جۇرەگى اۋىراتىن ادامدار ءۇشىن كوروناۆيرۋس قانشالىقتى قاۋىپتى؟
ال، جۇرەك قانتامىرلارى اۋرۋى بويىنشا ەسەپتە تۇرعان ادامدار ءۇشىن دە بۇل دەرتتىڭ قانداي قاۋپى بار؟ وسى ساۋالداردى PhD دوكتورى، كارديوحيرۋرگ داۋرەنبەك نىسانوۆقا قويعان ەدىك.
- كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىنان كوز جۇمعانداردىڭ باسىم كوپشىلىگى قانت ديابەتىمەن اۋىرعانى انىق. ال ەندى جۇرەك قان تامىرلارى اۋرۋىنا شالدىققان ادامدار ءۇشىن بۇل ينفەكتسيا قانشالىقتى قاۋىپتى؟
- كوروناۆيرۋس - وتە قاۋىپتى ينفەكتسيا. دەنى ساۋ ادامنىڭ ءوزىنىڭ جاعدايىن قيىنداتىپ جىبەرەدى. جۇرەگى اۋىراتىن ادامداردا بەلگىلى ءبىر وزگەرىستەر بولاتىنى انىق. كوروناۆيرۋس تۋرالى ءسوز قوزعاعاندا كوبىندە وكپە تۋرالى ايتامىز. الايدا، ول تەك قانا وكپە ەمەس، تۇتاس جۇيەلى بۇزىلىستارعا اكەلۋى مۇمكىن. ينفەكتسيا وكپەنىڭ الۆەولاسىنداعى الۆەوتسيت كلەتكالارىن زاقىمدايدى. كەز-كەلگەن اعزاعا تامىرلار وتتەگى تاسىمالدايدى. بۇل ۆيرۋس بارلىق تامىرلاردىڭ، ارتەريالاردىڭ ىشكى قاباتى - ەندوتەليدى زاقىمدايدى.
كوبىندە شەتەلدىك عالىمي زەرتتەۋلەر بويىنشا، پاتالوگواناتوم مامانداردىڭ كورسەتكىشى بويىنشا ۆيرۋس قاندى بىردەن قويۋلاندىرادى. زاقىمدانعان قان تامىرلارىنا قان جينالادى. قان قويۋلانادى. ونسىز دا ۆيرۋس قاننىڭ فورمالىق ەلەمەنتتەرىنە اسەر ەتكەندىكتەن قابىنۋ باستالادى. قاننىڭ كواگۋلياتسيالىق بەلسەندىلىگىن ارتتىرىپ جىبەرەدى.
يممۋندىق قابىنۋ پروتسەسى ءبىر ورگاننىڭ بولماسا، تۇتاستاي جۇيەلى بولۋى مۇمكىن. وسىنىڭ اسەرىنەن ميكرو، ماكروترومبوز دەگەن ترومبتار پايدا بولادى. ءىرى ترومبتار جىلجىپ بارىپ، ميعا، جۇرەككە باراتىن تامىرلاردى بىتەۋى مۇمكىن.
وكپە ارتەرياسى ەكىگە بولىنەدى. تۇگەلدەي ەمەس، ءبىر بۇتاعىن بىتەسە، وكپە ينفاركتى بولادى. بۇكىل ارتەريانى بىتەسە، بىردەن ءولىپ كەتۋى مۇمكىن. وسىعان ادامدار ءمان بەرۋى كەرەك. ءارى دارىگەر كەڭەسىن تىڭداۋ كەرەك.
- جۇرەك قانتامىرلارى اۋرۋى بار ادام كوروناۆيرۋسقا شالدىقسا، ۇيدەن ەمدەلۋىنە بولا ما؟
- امبۋلاتوريالىق جاعدايدا انتيكواگۋليانتتىق پرەپاراتتاردى تاۋلىگىنە 1 رەت قانا قولدانۋعا بولادى. الايدا ناۋقاسقا انتيكواگۋليانتتى 1-اق رەت قولدانۋ جەتكىلىكسىز بولاتىن جاعدايلار بار. ونداي اۋرۋلاردى ستاتسيونارعا جاتقىزۋ كەرەك.
