سارىبيداي - ساعىنىپ، سالعان ءانىم-اي…
ال مەن ءوز باسىم بۇل ەسىم- سويدى ەڭ العاش قاشان، قايدا، كىمنەن، قالاي ەستىدىم؟ اڭگىمەنى سودان باستايىن.
ءبىزدىڭ بالالىق شاعىمىز 1966-1976-جىلدارى قىتايدا ماو جەتەكشىلىگىمەن ورىستەگەن اتىشۋلى «مادەني توڭكەرىسپەن» تۇسپا-تۇس كەلدى. ول جىلداردا ارعى بەتتەگى اعايىنداردىڭ كەڭەستىك قازاقستانداعى تۋىس-تۋعاندارىمەن بارىس-كەلىستى بىلاي قويىپ، حات- حابار الىسۋدىڭ ءوزى مۇلدەم ۇزىلگەن.
ونداعى جۇرت ءتۇننىڭ ءبىر ۋاعىندا، ەل اياعى باسىلعاندا ۇرلاپ-تىعىپ «شالقار» راديوسىن تىڭدايدى. سەزىپ قالسا، ونىڭ ءوزى اۋىر قىلمىس. ونداي ادامعا «ەكى جۇرەك»، «سوۆەت تىڭشىسى» دەگەن ايدار تاعىلىپ، جاۋاپقا تارتىلادى. ءتىپتى جەر اۋدارىلىپ، تۇرمەگە جابىلادى. «شالقار» راديوسىن تىڭداعانى ءۇشىن قۋعىندالعانداردىڭ ءبىرازىن، سول كەزدە بالا بولساق تا، ءوز كوزىمىزبەن كوردىك.
بۇل جاعداي 1976 -جىلدىڭ كۇزىنە دەيىن جالعاستى. 1978 -جىلى ق ح ر بيلىك باسىنا دەن سياوپين كەلدى دە، جاعداي كۇرت جاقسارىپ سالا بەردى. ونداعى جۇرتتىڭ قارنى تويىپ تاماق جەپ، ءيىنى جارىپ كيىم كيە باستاعانى ءوز الدىنا، «ەكى ەلى اۋىزداعى ءتورت ەلى قاقپاق» الىنىپ، ءتىپتى اعايىندارمەن حات-حابار الىسا باستادى.
«شالقار» راديوسىن تىڭداۋ قىلمىس ەمەس» دەگەن ارنايى قاۋلى بولماعانىمەن، تىيىم سالعان، شەكتەۋ قويعان ەشكىم بولعان جوق. سودان، كوپ ۇزاماي، ءار قازاقتىڭ تورىندەگى راديوقابىلداعىشتان «الماتىدان سويلەپ تۇرمىز» دەپ، كۇنى-ءتۇنى «شالقاردىڭ» سايراپ تۇرعانى قالىپتى قۇبىلىسقا اينالدى. بىرتە-بىرتە ونداعى قۇيما قۇلاق ونەرلى جاستار مەن ءان- كۇيگە بەيىم بىلايعى جۇرت «شالقاردا» بەرىلەتىن ءان-كۇيلەردى تەز ۇيرەنىپ الىپ، ءتۇرلى باسقوسۋلاردا، جيىن-تويلاردا ەمىن- ەركىن شىرقاپ، ورىنداي بەرەتىن بولدى.
I . العاش بۇل ەسىمدى قايدان ەستىدىم؟
ءسوز بولىپ وتىرعان جىلداردا ول ەلدىڭ عىلىم-ءبىلىم سالاسىندا دا وڭ وزگەرىستەر قاۋىرت ءجۇرىپ جاتتى. سوڭعى 15-20 جىلداي جابىلىپ قالعان قىتايدىڭ جوعارى وقۋ ورىندارى جاس تالاپكەرلەرگە ءوز قاقپاسىن ايقارا اشىپ، جاس ماماندار دايىنداۋدى قايتا قولعا الدى.
1982 -جىلى مەن تۋعان اۋدانىمنان ورتا مەكتەپتى ءبىتىرىپ، پەكين قالاسىنداعى ورتالىق ۇلتتار ينستيتۋتىنىڭ فيلولوگيا فاكۋلتەتىنە وقۋعا قابىلداندىم.
بۇنىڭ ءوزى ءبىزدىڭ اۋدان ومىرىندەگى كادىمگىدەي ەلەۋلى وقيعا بولدى. اۋدان باسشىلىعىنان باستاپ، قاراپايىم حالىق بۇقاراسىنا دەيىن بوركىن اسپانعا اتىپ قۋانباعان، «بارەكەلدى» دەسىپ تىلەۋىمدى تىلەمەگەن ادام قالمادى. ونىڭ سەبەبى، اللانىڭ قالاۋىمەن، «تەكەس اۋدانىنىڭ تاريحىندا مەملەكەتتىك ەمتيحاننان ءوتىپ، پەكينگە وقۋعا كەتكەن تۇڭعىش قازاق بالاسى» دەگەن اتاق ءبىزدىڭ ماڭدايىمىزعا بۇيىرىپتى.
