جەدەل شەشىمدەر قابىلداۋعا مۇمكىندىك بەرەدى. دەسە دە، ولار كەلىسسوزدەردىڭ قالىپتى فورماتىن الماستىرادى دەي المايمىز، جاقىن ارادا وعان قايتا ورالامىز دەگەن ۇمىتتەمىز.
وسىعان قاراماستان، قازاقستان ءوزىنىڭ مۇددەلەرىن حالىقارالىق پلاتفورمالاردا ءتيىمدى ىلگەرىلەتۋدى جالعاستىردى. پرەزيدەنت قاسىم- جومارت توقايەۆتىڭ بۇۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ 75 سەسسياسىنىڭ جۇمىسىنا قاتىسۋ بارىسىندا كوتەرگەن باستامالارى حالىقارالىق قوعامداستىقتا جاعىمدى باعاعا يە بولدى. اتالعان باستامالاردى قىسقاشا اتاپ وتسەم: حالىقارالىق دەنساۋلىق ساقتاۋ- سانيتارلىق ەرەجەلەردى قايتا قاراۋ، بۇۇ مەن حالىقارالىق بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك اگەنتتىگىنىڭ قولداۋىمەن اۋرۋلاردى باقىلاۋ جانە بيولوگيالىق قاۋىپسىزدىك جونىندەگى ايماقتىق ورتالىقتار جەلىسىن قۇرۋ. جەلتوقسانداعى كليماتتىق امبيتسيالار سامميتىندە مەملەكەت باسشىسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەكونوميكانى 2060 -جىلعا دەيىن دەكاربونيزاتسيالاۋ جونىندەگى جاڭا ماڭىزدى مىندەتىن اتاپ ءوتتى.
2020 -جىلدىڭ قىركۇيەگىندە ءبىزدىڭ ەل ازاماتتىق جانە ساياسي قۇقىقتار تۋرالى حالىقارالىق پاكتىنىڭ ءولىم جازاسىن الىپ تاستاۋعا باعىتتالعان ەكىنشى فاكۋلتاتيۆتىك حاتتاماسىنا قوسىلدى. مەملەكەت باسشىسىنىڭ ونى راتيفيكاتسيالاۋ تۋرالى زاڭعا قول قويۋى قازاقستاننىڭ جالپى ادامزاتتىق قۇندىلىقتار مەن دەموكراتيالىق نورمالاردى ۇستاناتىنىن راستادى. مەن اسىرەسە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ تۇڭعىش پرەزيدەنتى - ەلباسى ن. نازاربايەۆتىڭ يادرولىق قارۋسىزداندىرۋ جانە يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋ ءۇشىن كۇرەستەگى بەدەلى مەن ءرولىن اتاپ وتكىم كەلەدى. وعان يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارت ۇيىمىنىڭ «يادرولىق سىناقتاردان ازام الەم ءۇشىن چەمپيون» مارتەبەسىن بەرۋى وسىنىڭ دالەلى.
جىل سوڭىندا ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسى حالىقتى ساۋىقتىرۋ، قورشاعان ورتانى قالپىنا كەلتىرۋ جانە سەمەي ايماعىنىڭ ەكونوميكالىق دامۋى ماقساتىندا حالىقارالىق ىنتىماقتاستىق جانە قىزمەتتى ۇيلەستىرۋ تۋرالى قازاقستاننىڭ باستاماسىمەن قارار قابىلدادى. قۇجات حالىقارالىق قاۋىمداستىقتىڭ قازاقستاننىڭ يادرولىق سىناقتاردىڭ ادامداردىڭ ومىرىنە جانە دەنساۋلىعىنا، اسىرەسە بالالار مەن وزگە دە وسال توپتاردىڭ ومىرىنە ۇزاق اسەر ەتەتىنە الاڭداعانىن مويىنداعانىنا ايقىن دالەل. ەلباسىنىڭ تاعى ءبىر سىرتقى ساياسي باستاماسىن جۇزەگە اسىرۋ اياسىندا قازاقستان 2020-2022 -جىلدارى ازياداعى ءوزارا ءىس- قيمىل جانە سەنىم شارالارى كەڭەسىنە ءتوراعالىق ەتۋدى قابىلدادى. ءقازىر الدىمىزدا وسى ديالوگ الاڭىن تولىققاندى حالىقارالىق ۇيىمعا اينالدىرۋ مىندەتى تۇر.