ينتەرنەتتەن وقىپ الىپ، ءوزىن ءوزى ەمدەۋمەن اينالىسۋعا بولمايدى. بىلمەستىكپەن ءولىپ كەتۋى مۇمكىن.
مىسالى، الەۋمەتتىك جەلىدە ادامدار ءبىر-بىرىنە «كلەكسان»، «كسارەلتو» سياقتى دارىلەردى پالەن دوزادا ءىشتىم دەپ كەڭەس بەرىپ جاتادى. امبۋلاتوريالىق جاعدايدا بۇل پرەپاراتتاردى كۇنىنە 1 رەت 03-0,4 دەگەن دوزادا قولدانۋعا بولادى. ودان باسقا دوزا دارىگەردىڭ باقىلاۋىمەن بەرىلۋى كەرەك.
سونداي-اق، ناۋقاستىڭ ساتۋراتسيا، وكسيەناتسيا يندەكسى، كواگۋلوگرامما دەگەن كورسەتكىشتەرى دە باقىلاۋدا بولۋى كەرەك.
- كوروناۆيرۋس جۇقتىرىپ، جازىلىپ شىققان ادامدارعا قانداي كەڭەس بەرەسىز؟
- جازىلىپ شىققان ادام 45 كۇن ۇيىندە جاتۋى كەرەك. قىتاي ۆيرۋسولوگ-ەپيدەميولوگتارىنىڭ زەرتتەۋلەرىنە سۇيەنەتىن بولساق، اۋىرىپ ەمدەلىپ شىققان ادامداردىڭ P كە جۋىعى 45 كۇنگە دەيىن كوروناۆيرۋستى تاسىمالداۋشى رەتىندە جۇقتىرۋى مۇمكىن. قازىر كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا شتاممىنا قارسى ۆاكتسينا جوق. كوروناۆيرۋسقا ارنالعان ارنايى ءدارى-دارمەكتەر دە جوق. دەگەنمەن، ەلىمىزدەگى كوروناۆيرۋس جۇقتىرىپ قاتتى ناۋقاستانعاندارعا الەمدىك تاجىريبەلەردەن قۇرالعان ستاندارتتار بويىنشا ەم جاسالىنىپ، وڭ ناتيجەگە جەتكەن جەتىستىكتەر دە از ەمەس. قازىر COVID-19 ۆاكتسيناسىن تاپقانمەن، وعان ەكسپەريمەنتتىك-كلينيكالىق زەرتتەۋلەر جاساۋعا كەم دەگەندە ءبىر جارىم جىل ۋاقىت كەرەك.
ونداي ۋاقىتتا كوروناۆيرۋستىڭ جاڭا مۋتاتسيالانعان تۇرلەرى دە پايدا بولىپ، COVID-19 ۆاكتسيناسى كەرەك بولماي قالۋى دا مۇمكىن. كەيبىرەۋلەر «مەن كوروناۆيرۋس جۇققان سوڭ اۋىردىم. ودان ەمدەلىپ ساۋىقتىم. ەندى مەندە كوروناۆيرۋسكە قارسى انتيتەلا بار. ماعان ەندى كوروناۆيرۋس جۇقپايدى. مەن ماسكا تاقپايمىن، باسقالارعا مەنەن جۇقسا جۇعا بەرسىن» دەگەن ەگويستىك كوزقاراستى ۇستانادى.
ولار 45-50 كۇنگە دەيىن وقشاۋلانىپ، ماسكا تاعىپ ءجۇرۋى كەرەك. ول ادامدا ك ۆ ي- دىڭ 1-2 شتامماسىنا عانا انتيتەلا بولۋى مۇمكىن. ءدال سەن سياقتى باسقا بىرەۋ ساعان دا ك ۆ ي- دىڭ سەندە انتيتەلاسى جوق باسقا شتامماسىن (مۋتاتسياعا ۇشىراعان باسقا ءتۇرىن) جۇقتىراتىن بولسا ودان ادام امان قالمايدى! ويتكەنى ك ۆ ي- مەن اۋىرىپ جازىلعانداردىڭ وكپەسى فيبروزدىق وزگەرىسكە ۇشىرايدى. فيبروز دەگەن قالپىنا كەلمەيدى.