ءبىز، الىس اۋدانداردان بارىپ پەكيندە وقيتىن قازاق جاستارى، جەر شالعاي، قاتىناس قولايسىز بولعاندىقتان، قىسقى كانيكۋلدا اۋىلعا بارا المايتىنبىز. اۋىلدى، اتا-انانى قانشا ساعىنساق تا، تەك قانا، جىلىنا ءبىر مارتە جازعى كانيكۋلدا عانا باراتىنبىز.
1984 -جىلى 2 - كۋرستى تامامداپ، جازعى كانيكۋلعا اۋىلعا كەلگەم. ءبىر كۇنى سالەم بەرۋ ءۇشىن سالىپ ۇرىپ سول كەزدەگى اۋدان اكىمى قىزايجان سەيلىقوجا ۇلىنا باردىم. سويتسەم، ساناۋلى كۇندەردەن كەيىن ايگىلى قاراجون جايلاۋىنىڭ ءبىر سالماۋى بولىپ ەسەپتەلەتىن قاراعاندى دەگەن جايلاۋدا تەكەس اۋدانىنىڭ اقىندار ايتىسى وتەيىن دەپ جاتىر ەكەن.
ول كىسى سالعان جەردەن: «بارەكەلدى، جاقسى كەلدىڭ. ءبىز قاراعاندى جايلاۋىندا اۋداننىڭ اقىندار ايتىسىن وتكىزەيىك دەپ جاتىرمىز، سوعان ارنايى قوناق رەتىندە قاتىس. ءىس-شاراعا ارناپ ولەڭ جازىپ كەل. جيىننىڭ اشىلۋىندا وقيسىڭ. بالەن كۇنى ساعات بالەندە وسى اكىمدىكتىڭ الدىنا كەل. مەنىڭ ماشينامدا ورىن بار، بىرگە بارامىز» دەدى.
ۇشارىن جەل، قونارىن ساي بىلگەن سەرى داۋرەن عوي باياعى. قۋانا كەلىستىم. اكىم اعام ايتقان ۋاقىتتا، ۋاعدالى جەردە دايىن بولدىم. ول زاماندا اۋدان اكىمىنىڭ مىنەتىنى «پەكين» ماركالى دالا جولىنا ارنالعان (ۋازيك سەكىلدى) ەبەدەيسىزدەۋ ماشينا بولاتىن. تاۋ جولى دا ناشار ەكەن. ءىلبىپ جىلجىپ كەلەمىز. مەن جاپونيادا وندىرىلگەن، قىتايداعى اعايىن ول كەزدە جاپپاي «كىرپىش لويىڭ» (لويىڭ - قىتايشا، luyin - دىبىس جازعىش) اتاپ كەتكەن ماگنيتوفونىمدى الىپ العام.
جول- جونەكەي اكىم اعام مەن قاسىنداعى نوكەرلەرىنە سول ماگنيتوفوننان ءان- كۇي تىڭداتىپ كەلە جاتىرمىن. ءبىر كەزدە قىزايجان سەيلىقوجا ۇلى: «دۇكەن، ماگنيتوفونىڭ قالاي جازادى؟ ەگەر جاقسى جازاتىن بولسا، سەن ونىڭ قۋاتىن قۇرتپاي جايلاۋعا بارعاندا اناۋ اتاقتى ءانشى- كۇيشىلەردىڭ ءان-كۇيلەرىن جازىپ ال» دەدى.
«جارايدى، اتاقتى ءانشى- كۇيشىلەردەن كىمدەر بولادى؟» دەدىم مەن. «وبلىستان كادەك قىرعىزباي ۇلى باستاعان مىقتىلار كەلەدى، اۋداندىق مادەنيەت ءۇيىنىڭ ونەرپازدارى تولىقتاي قاتىسادى» دەدى ءوڭىر باسشىسى. قۋانىپ قالدىم، قۋانعان سەبەبىم، ول كەزدە كادەك قىرعىزباي ۇلىنىڭ اتاعى جەر جارىپ تۇرعان. ۇرىمشىدەگى، پەكيندەگى قازاق راديولارىنان دا اندەرى ءجيى بەرىلىپ تۇراتىن. مۇنداي اڭىزعا اينالعان ءانشىنى «تىرىدەي» كورۋ مەنىڭ ومىرىمدەگى ماڭىزدى وقيعا بولايىن دەپ تۇر.
ءتۇس اۋىپ، كەش باتا قاراعاندى جايلاۋىنا دا كەلىپ جەتتىك. ۇلى جيىن ەرتەڭ بولماق. بىزبەن بىرگە كەلگەن ەكى- ءۇش ماشينا ادام تۇتاستاي اكىمگە ارناپ تىگىلگەن التى قانات كيىز ۇيگە تۇستىك. كوپ كىدىرمەي اكىم «ونەرپازداردى الىپ كەلىڭدەر» دەپ تاپسىرما بەردى. ءبىر كەزدە كادەك قىرعىزباي ۇلى باستاعان ءانشى- كۇيشىلەر ساۋ ەتىپ كىرىپ كەلدى.
اكىمنىڭ تاپسىرماسى بويىنشا كادەك ەكەۋمىز قاتارلاسا ورىن الدىق. تاۋداي ەت، كولدەي سورپا. ىردۋ- دىردۋ، تاماشا- دۋمان باستالدى دا كەتتى. ءبىر كەزدە اسابا جىگىت كادەك قىرعىزباي ۇلىن ارناۋلى تانىستىرىپ، ءاننىڭ كەزەگىن بەردى. مەن دەرەۋ ماگنيتوفونىمدى قوسىپ، كادەكتىڭ ورىنداعان اندەرىن تۇگىن قالدىرماي جازىپ وتىرمىن.