- بىزگە جاقىن حالىقتار ياعني كورشىلەرىمىز تۋرالى ايتقاندا ەلدەرىمىز اراسىنداعى تولىق ءوزارا تۇسىنىستىك تۋرالى دا ءسوز قوزعايمىز. بيىلعى جىل ەۋرازيالىق كەڭىستىك ءۇشىن قيىنعا سوققانى بەلگىلى، اينالامىزداعى ايماقتاردا ەلەۋلى تولقىنىستاردى كوردىك. سوڭعى ءبىر جىل ىشىندە ءبىزدىڭ ورتالىق ازيا، ت م د ەلدەرىمەن جانە تۇركىتىلدەس الەممەن ىنتىماقتاستىعىمىز قالاي دامىدى؟
- ورتالىق ازيا - قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنداعى ستراتەگيالىق ماڭىزدى باعىت. بۇگىنگى كۇنى ەلدەرىمىز اراسىندا ءتۇرلى دەڭگەيلەردە قارقىندى ساياسي ديالوگ قۇرىلىپ، تۇراقتى ەكونوميكالىق، مادەني- گۋمانيتارلىق بايلانىستار ورنىقتى. پاندەمياعا بايلانىستى، ەلدەرىمىز اراسىندا ءوز وتانىنا ورالعان ازاماتتارعا ترانزيتتىك دالىزدەر بەرۋ، سونداي- اق جۇك تاسىمالداۋشىلارعا كەدەرگىسىز ترانزيت بەرۋ بويىنشا جەدەل ءوزارا ءىس- قيمىل ۇيىمداستىرىلدى.
2020 -جىلى رەسەي فەدەراتسياسى، قىتاي، ا ق ش، ەۋروپالىق وداق، جاپونيا، ءۇندىستان جانە كورەيا رەسپۋبليكاسى سياقتى سەرىكتەستەرىمىزبەن «ورتالىق ازيا +» كوپجاقتى فورماتتارى ارقىلى ساياسي جانە ديپلوماتيالىق ءوزارا ءىس- قيمىلدىڭ جوعارى ديناميكاسى ساقتالدى. بۇل تەتىكتەر ايماقتىق جانە حالىقارالىق كۇن ءتارتىبىنىڭ وزەكتى ماسەلەلەرىن قاراۋعا، جالپى باسىمدىقتار نەگىزىندە بىرلەسكەن جۇمىس ءۇشىن باستى تاسىلدەردى دايىنداۋعا جانە ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ تۋرالى پىكىر الماسۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
قازاقستان ورتاق تاريح، تۋىستاس تىلدەر جانە مادەنيەتتەر بىرىكتىرەتىن تۇركىتىلدەس ەلدەرمەن قاتىناستاردى دامىتۋعا ۇلكەن ءمان بەرەدى. وتكەن جىل الەمنىڭ بارلىق ەلى ءۇشىن سىناق بولدى جانە وسى جاعدايدا تۇركىتىلدەس ەلدەر كوروناۆيرۋس پاندەمياسىنا قارسى كۇرەستە كۇش بىرىكتىرۋگە دايىن ەكەندىكتەرىن كورسەتىپ، 2020 -جىلى ساۋىردە كوۆيد-19-عا قارسى تۇركى كەڭەسىنىڭ كەزەكتەن تىس ءسامميتىن وتكىزدى. مەملەكەت باسشىلارى پاندەميامەن كۇرەسۋ، دەنساۋلىق ساقتاۋ جانە باسقا سالالارداعى كوپجاقتى ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ جونىندەگى بىرلەسكەن شارالاردى تالقىلادى. سانيتارلىق- ەپيدەميولوگيالىق داعدارىسقا قاراماستان، ايماقتىق ينتەگراتسيالىق بىرلەستىكتەر شەڭبەرىندەگى ءوزارا ءىس- قيمىل قارقىندى دامىدى. ەاەو- داعى ەڭ ماڭىزدى وقيعا «2025 -جىلعا دەيىنگى ەۋرازيالىق ەكونوميكالىق ينتەگراتسيانى دامىتۋدىڭ ستراتەگيالىق باعىتتارىن» قابىلداۋ بولدى، ت م د اياسىندا مۇشە مەملەكەتتەر اراسىنداعى ۇزاق مەرزىمدى ىنتىماقتاستىقتىڭ نەگىزگى قۇجاتى - دوستاستىقتى ودان ءارى دامىتۋ تۇجىرىمداماسىنىڭ جاڭارتىلعان نۇسقاسى قابىلداندى.
