سوندا كۋرچاتكين دەگەن ورىستىڭ ۇلكەن جازۋشىسى، جاسى ماعان تەتەلەس، سول اۋدارىپ وتىرىپ، ريزا بولىپ، مەنى ماقتاپ وتىرىپ، بىلاي دەدى: « ءجارايدى، جاقسى جازىپسىڭ. ادەمى جازۋ قالامگەردىڭ شەبەرلىگىنە بايلانىستى، الايدا، وسى ايتىپ وتىرعانىڭ ارتىق ەمەس پە، ءوزىڭنىڭ حالقىڭدى جاقسى كورەسىڭ، ءبىراق ارتىعىراق ماقتاپ جىبەرىپسىڭ. قازاق مۇنداي بولعان جوق قوي» - دەدى. سوسىن مەن ايتتىم: «بۇرىنعى قازاقتىڭ قانداي ەكەنىن قازىرگى ماعان قاراپ باعالاما، مەن قازاقتىڭ توزعان، شارشاعان، ازعان كەزىندەگى كورىنىسى بولامىن. بابالارىم الدەقايدا ءتاۋىر بولدى» - دەدىم. ول كۇلدى.
سوسىن ايتتىم: « ال، ەندى ءبىر سۇراق ساعان. موڭعول شاپقىنشىلىعى زامانىندا، تاريحتاعى تاتار، موڭعول شاپقىنشىلىعى دەيتىن ۋاقىتتا كىمنىڭ مادەنيەتى جوعارى بولدى؟ ءرۋستىڭ مادەنيەتى جوعارى بولدى ما الدە كوشپەندىلەردىڭ، دالالىقتاردىڭ مادەنيەتى جوعارى بولدى ما؟ - دەدىم. سوندا ول كۇلدى دە ايتتى: «وسىنداي سۇراق قويۋدىڭ ءوزڭ سولەكەت ەمەس پە؟ ارينە، ءرۋستىڭ مادەنيەتى جوعارى بولدى. كوشپەندىلەر جابايى بولدى - دەدى. ولاي بولسا توقتا دەدىم. مادەنيەت دەگەن نە؟ الدىمەن، سوعان كەلىسىپ الايىق. ەگەر، مادەنيەت جازۋ، سىزۋ بولاتىن بولسا، وندا قازىرگى ورىس جازۋى ، كيريلليتسا جازۋى بولگاردىڭ كيريلل، مەدوفيي دەگەن موناحتارىنىڭ شىعارعانى، ارعى تەگى گرەكتىڭ جازۋىنا بارىپ تىرەلەدى. ورىستىڭ ءوزىنىڭ ءتول جازۋى ەمەس. ونىڭ ءوزى كەيىن ورنىققان، حريستيان دىنىنە ەنگەننەن كەيىن. ال ءبىزدىڭ جازۋىمىز 5-6 عاسىرلاردا ابدەن قالىپتاسقان بولاتىن، ارعى زاماندى ايتپاعاندا. ءبىزدىڭ ءتول جازۋىمىزدىڭ مىڭ جارىم جىلدىق تاريحى بار. وندا جازۋ بىزدە بۇرىن بولدى جانە جەتىلگەن، جاقسى بولدى. قازىرگى قازاقتىڭ كيريلليتساعا نەگىزدەلگەن جازۋىنان ءبىزدىڭ بۇرىنعى كونە تۇرىك جازۋىمىز ارتىق بولاتىن. ءوز جازۋىمىز ، ءتول جازۋىمىز. ال ەگەر، مادەنيەت دەگەن ادەبيەت بولاتىن بولسا، وندا «يگور پولكى تۋرالى ءسوز» بار، ورىستىڭ، ۇلكەن ، ۇلى مۇرا. شىعۋ توركىنى كۇماندى ايتكەنمەن. 12- عاسىردا جاسالعان، موڭعول شاپقىنشىلىعىنىڭ قارساڭىندا دەلىك. ال بىزدە ودان بەس- التى عاسىر بۇرىن جاسالعان رۋحاني ەسكەرتكىشتەر ساقتالعان. تاسقا قاشالعان ەرلىك جىرلارى. كۇلتەگىننىڭ باسىنداعى جازۋ دەپ اتالادى. تونىكوكتىڭ باسىنداعى جازۋ دەپ اتالادى. بىلگە قاعاننىڭ جازۋى دەپ اتالادى. مويىن- شور، قۇلي - شور، ونگين- تولىپ جاتىر. ادەبيەتتىڭ وزىق ۇلگىسى. 7-8 عاسىرلاردا جاسالعان، تاسقا قاشالعان. كۇنى بۇگىنگە دەيىن ساقتالعان. ول كەزدە بۇكىل ەۋروپادا مۇنداي ادەبيەتتىڭ ۇلگىسى جوق. ال ودان سوڭعى ءبىزدىڭ ۇلى داستاندار، ءجۇسىپ بالاساعۇن « قۇداتعۋ بىلىك» مىڭ جىل بۇرىن جاسالعان، تاعى تولىپ جاتىر. ال، ەگەر.. . مادەنيەت دەگەنىمىز عىلىم مەن تەحنيكا بولسا ، وندا ەڭ وتكىر قىلىش، ەڭ بەرىك قۇرىش كىمدە بولدى؟ ماسكەۋدە، قىزىل الاڭدا، تاريح مۋزەيىنىڭ ءبىرىنشى قاباتىندا قىپشاق قىلىشى تۇر. ۇزىندىعى وسىنداي، تۋرا التى قارىس، قازاق قارىسپەن ولشەيدى عوي. ات ۇستىنەن شاباتىن بولعان. جىڭىشكە، ادەمى، قايقى قىلىش، بۇدان مىڭ جىل بۇرىنعى. ونداي قىلىشتى جاساۋ ءۇشىن وتە جوعارى تەحنولوگيا بولۋى كەرەك. مەتالدىڭ حيميالىق، فيزيكالىق قۇرامىن تاجىريبە تۇرعىسىندا جەتە ءبىلۋ كەرەك. ەڭ جاقسى ساۋىت كىمدە بولدى، ەڭ جاقسى ساداق كىمدە بولدى. ەڭ جاقسى جەبە كىمدە بولدى. ءبىزدىڭ ساداقشىلار ساداق تارتقان كەزدە، التى ءجۇز قادام جەردەگى ساۋىتتى بۇزاتىن بولعان. ول كەزدەگى جەبەلەر جالپاق، جاپىراق جەبە، قالقىپ ۇشادى اۋادا. مەندە سول جەبەنىڭ بىرنەشە ۇلگىسى بار، وتىز بەس گرامم سالماعى. ونى تارتۋ ءۇشىن سۇيەكتى ساداق كەرەك. ءجاي ساداقپەن تارتىلمايدى. ونى تارتۋ ءۇشىن كەرەمەت، عاجايىپ كۇش كەرەك. مىنەكي، ەگەر، مادەنيەت دەگەنىڭىز عىلىم بولسا، وندا ءبىزدىڭ عىلىمىمىز جوعارى بولدى- دەدىم. مىنا سەندەردىڭ قىلىشتارىڭنىڭ، جەبە مەن ساداقتارىڭنىڭ قانداي بولعاندىعىن ءبىز بىلەمىز دەدىم. ال ەگەر، مادەنيەت دەگەنىڭىز، سوعىس ءتاسىلى بولسا، اسكەري ونەر بولسا، وندا 1223- جىلى قالقا وزەنىنىڭ بويىندا بۇكىل ورىس كىنازدىكتەرىنىڭ بىرىككەن سەكسەن مىڭ قولىن ءبىزدىڭ بابالارىمىزدىڭ ەكى اق تۇمەن، جيىرما مىڭ اسكەرىمەن قالاي تالقانداعانىن بىلەتىن شىعارسىڭ. سوندا ول ايتتى:
- ءاي، موڭعول- تاتارلار، ولار قازاق ەمەس- دەدى. مەن ايتتىم: - سول شاپقان ادامداردىڭ ءبارى كەرەي، نايمان، جالايىر، قوڭىرات، قاڭلى، دۋلات رۋلارىنان قۇرالعان ەدى. بۇگىنگى قازاقتىڭ نەگىزگى رۋلارى. ال مىنا مەنىڭ رۋىم- سول شىڭعىس حانعا قۋات بەرگەن كەرەي بولادى دەدىم. ياعني قالقادا سوعىسقان مەنىڭ تۋعان بابام ەكەنى كۇمانسىز. مىنەكي، بۇل ءبىر ايتىلعان اڭگىمە. قارعا تامىرلى قازاقتىڭ وتكەنىنەن ءبىر عانا ەلەس.
ءبىزدىڭ بابالارىمىز جارىم دۇنيەنى بيلەدى ءبىر زاماندا. ءجاي عانا قازاقپىن دەپ كەۋدەنى كەرۋ ەمەس، بابالارىمىزدىڭ ۇلكەن ىستەرىن ءبىلۋ كەرەك. العاش رەت اتتى ۇيرەتىپ مىنگەن ءبىزدىڭ بابالارىمىز. كوشپەلى تۇرىك تايپالارى. العاش رەت ، مەن سىزگە ايتايىن، ۇزەڭگى مەن ەر توقىمدى ويلاپ تاپقان ءبىزدىڭ بابالارىمىز. مىنا ەجەلگى ءريمنىڭ تاريحىن قاراساڭىز، گرەكتىڭ تاريحىن قاراساڭىز، ۇزەڭگى جوق ەر توقىم جوق. اياقتارى سالاقتاپ، اتقا جايداق ءمىنىپ جۇرەتىن. ۇزەڭگى، ەر توقىم دەگەندى بىلمەگەن. العاش رەت ونى كوشپەندىلەر ويلاپ تاپقان. نەگە اتيللا جارىم ەۋروپانى جايپاپ كەتتى؟ نەگە ول كەزدە ءبىزدىڭ بابالارىمىز قۇدىرەتتى بولدى؟ ويتكەنى اتقا ءمىندى، باسقا قول كۇشىن ايتپاعاندا، اتتىڭ كۇشى قانداي! ەر توقىم سالىنعان، ۇزەڭگىگە شىرەنىپ وتىرادى، ورنىقتى، ساۋىت سايمانى كەلىستى، ءاربىر جاۋىنگەر تەمىر تانك سياقتى. ارالارى ون قادامنان شاپقان. سوندا جاۋ شەبىن قاقىراتا سوگىپ، پارشا پارشا قىلىپ، جارىپ وتەتىن بولعان. كەشە نەمىستەردىڭ تانك جىبەرگەنى سياقتى.
مۇحتار ماعاۋين