كادەكتىڭ ءان سالعانداعى كىسى ريزا بولاتىن ءبىر قاسيەتى - ورىندايتىن اندەرىنىڭ اتىن ايتىپ، اۆتورى بولسا اۆتورىن، بولماسا «حالىق ءانى» دەپ جاريالاپ وتىرادى ەكەن. ايگىلى ءانشى سول شىرقاعاننان مول شىرقاپ، توقتاۋسىز 20 شاقتى ءان سالدى. مەن ەكى كاسەتا تولتىرىپ الدىم. ونىڭ ىشىندە، ەسىمدە قالعاندارىنان ابايدىڭ «وزگەگە كوڭىلىم تويارسىڭ»، ءبىرجان سالدىڭ «تەمىرتاس»، سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ «سارىبيداي»، يليا جاقانوۆتىڭ «جايلاۋكول كەشتەرى»، سونداي-اق ءبىراز جەرگىلىكتى كومپوزيتورلاردىڭ اندەرى دە بار ەدى. مىنە، مەن «سادىقوجا موشان ۇلى» دەگەن ەسىم-سويدى دا، «سارىبيداي» دەگەن ءاندى دە وسى جولى تەكەستىڭ قاراعاندى جايلاۋىندا تۇڭعىش ەستىدىم.
اسەرىم مول، قورجىنىم توق ۇيگە قايتتىم. مەن اقىندار ايتىسىنا كەتكەندە ءبىزدىڭ ءۇي كوكتەۋدە وتىرعان، مەن كەلگەنشە سۋاسۋدىڭ باسىنداعى ءتور جايلاۋعا كوشىپ كەلىپ الىپتى. ۇيدەگىلەرگە اقىندار ايتىسىنىڭ بارىسىن، ودان العان اسەرىمدى اڭگىمەلەپ، ماگنيتوفونىمداعى كادەك قىرعىزباي ۇلىنان جازىپ العان اندەردى قويىپ بەردىم.
كەزەك سادىقوجانىڭ ءانى «سارىبيدايعا» كەلگەن كەزدە، «سادىقوجا موشان ۇلى دەگەن ءبىزدىڭ سادىقوجا عوي، سادىقوجا ءبىزدىڭ تۋىسقان بولادى» دەپ قالدى اكەم. سودان مەندە قىزىعۋشىلىق باستالدى. «قالاي تۋىسقان؟ قايداعى تۋىسقان؟ ءسىز قايدان بىلەسىز؟ ءبىز نەگە بىلمەيمىز؟» دەپ، اكەمدى ساۋالدىڭ استىنا الدىم.
II . اكەمنىڭ اڭگىمەسى
اكەمنىڭ اڭگىمەسىن بايانداۋدان بۇرىن، سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ بىزگە (نەمەسە تىكەلەي ماعان) تۋىستىعى تۋرالى از-كەم انىقتاما بەرە كەتەيىن. ونسىز وقىرمانعا اكەمنىڭ اڭگىمەسىنىڭ استارى اشىلا قويماسى انىق.
شەجىرە بويىنشا، ءبىزدىڭ اتا- تەگىمىز: البان → سارى → سۇيەرقۇل → قوجبانبەت → اعىمسارى → ەلتوق. ەلتوقتان قايىپبەردى، سەكسەن، بالتا، قىلىش دەگەن ءتورت بالا تۋادى. سادىقوجا موشان ۇلى وسى قايىپبەردى اتامىزدان ءوربيدى. ال ءبىز سەكسەن دەگەن اتادان تارايمىز. ياعني ءبىز 4-5 اتا ارتقا شەگىنسەك، سادىقوجا اۋلەتىمەن ەلتوق دەگەن ءبىر اتادان تۇيىسەمىز.
قايىپبەردى اتامىزدان → وتەعۇل → قۇلسارى → شەگىر → مۇسابەك. مۇسابەكتىڭ الپىسباي، جەتپىسباي، تەكەسباي، ەسجان، بۇقىجان دەگەن بەس ۇلى بولعان.
تەكەسبايدان موشان. موشاننان ايگىلى اقىن، سازگەر، ءانشى سادىقوجا تۋعان.
الپىسبايدان قوجاحمەت. قوجاحمەتتەن ف. ع. د.، پروفەسسور، سادىقوجا اندەرىن ناسيحاتتاۋشى كورنەكتى ادەبيەتشى قۇنىپيا الپىسبايەۆ اعامىز تۋادى.
بۇقىجاننان قۋانياز. سادىقوجا اندەرىن بىزگە، بۇگىنگى ۇرپاققا جەتكىزۋشى وسى قۋانياز اقساقال.