دەسە دە وتكەن جىلى كورشىلەرىمىزدىڭ جانە ت م د بويىنشا سەرىكتەستەرىمىزدىڭ باسىنان وتكەن وقيعالارى الاڭداتپاي قويمايدى. بۇل الەم تۋربۋلەنتتىك داۋىرگە اياق باسقانىن تاعى دا راستايدى. قازاقستان دوستارىمىز اتالعان جادايلاردان شىعۋدىڭ لايىقتى شەشىمىن تاباتىنان سەنەدى جانە بۇل ماسەلەلەردى شەشۋگە بارىنشا كومەك قولىن سوزۋعا دايىن.
- قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىندا رەسەي، قىتاي، ا ق ش، ەو ەلدەرى سياقتى ىقپالدى ءارى ءىرى مەملەكەتتەر ماڭىزدى ءرول اتقارادى. اتالعان ەلدەرمەن قازىرگى ءوزارا بايلانىستى قالاي سيپاتتايسىز؟
- بۇگىندە كوپۆەكتورلىقتى كەڭەيتىپ، دوستىق قارىم- قاتىناستى نىعايتۋعا نەگىزدەلگەن قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتى ءبىزدىڭ ساليقالى جانە سەنىمدى سەرىكتەس ەكەنىمىزدى ايقىندايدى. قازاقستان مەن رەسەيدى ءداستۇرلى تۇردە ورتاق كوپعاسىرلىق تاريح پەن دوستىق ءارى تاتۋ كورشىلىكتىڭ بەرىك نەگىزدەرى بايلانىستىرادى، بۇل ءوز كەزەگىندە ەكىجاقتى قاتىناستاردىڭ كەڭ اۋقىمىندا جەمىستى ءوزارا ءىس- قيمىلدىڭ سەنىمدى نەگىزى. ءوزارا تۇسىنىستىك پەن قۇرمەتتىڭ قول جەتكەن دەڭگەيى قازاقستان - رەسەي ىنتىماقتاستىعىن دايەكتى نىعايتۋ ءۇشىن بەرىك ءتۇپ- تامىر بولدى.
ءبىز جاي عانا كورشى ەمەسپىز، ءبىز ستراتەگيالىق سەرىكتەس جانە وداقتاسپىز. 2020 -جىلى 24 - ماۋسىمدا پرەزيدەنت ق. توقايەۆ جەڭىسكە 75 جىل تولۋىنا وراي قىزىل الاڭدا وتكەن جەڭىس پارادىنا قاتىستى. جىل ىشىندە ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى 7 رەت تەلەفون ارقىلى سويلەستى. كوۆيد-19 ۆيرۋسىنىڭ تارالۋىمەن كۇرەس بويىنشا ءىس- قيمىلداردى ۇيلەستىرۋ اياسىندا ايتارلىقتاي جۇمىس ىستەلدى. 22 - جەلتوقساندا قازاقستاندا رەسەيلىك «سپۋتنيك V « ۆاكسيناسىنىڭ ءوندىرىسى باستالدى، ال 2021 -جىلدىڭ باسىندا ەرىكتى ۆاكسيناتسيانى جاپپاي ىسكە قوسۋ جوسپارلانىپ وتىر.
قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ باسىم باعىتتارىنىڭ ءبىرى - قىتايمەن ىنتىماقتاستىقتى تەرەڭدەتۋ. 2019 -جىلعى قىركۇيەكتە قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ قىتايعا جاساعان العاشقى مەملەكەتتىك ساپارى كەزىندە ق ر مەن ق ح ر بىرلەسكەن مالىمدەمەگە قول قويدى، وندا ەكى ەل اراسىنداعى ماڭگىلىك جان- جاقتى ستراتەگيالىق سەرىكتەستىكتى دامىتۋ تۋرالى كەلىسىم بەكىتىلدى. بۇل قۇجات ساياسي، ساۋدا- ەكونوميكالىق، ينۆەستيتسيالىق جانە مادەني- گۋمانيتارلىق بايلانىستاردى دامىتۋدىڭ پەرسپەكتيۆالىق باعىتتارىن ايقىندايدى. جاڭا ەكونوميكالىق ساياسات «نۇرلى جول» جانە قىتايلىق «ءبىر بەلدەۋ، ءبىر جول» باستاماسىنىڭ ءتۇيىسۋى اياسىندا قارقىندى ىنتىماقتاستىققا نەگىز سالىندى. قىركۇيەك ايىندا مەملەكەتتىك كەڭەستىڭ مۇشەسى، قىتاي حالىق رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى ۆان يدىڭ قازاقستانعا جۇمىس ساپارى ءوتىپ، ساپار اياسىندا ءبىز كوۆيد-19 پاندەمياسى جاعدايىندا ەكىجاقتى قاتىناستاردى ارتتىرۋ جايىن تالقىلادىق.
كەڭەيتىلگەن ستراتەگيالىق سەرىكتەستىك دەڭگەيىنە جەتكەن قازاقستان مەن اق ش- تىڭ قاتىناسى قارقىندى دامىپ كەلەدى. ەكى مەملەكەت ءوزارا ساۋدا مەن ينۆەستيتسيادان باستاپ مادەنيەت پەن بىلىمگە دەيىنگى ءتۇرلى سالالاردا سەنىم مەن ىنتىماقتاستىق نەگىزىندە ءىس- قيمىل جاساپ كەلەدى. مەملەكەتتىك حاتشى م. پومپەونىڭ 2020 -جىلدىڭ اقپان ايىندا ءبىزدىڭ ەلگە جاساعان رەسمي ساپارى ناتيجەسىندە ساياسي ديالوگتى جالعاستىرۋ جانە ساۋدا- ەكونوميكالىق ىنتىماقتاستىقتى كەڭەيتۋ تۋرالى ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزىلدى. ا ق ش ەكونوميكامىز ءۇشىن جەتەكشى ينۆەستورلاردىڭ ءبىرى بولىپ قالا بەرەدى. تاۋەلسىزدىك جىلدارى قازاقستانعا اتالعان ەلدەن 50 ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي ينۆەستيتسيا تارتىلدى.
قازاقستان ەۋروپالىق وداقپەن ءوزارا ارەكەتتەسۋدى تولىعىمەن قولدايدى جانە ونى ەلىمىزدىڭ ءارى تۇتاستاي العاندا ايماقتىڭ دامۋىنا ىقپال ەتەتىن ماڭىزدى قۇرال دەپ سانايدى. ءبىز ءۇشىن ەۋروپالىق باعىتتاعى ماڭىزدى وقيعا - مەملەكەت باسشىسىنىڭ اقپان ايىندا ميۋنحەندەگى قاۋىپسىزدىك كونفەرەنتسياسىنا قاتىسۋى جانە 1 - ناۋرىزدا ق ر مەن ە و اراسىنداعى كەڭەيتىلگەن سەرىكتەستىك پەن ىنتىماقتاستىق تۋرالى كەلىسىمنىڭ كۇشىنە ەنۋى بولدى، بۇل حالىقارالىق جانە ايماقتىق قاۋىپسىزدىك، ينفراقۇرىلىمنىڭ، يننوۆاتسيانىڭ، مادەنيەت، سپورت، ءتۋريزمنىڭ دامۋى سىندى ماسەلەلەردى ەسەپكە العاندا 29 ءوزارا ارەكەتتەسۋ سالالارىن قامتيدى. قازاقستاننىڭ حالىقارالىق بەدەلىنىڭ تاعى ءبىر ماڭىزدى تانىلۋى - وتاندىق ديپلومات ق. ءابدىراحمانوۆتىڭ ە ق ى ۇ- نىڭ از ۇلتتار ىستەرى بويىنشا جوعارى كوميسسارى بولىپ تاعايىندالۋى بولدى.