ياعني، وكپەسى 70 پايىز زاقىمدانعان ادام بىلايشا ايتقاندا، ءومىرىنىڭ سوڭىنا دەيىن قالعان 30 پايىزبەن ءومىر سۇرۋىنە تۋرا كەلەدى. وكپە تكانى نەشە پروتسەنت فيبروزعا ۇشىراسا، سونشا پروتسەنت وكپە تكانى ىستەن شىعادى. ال ساۋ قالعان جەرىن كوروناۆيرۋستىڭ مۋتاتسيالانعان جاڭا ءتۇرى زاقىمدايتىن بولسا، ودان امان قالۋ مۇمكىن ەمەس! بۇل جەردە دونورلىق وكپە ىزدەۋدەن باسقا امال قالمايدى.
- گيگيەنالىق تالاپتار تۋرالى دا ايتا وتسەڭىز...
- كوروناۆيرۋس ينفەكتسياسىن جۇقتىرماۋدىڭ بىردەن-ءبىر جولى - تۇمىلدىرىق (ماسكا) تاعۋ، گيگيەنالىق شارالاردى ساقتاۋ، قولدى ءجيى جۋۋ، لاس قولدى كوزگە، مۇرىنعا، جانە اۋىزعا تيگىزبەۋ، قول بەرىپ امانداسپاۋ، جوتەلگەندە نەمەسە تۇشكىرگەندە ءبىر رەتتىك ورامالدى قولدانۋ، قولدانعاننان كەيىن دەرەۋ تاستاۋ، ادام كوپ جينالاتىن (كافە، تويحانا، كونسەرتتىك زال، تەاتر، كينوتەاتر جانە ت. ب.) قوعامدىق ورىنداردان اۋلاق ءجۇرۋ جانە يممۋنيتەتتى كوتەرۋ.
«قۇتتى بولسىن» مەن «قايىرلى بولسىن» كەيىن ايتۋعا دا بولادى. يممۋنيتەتتى كوتەرۋ ءۇشىن كۇندەلىكتى بەلسەندى دەنە قيمىل-قوزعالىسىن ارتتىرۋ، ۋاقتىلى تۇردە راتسيونالدى جانە تولىققاندى تاماقتانۋ، ۇيقىنى قاندىرۋ، ەموتسياعا بەرىلمەۋ، اشۋلانباۋ، جۇيكەگە كۇش تۇسىرمەۋ، كوڭىلدى ءجۇرۋ جانە سۋىققا ۇرىنباۋ كەرەك! كوروناۆيرۋستىڭ ەڭ جامانى بىر ادامنان ەكىنشى ادامعا تاسىمالدانعان سايىن مۋتاتسيالانعان جاڭا تۇرىنە اينالىپ وزگەرىپ وتىرادى.
سول سەبەپتى، بىرەۋگە جۇقتىرساڭ وزگەرگەن ءتۇرى وزىڭە قايتا جۇقپاسىنا كىم كەپىل! ونىڭ ۇستىنە، حالقىمىز جاپپاي اۋىرسا، ەكونوميكامىز دا قۇلدىرايدى، ەلدىڭ جاعدايى ناشارلايدى. الدىمىزدا ءالى كۇز بار، قىلىشىن سۇيرەتكەن قىس بار. كۇن سۋىتقان كەزدە تۇماۋ، گريپپ ەپيدەمياسىنا ك ۆ ي قوسىلسا امان قالۋ ەكى تالاي. ەگەر بىز ك ۆ ي- دى جۇقتىرماۋ شارالارىن دۇرىس قولدانا بىلسەك امان قالامىز، ك ۆ ي- دى جەڭەمىز.
- اڭگىمەڭىزگە راحمەت!
اۆتور: گۇلميرا ءعوسمانالي