مەنىڭ اكەم ءماسىمحان (1920-1993 ج ج.) - جەتىسۋ وڭىرىنە ەسىمى كەڭىنەن تانىمال ايگىلى شەشەن، ناقىسبەك بولىس جالپەتەك ۇلىنىڭ (1865-1937ج ج.) بالاسى. ناقىسبەك جالپەتەك ۇلى 1916 -جىلعا دەيىن شالكودە وڭىرىندە قوجبانبەت رۋىنىڭ بولىسى بولىپ قىزمەت اتقارعان. 1916 -جىلعى دۇربەلەڭدە ارعىبەت اسىپ قونىستانعان. 1917 -جىلى ارعى بەتتەگى التى بولىس البان ونى وزدەرىنە اقالاقشى (بولىس دەڭگەيىندەگى شەن) ەتىپ سايلاپ الادى.
سودان قايتىس بولعانعا دەيىن بولىستىق تاعىندا وتىرعان ناقىسبەك اقالاقشى ك س ر و- دا جۇرگىزىلگەن كوللەكتيۆتەندىرۋ، باي-كۋلاكتاردى جانىشتاۋ، ودان كەيىنگى، 1932 -جىلعى گولوشەكيننىڭ قولدان جاساعان اشتىق-قىرعىنى جىلدارىندا كەڭەستىك قازاقستاننان جان ساۋعالاپ ىلە، تەكەسكە بارعان قازاق، ۇيعىر بوسقىندارىن، قىرعىزستاننان اۋعان قىرعىز اعايىنداردىڭ ءبارىن ءوزىنىڭ قامقورلىعىنا الىپ، ولاردىڭ لايىقتى قونىستانىپ، ەس جيىپ، ەتەك جابۋىنا قول ۇشىن بەرگەن تاريحي تۇلعا.
ناقىسبەك اتامىز سادىقوجانىڭ اتاسى تەكەسبايمەن، تەكەسبايدىڭ اعاسى الپىسبايمەن بالا كۇندەرىنەن ءبىر اۋىلدا تاي- قۇلىنداي بىرگە وسكەن ەكەن. ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن كەيىن، جاقىن تۋىس رەتىندە دە، كوڭىل جاقىن اعايىن رەتىندە دە وتە ەتەنە قارىم- قاتىناستا بولعان. ول كەز قازىرگىدەي بالاپان باسىنا، تۇرىمتاي تۇسىنا كەتكەن زامان ەمەس، ەل ىرگەسى سوگىلمەگەن، «ۋ ىشسەڭ - رۋىڭمەن» دەگەن ۇران سالتانات قۇرعان، اۋىل ايرانداي ۇيىپ تۇرعان ۋاقىت قوي. ونىڭ ۇستىنە، ناقىسبەك پەن تەكەسبايلار ءبىزدىڭ بۋىنعا قاراعاندا ارعى ءتۇپ اتالارىنا ءبىر تابان جاقىنداۋ دەگەندەي.
1932 -جىلى كەڭەستىك قازاقستانداعى گولوشەكيندىك قولدان جاسالعان اشتىقتان، قۋعىن- سۇرگىننەن بوي تاسالاپ، جان ساۋعالاپ قىتاي اسقان مۇسابەك ۇرپاقتارىن سول كەزدە ول اۋلەتتىڭ كوزى ءتىرى ۇلكەنى، ەتى ءتىرى كوشباستارى بۇقىجان اقساقال باس بولىپ، شەكارادان وت پەن سۋعا ۇرىندىرماي الىپ وتەدى. الايدا بۇل كىسىلەر تەكەستەگى ناقىسبەك بولىستىڭ قاسىنا بارماي، قۇلجا ماڭىن جاعالاپ، كولدەنەڭسۋ، كولتەكشە، كوكقامىر جايلاۋلارىن ساعالاپ تۇراقتاپ قالادى.
كونە كوزدەردىڭ ايتۋىنشا، ناقىسبەك بولىستىڭ بىرنەشە مارتە كىسى جىبەرىپ، ات- كولىك جونەلتىپ كوشىرىپ الۋعا قام جاساعانىنان دا ناتيجە شىعا قويماعان كورىنەدى. بىردە ناقىسبەك بولىستىڭ سول كەزدەگى ولكە ورتالىعى بولىپ ەسەپتەلەتىن ءسۇيدىڭ- كۇرەدەگى جينالىسقا كەلگەنىن ەستىپ، قوجاحمەت الپىسباي ۇلى ارنايى ىزدەپ بارىپ، ول كىسىگە جولىعىپ سالەم بەرەدى. ناقىسبەك اتامىز ءجون سۇرايدى.
جاس جىگىت ءوزىنىڭ ەسىمى قوجاحمەت ەكەنىن، الپىسبايدىڭ بالاسى ەكەنىن، جالپى كوشىپ كەلگەن ەل- جۇرتتىڭ جاعدايىن بايان ەتەدى. سونداي- اق اۋىلىنا شاقىرا كەلگەنىن ايتادى. سوندا ناقىسبەك بولىس:
- اۋىلعا ارنايى كەلەم. قازىرشە ەرۋلىگىم بولسىن، سەندەردى ءۇش جىلعا سالىقتان بوساتامىن، - دەپ، قوجاحمەتتىڭ قولىنا ءمورىن باسىپ، قولىن قويىپ، ءبىر جاپىراق قاعاز ۇستاتادى.
وسىلايشا، مۇسابەك اۋلەتى ءۇش جىل بويى سان ءتۇرلى الىم- سالىقتان بوساتىلىپ، تەز ەل قاتارىنا قوسىلىپ كەتسە كەرەك.