- الەمدىك ەكونوميكا قيىن كەزەڭدەردى باستان كەشىرۋدە، كوپ سالادا قۇلدىراۋ بايقالادى. كوروناۆيرۋسقا دەيىنگى كەزەڭدە كوپتەگەن ەلدەر شەتەلدىك ينۆەستيتسيالار ءۇشىن بەلسەندى كۇرەستى. ءقازىر شەتەلدەن ينۆەستيتسيا تارتۋ بويىنشا جاعدايىمىز قالاي بولىپ جاتىر؟
- سوڭعى بەس جىلدا قازاقستان جىل سايىن ورتا ەسەپپەن 20 ميلليارد دوللارعا جۋىق تىكەلەي شەتەلدىك ينۆەستيتسيا (ت ش ي) تارتتى. قازىر ءبىز بۇكىل الەم بويىنشا ينۆەستيتسيالىق بەلسەندىلىكتىڭ ايتارلىقتاي تومەندەۋىن بايقاپ وتىرمىز. الەمدەگى 5000 ءىرى كومپانيالاردا كۇتىلەتىن پايدا ورتاشا ەسەپپەن %40 تومەندەيدى، بۇل ءوز كەزەگىندە قايتا ينۆەستيتسيالانعان كىرىستەر كولەمىن ازايتادى. سوندا دا اتاپ ءوتۋ كەرەك، 2020 -جىلعى «ءمىنسىز داۋىلعا» دەيىن ت ش ي اعىندارىنىڭ الەم بويىنشا تارالۋىندا سوڭعى جىلدارى بەلگىلى توقىراۋ بولعانى دا راس. ساۋدا جانە دامۋ جونىندەگى ب ۇ ۇ كونفەرەنسياسىنىڭ (يۋنكتاد) بولجامدارى بويىنشا 2020-2021 ج ج. جاھاندىق ت ش ي اعىندارى ءۇشىن ءدال سونداي قۇلدىراۋ كۇتىلۋدە. ۇقساس ءۇردىس قازاقستاندى دا اينالىپ وتپەيدى. بەلگىلى ءبىر سەبەپتەرگە بايلانىستى ەكونوميكامىزعا ت ش ي اعىنىنىڭ تومەندەۋى بايقالدى. سونداي- اق، 2020 -جىلدىڭ ءۇشىنشى توقسانىنىڭ سوڭىندا ولاردىڭ جالپى اعىنى % 32,2- عا تومەندەپ، 12,6 ميلليارد دوللاردى قۇرادى، ءبىر جىل بۇرىن ول 18,6 ميلليارد دوللارعا تەڭ بولدى.
ءبىز قۇلدىراۋ، ەڭ الدىمەن، ەكونوميكانىڭ كەن يگەرۋشى سەكتوردا تىركەلگەنىن كورەمىز، ءبىراق وڭدەۋ ونەركاسىبى ءبىرشاما «تاباندىلىق» تانىتتى. ال اگرارلىق- ونەركاسىپتىك كەشەندە ت ش ي تارتۋدىڭ ءتىپتى ايتارلىقتاي ءوسىمى بايقالادى، بۇل الەمدە ازىق- تۇلىك قاۋىپسىزدىگى فاكتورىنىڭ ماڭىزى ارتۋىمەن بايلانىستى بولۋى مۇمكىن. دۇنيەءجۇزى بويىنشا جۇرگىزىلگەن كارانتين شارالارى، ءوندىرىستى توقتاتۋ جانە ەلدەردىڭ جابىلۋىنا قاراماستان، قازاقستان ۇكىمەتى جاڭا ت ش ي تارتۋ بويىنشا ۋاقتىلى شارالار قابىلدادى. ءبىز بۇعان دەيىن باستالىپ قويعان جوبالاردىڭ «قاتىپ قالۋىنا» جول بەرمەۋ ماسەلەسىن شەشىپ الدىق. ناتيجەسىندە، 2020 -جىلى جالپى قۇنى 1,3 ميلليارد دوللار قۇرايتىن 25 ءىرى ينۆەستيتسيالىق جوبا ىسكە قوسىلىپ، 3800-دەن استام جۇمىس ورنى قۇرىلدى. ولاردىڭ ىشىندە الماتىدا وڭتۇستىك كورەيالىق Hyundai كومپانياسىنىڭ كولىكتەرىن شىعارۋ، قاراعاندى وبلىسىندا نەمىستىڭ Linde Group كومپانياسىنىڭ تەحنيكالىق گازىن ءوندىرۋ جانە الماتى وبلىسىندا ب ا ءا- ءنىڭ Ancil Fund كومپانياسىنىڭ قۇراما جەمدەرىن شىعارۋ سياقتى ماڭىزدى جوبالار بار. پاندەميانىڭ نەگىزگى سالدارىن جويعاننان كەيىن ءبىز بيىلعى جىلى قازاقستان ەكونوميكاسىنا ت ش ي اعىنىن قالىپقا كەلتىرەمىز دەپ ۇمىتتىنەمىز.