ال ەندى اكەمنىڭ اڭگىمەسىنىڭ ۇزىن-ىرعاسى مىناۋ:
1935 -جىلى اكەمنىڭ اعاسى ءالياسقار دەگەن كىسى ۇيلەنىپ، اكەلەرى ايگىلى ناقىسبەك بولىس كەلىن ءتۇسىرۋ تويىن جاسايدى. تويعا ارناپ 40-50 كيىز ءۇي تىگىلىپ، ىلە وڭىرىندەگى البان- قىزايدىڭ يگى- جاقسىلارى مەن ءانشى- كۇيشى، اقىن- جىرشىلارى، اقالاقشى- بولىستارى، مامپاڭ- زاڭگىلەرى تۇگەل شاقىرىلادى. ءۇش كۇنگە سوزىلعان ۇلى ءدۇبىر جيىنعا كودەك مارالباي ۇلى، تاڭجارىق جولدى ۇلى، شارعىن العازى ۇلى سەكىلدى سول زاماندا ەسىمدەرى ەلگە ءمالىم اقىندارى كەلەدى. تويعا جيىلعان ۇلكەندەر جاعى، نەگىزىنەن، وسى اتتارى اتالعان اقىنداردىڭ ونەرىن تاماشالايدى.
شاپشالداعى، قۇلجا وڭىرىندەگى جاقىن تۋىستاردان توپ- توپ قوناقتار تويدان بىرنەشە كۇن بۇرىن كەلىپ، ارنايى بولىنگەن كيىز ۇيدەن ورىن الادى. قۇلجا وڭىرىنەن كەلگەن تۋىستاردى بۇقىجان اقساقال (مۇسابەك بالاسى) باستاپ كەلەدى. بۇلاردىڭ اراسىندا سول كەزدە جاسى جيىرمالار شاماسىنداعى سادىقوجا دا بار ەدى.
مەنىڭ اكەم جانە اعالارى، سونىمەن بىرگە الىس- جاقىننان كەلگەن سال- سەرى جاستار، نەگىزىنەن، سادىقوجانىڭ قاسىندا بولادى.
«قاعىلەز دە جىگەرلى، كوزىنەن وت جالىنداپ تۇرعان قارشىعاداي عانا، ونەرىنە كوركى ساي اققۇبا جىگىت ەكەن. ال ەندى ءان سالعاندا داۋىسى دەگەن التى قىردىڭ ار جاعىنا كەتەدى. ءبىزدىڭ اۋىلدا باس- اياعى ءبىر اپتاداي بولعان بولسا، سول ۋاقىتتىڭ بارىندە قاسىندا جۇردىك، كۇندىز- ءتۇنى ءان سالدى. تويدا ايتىسام دەپ، الىس- جاقىننان دايىندالىپ كەلگەن اقىن قىز- كەلىنشەكتەردىڭ بارىمەن ايتىسىپ، ءبارىن جەڭىپ شىقتى.
ارا-اراسىندا اكەمىز شاقىرىپ الىپ، بي-بولىستار تۇسكەن ۇيگە ءان سالعىزىپ تۇردى. قىسقاسى، سول تويدا سادىقوجانىڭ ونەرىنە تاڭداي قاقپاعان ءتىرى جان قالماعان شىعار… توي تاراعاننان كەيىن، تاعى ەكى- ءۇش ەرۋ بولدى. سونىمەن، ءوزىنىڭ ايتىستاعى جۇلدەسى بار، باسقا بولىس- مامپاڭداردىڭ ريزا كوڭىلمەن مىنگىزگەن اتتارى بار، اكەمىزدىڭ سىي- سياپات رەتىندە استىنا مىنگىزگەن جورعاسى مەن جەتەكتەتكەن جۇيرىگى بار، جالپى الدىنا ءبىر ءۇيىر جىلقى ايداپ اۋىلىنا اتتاندى.
ءبىزدىڭ اۋىلدىڭ جىگىتتەرى مالدارىن ايداسىپ، سۋاسۋدىڭ كەزەڭىنەن اسىرىپ بەرىپ، قوشتاسىپ كەرى قايتتىق. سودان ەكى جىلدان كەيىن، 1937 -جىلى اكەم قايتىس بولدى. قارالى حابار قۇلجا جاقتاعى تۋىستارعا كەشىگىپ جەتسە كەرەك، بۇقىجان قاريا باستاپ، سادىقوجا بار، ءبىر توپ كىسى اكەمنىڭ قىرقىنا كەلىپ قايتتى…
اكەي قايتىس بولعاننان كەيىن، ول كىسىلەرمەن بارىس- كەلىس ءۇزىلىپ قالدى. كوپ ۇزاماي ەل ءىشىن جاپپاي سۇزەك جايلادى. ودان كەيىن سوعىس، اتىس- شابىس، جاڭا وكىمەت قۇرىلدى… قىسقاسى، بايتال تۇگىل، باس قايعى بولىپ كەتتىك قوي… سادىقوجانىڭ مەزگىلسىز قايتىس بولعانىن ابدەن كەيىن ەستىدىك» دەپ ەسكە الادى مەنىڭ اكەم.
سودان ۋنيۆەرسيتەتتى تامامدادىق. جولداما بويىنشا ۇرىمشىدەگى شىڭجاڭ قوعامدىق عىلىم اكادەمياسىندا عىلىمي قىزمەتكەر بولىپ جۇمىسقا تۇردىق. كوپ وتپەي قازاق ەلى ازاتتىق ايدىنىنا شىقتى. 1993 -جىلى ءال-فارابي اتىنداعى قاز ۇ ۋ-دىڭ ارنايى شاقىرۋىمەن وتانعا ورالدىق. اتالعان وقۋ ورنىنىڭ شىعىس تانۋ فاكۋلتەتىندە قىتاي ءتىلى مەن ادەبيەتىنەن ءدارىس ءوتىپ، ۇستازدىق ەتىپ جۇرگەنبىز. ءبىر كۇنى مەنى ادەمى، دوڭگەلەنتىپ قويعان ساقال- مۇرتى بار جىگىت اعاسى ىزدەپ كەلدى.
«اتى- ءجونىم قۇنىپيا قوجاحمەت ۇلى الپىسبايەۆ» دەدى. تانىسىپ، بىلىستىك. ول كىسى باياعى الپىسبايدىڭ نەمەرەسى ەكەن، مەنىڭ ناقىسبەكتىڭ نەمەرەسى ەكەنىمدى ەستىپ، ىزدەپ كەلىپتى. كونەلەردىڭ سوزىنەن قۇلاقتا، سانادا قالعان اڭگىمە قايتا جاڭعىردى. تۋعان اعا- ىنىدەي بولىپ كەتتىك، ونسىز دا بىرگە تۋعانبىز عوي. سودان بەرى اتتاي 26 جىل بولىپتى. سادىقوجا اتامىزدىڭ اندەرىنە قۇلاقتىڭ قۇرىشى قانۋداي قاندى. ەرتەرەكتە، جاستاۋ كەزىمىزدە، ەكى كۇننىڭ بىرىندە نە ول ۇيدە، نە ءبىزدىڭ ۇيدە باس قوسىپ جاتاتىنبىز.
قۇناعاڭ دومبىراسىن الىپ، ءبىرىنشى كەزەكتە سادىقوجانى ءبىر تۇگەندەپ تاستايدى. «سارىبيداي»، «احاۋ قالاۋلى-اي»، «ەركەم-اي»، «اق قاز ەدىڭ داريعا-اي»، «احاۋ ايىم»، ت. ب. اندەر قۇناعاڭنىڭ ورىنداۋ مانەرىمەن رەت-رەتىمەن ساناعا وشپەستەي بولىپ شەگەلەنىپ قالدى.
ال وسى جازىپ كەلىپ توقتاعان مەرزىمگە دەيىنگى اسەر، جاسىراتىنى جوق، سادىقوجانى بەرى بولعاندا اعىمسارى دەگەن تايپانىڭ، ۇزاعاندا البان دەگەن ەلدىڭ اۋقىم-ايماعىنداعى ونەرپاز رەتىندە عانا باعالاپ، پايىمداپ كەلگەنىمىز جاسىرىن ەمەس جانە بۇل باعىتتا بەلگىلى مولشەردە «جۇمىستار» دا ىستەلدى. ءسويتىپ، قاتتى قاتەلەسىپ جۇرگەنىمىزدى كەيىن بىلدىك…
III . جەتىسۋ انشىلىك مەكتەبى جانە سادىقوجا
قازاقتىڭ ءداستۇرلى انشىلىك ونەرى ەلىمىزدىڭ جاعرافيالىق ورنالاسۋىنا جانە ءان ونەرىنىڭ مۋزىكالىق ەرەكشەلىگى مەن ورىندالۋ مانەرىنە بايلانىستى بىرنەشە مەكتەپتەرگە بولىنەدى. اتاپ ايتقاندا، باتىس انشىلىك مەكتەبى، ارقا مەكتەبى، سىر بويى مەكتەبى جانە جەتىسۋ! اتالعان انشىلىك مەكتەپتەر بۇل كۇندە ەلدەگى ونەرتانۋشى عالىمدار ءبىراۋىزدان ماقۇلداعان، الدەقاشان زەرتتەپ تۇراقتاندىرعان عىلىمي تۇجىرىمعا اينالىپ ۇلگەردى.
سوڭعى شيرەك عاسىردىڭ بەدەلىندە، شەتەلدەردەگى اعايىندارمەن بارىس- كەلىستىڭ، ارالاس- قۇرالاستىقتىڭ ناتيجەسىندە، ءىشىنارا ونەرتانۋشى عالىمدار مەن ورىنداۋشىلار تاراپىنان التاي- تارباعاتاي وڭىرىندە ساقتالعان اندەردىڭ ەرەكشەلىگىن زەرتتەي كەلە، ونى جەكە انشىلىك مەكتەپ رەتىندە قاراستىرۋ تۋرالى ۇسىنىستار ايتىلىپ قالىپ ءجۇر. بۇل ۇسىنىس تۋرالى ىندەتە زەرتتەۋ مەن قورىتىندى پىكىر ايتۋدى ونەرتانۋشى عالىمداردىڭ ەنشىسىنە قالدىرا تۇرايىق…
بارىمىزگە بەلگىلى، قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان- كۇي ونەرى ⅩⅩعاسىردىڭ 20-30 -جىلدارىنان باستاپ جۇيەلى زەرتتەلە باستادى. ايگىلى ونەرتانۋشى عالىمدار ا. جۇبانوۆ، ا. زاتايەۆيچ، ب. سارىبايەۆ، م. احمەتوۆا، ز. قوسپاقوۆ، ت. ب. زەرتتەۋشىلەرىمىز ۇلتتىق مۋزىكالىق مۇرامىزدى جيناۋ مەن جۇيەلەۋدە، زەرتتەۋ مەن ناسيحاتتاۋدا ەرەكشە ەڭبەك ەتكەنى امبەگە ايان.