- بىرنەشە كۇننەن كەيىن ەلدە پارلامەنتى ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ وتەدى. س ءى م- ءنىڭ سايلاۋ پروتسەسىن ۇيىمداستىرۋداعى ءرولى قانداي؟
- وزدەرىڭىز بىلەتىندەي، سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ نەگىزگى قىزمەتتەرىنىڭ ءبىرى - شەتەلدەگى ازاماتتارىمىزدىڭ مۇددەلەرى مەن قۇقىقتارىن قورعاۋ. 54 ەلدە ولاردىڭ سايلاۋ قۇقىعىن قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن 10 - قاڭتاردا پارلامەنت ءماجىلىسى دەپۋتاتتارىن سايلاۋ ءۇشىن 66 سايلاۋ ۋچاسكەلەرى اشىلادى. ءبىز سايلاۋ پروتسەسىن جوعارى دەموكراتيالىق ستاندارتتارعا سايكەس ۇيىمداستىرۋدى قامتاماسىز ەتۋ ءۇشىن بارلىق شارالاردى جۇزەگە اسىرامىز. قازاقستان باقىلاۋ پروتسەسىنە ۇلكەن ءمان بەرەدى. سايلاۋدى باقىلاۋعا دياقب مەن ەقىۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنان، ت م د پارلامەنتارالىق اسسامبلەياسىنان، تمد اتقارۋ كوميتەتىنەن، ۇ ق ش ۇ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنان، يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان، شانحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنان، تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى، تۇركىتىلدەس مەملەكەتتەردىڭ پارلامەنتتىك اسسامبلەياسىنان حالىقارالىق باقىلاۋشىلار جانە ءبىرقاتار ەلدەردەن وسك وكىلدەرى قاتىسادى دەپ كۇتىلۋدە.
- س ءى م- ءنىڭ 2021 -جىلعا ارنالعان نەگىزگى جۇمىس جوسپارلارى تۋرالى ايتىپ بەرسەڭىز.
- سىرتقى ىستەر مينيسترلىگىنىڭ جاڭا جىلداعى باستى مىندەتى - ۇلتتىق ەكونوميكاعا داعدارىستان شىعۋعا كومەك كورسەتۋ. ەكونوميكالىق جانە گۋمانيتارلىقتان باسقا، بۇقارالىق، سيفرلىق جانە مەديتسينالىق ديپلوماتيانى نىعايتۋ ماڭىزدى. قابىلدانعان شەشىمدەردىڭ جىلدامدىعى، تيىمدىلىگى جانە ولاردى ىسكە اسىرۋ ءۇشىن رەسۋرستاردى جەتكىلىكتى پايدالانۋ ماڭىزدى. پاندەميا تۋدىرعان الەمدىك داعدارىس ءبىز ءۇشىن اۋىر سىناق بولدى. بۇعان قاراماستان، ءبىز الدىمىزعا الدەقايدا ءورشىل ماقساتتار مەن مىندەتتەر قويامىز.
- سۇراقتارىمىزعا جاۋاپ بەرگەنىڭىزگە العىس ايتامىز!