الايدا اتالعان زەرتتەۋشىلەردىڭ ەڭبەكتەرىنىڭ قاي- قايسىسىن پاراقتاپ كورەتىن بولساق، جەتىسۋدىڭ انشىلىك- كۇيشىلىك ونەرى تۋرالى ەشقانداي ىرگەلى زەرتتەۋلەر، كەشەندى جۇمىستار جاسالماعانىن اڭعارۋ قيىن ەمەس.
«ايتىپتى، جازىپتى» دەگەندەردىڭ ءوزى تام- تۇم، قىستىرما، جول- جونەكەي، ءجۇردىم- باردىم دەرەكتەر عانا. وكىنىشكە قاراي، ولاردىڭ دەنى جەتىسۋدىڭ ءداستۇرلى انشىلىك مەكتەبىن جامبىل مەن كەنەننەن باستاپ، دانەشپەن اياقتاپ جاتاتىن. وسىلايشا، قازاقتىڭ ءداستۇرلى ءان- كۇي ونەرى ونەر رەتىندە جينالىپ، زەرتتەلىپ، ناسيحاتتالا باستاعان ⅩⅩ عاسىردىڭ 20-30 -جىلدارىنان باستاپ ⅩⅩ عاسىردىڭ 80-جىلدارىنا دەيىن جەتىسۋدىڭ، اسىرەسە، قىتايمەن شەكارالاس جاتقان حان ءتاڭىرى باۋرايىنداعى قايماعى بۇزىلماعان ۇلتتىق مۋزىكا ۇلگىلەرى تاسادا قالىپ قويدى.
تاسادا قالىپ قويدى دەگەنى بەر جاعى، كوش باستاعان كوسەمدەر تۇگىل، ءان- كۇي مۇرالارى دا قۋعىندالدى، سوتتالدى. وعان استە جوعارىدا ەسىمدەرى اتالعان عالىمدار ەمەس، قىلىشىنان قان تامعان كەڭەستىك يدەولوگيا، تار زامان كىنالى ەدى.
اتاپ ايتار بولساق، ايگىلى جىراۋ البان اسان بارمانبەك ۇلى «ورىس وتارشىلدىعىنا قارسى، ەسكىشىل اقىن» اتانىپ، شىعارماشىلىعىن جيناپ، زەرتتەۋ بىلاي تۇرسىن، ەسىمىن اتاۋعا تىيىم سالىندى. ايگىلى كۇيشى، باتىر قوجەكە نازار ۇلى ساۋرىق، ەسەت، تازابەك، ءالىپبايلارعا قوسىلىپ رەسەي وتارشىلدىعىنا قارسى قارۋلى كوتەرىلىس جاساپ، تۇتقىندالار شاقتا قىتاي اسىپ كەتكەنى ءۇشىن، كرەملدىڭ ماڭگى جاۋى بولدى.
اقىن، باتىر شالتاباي الپار ۇلى ءوزى باس بولىپ قول قۇراپ، جەتىسۋداعى رەسەي زاستاۆالارىنا شابۋىل جاساعانى ءۇشىن «ورىس حالقىنىڭ جاۋى» اتاندى. ايگىلى قۇلانايان قۇلمامبەت اقىن ۇلتتىق سالت- ءداستۇردى، قازاقى دۇنيەتانىمدى جىرلاعانى ءۇشىن «بايشىل- ەسكىشىل اقىن» رەتىندە اتىن اتاۋعا تىيىم سالىندى. ال ايگىلى ءانشى، اقىن، سازگەر، اعارتۋشى قاپەز بايعابىل ۇلى ناقاقتان «حالىق جاۋى» دەگەن «قالپاق» كيىپ، جەر اۋدارىلىپ، جات ەل، جات جەردە وققا ۇشتى.
اقىن جۇسىپبەكقوجا شايحسلام ۇلى، كودەك اقىن مارالباي ۇلى، ناقىسبەك شەشەن جالپەتەك ۇلى، قويدىم اقىن دارۋباي قىزى، ءانشى-سازگەر سادىقوجا موشان ۇلى، اقىن شارعىن العازى ۇلى، ت. ب. تولىپ جاتقان ونەر مايتالماندارى 1916 جانە 1932 -جىلدارداعى قۋعىن- سۇرگىندە جان ساۋعالاپ قىتاي اسقانى ءۇشىن كەڭەس وداعىنىڭ دۇشپاندارىنا اينالدى.
ەندى ءوزىڭىز اقىلعا سالىپ ويلاڭىز، جەتىسۋدىڭ انشىلىك، كۇيشىلىك، اقىندىق، شەشەندىك مەكتەپتەرىنىڭ باسىندا تۇرۋعا ءتيىستى وسىناۋ تۇلعالار تۋرالى كەڭەستىك كەزەڭدە قانداي جۇرەك جۇتقان عالىم بولسا دا اۋىز اشا الار ما ەدى؟! مۇلدە مۇمكىن ەمەس ەدى. سولاي بولدى دا. وسىنداي تاريحي سەبەپتەرگە بايلانىستى جەتىسۋدىڭ انشىلىك، كۇيشىلىك، اقىندىق، شەشەندىك مەكتەپتەرىن تولىققاندى «مەكتەپ» دەپ ايتا الماي كەلگەنىمىز دە جاسىرىن ەمەس.
1956-1962 -جىلدارى كەڭەس- قىتاي شەكاراسى اشىلىپ، قيلى زامانداردا ەرىكسىز جان ساۋعالاپ جات ەلگە بوسقان اعايىندار اتامەكەنگە قايتا ورالا باستادى. الايدا II دۇنيەجۇزىلىك قىرعىندا ەركەك كىندىكتىدەن جۇگەن ۇستاپ قالۋعا شاق قالعان ماسكەۋ قىتايداعى قازاقتاردى تەك قانا ەڭبەك كۇشكە زارۋلىكتەن شاقىرىپ العاندىقتان، «ەلىم- جەرىم» دەپ كەلگەن باۋىرلارعا ساپتاياقپەن اس بەرىپ، سابىنا قاراۋىل قويدى. اتاجۇرتىن، تۋعان جەرىن اڭساپ كەلگەندەر ءوز ەلىندە وگەيدىڭ كۇيىن كەشتى. كوشىپ كەلگەندەردىڭ وزىنە دە، ونەرىنە دە «كونەشىل» دەگەن كوزقاراس پايدا بولدى.
وسىلايشا، ارعى بەتتەن سول كەزدە كەلگەن اعايىندار جەتىسۋداعى كونەدەن كەلە جاتقان كۇيشىلىك، انشىلىك، جىرشىلىق ونەردىڭ سان ءتۇرىن الىپ كەلگەنىمەن، كەڭەستىك توتاليتارلىق جۇيە ولارعا كوزجۇمبايلىق جاسادى، اۋىل اراسىنىڭ «ءالاۋلايى» دەڭگەيىندە ەسكەرۋسىز قالدىردى، اپاردى دا اسپانتاۋدىڭ قولتىعىنان ارى اسىرمادى.
نەبىر دارىن يەلەرى ونەرى ەلەنبەگەن سوڭ، قولدارىنا دومبىرا ورنىنا اق تاياق ۇستاپ، قوي سوڭىنا ءتۇستى.
سونداي دارىننىڭ ءبىرى، ارعى بەتتەن 1956 -جىلى اتاجۇرتقا كەلگەن قۇيما قۇلاق، كەنىش كەۋدە، ەسكىلىكتى ءان- جىردى، شەجىرەنى كوپ بىلەتىن قازىنالى قاريانىڭ ءبىرى - قۋانياز بۇقىجان ۇلى (1913-1999 ج ج. ) ەدى. ول كىسى ەلگە ورالعان كۇننەن باقيعا اتتانعانعا دەيىن ءوزىنىڭ تۋعان جەرى ۇيعىر اۋدانىنىڭ كەتپەن دەگەن اۋىلىندا قاراپايىم شارۋا بولىپ ءومىر ءسۇردى.
جولىن قۋعاندا سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ كىشى اكەسى بولىپ كەلەدى. كونە كوزدەردىڭ ايتۋىنشا، قۋانياز قاريا زامانىندا ءوزى دە ايتىس اقىنى، ءانشى- جىرشى بولعان ەكەن. كەيىن سادىقوجا ات جالىن تارتىپ ءمىنىپ، ونەر جولىنا تۇسكەندە «بالاممەنەن جارىسپايىن» دەپ، سانالى تۇردە ات تىزگىنىن تارتقان كورىنەدى. «قانداعى بار تەكتىلىك، شىقپاي قويماس ەپ قىلىپ» دەگەندەي، قۋانياز اقساقالدىڭ بەل بالاسى ەلەمەس تەكەسبايەۆ دەگەن اعامىزدىڭ دا اقىندىق، سازگەرلىك ونەرى بار.
بۇگىندە جەتىسۋ انشىلىك مەكتەبى تۋرالى ءسوز بولعاندا، العاشقىلاردىڭ ءبىرى بولىپ اۋىزعا الىناتىن تۇلعا سادىقوجا موشان ۇلى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز. سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ ءومىرى مەن شىعارماشىلىعى تۋرالى دەرەكتەر ەڭ العاش ءانشى- سازگەر، ۇستاز، ونەرتانۋشى- عالىم، جازۋشى جانىبەك كارمەنوۆ قۇراستىرعان، 1990 -جىلى «ونەر» باسپاسىنان شىققان «حالىق اندەرى مەن حالىق كومپوزيتورلارىنىڭ اندەرى» اتتى اكادەميالىق جيناقتا جاريالاندى. سودان بەرى، ونەرتانۋشى- عالىمدار ساعاتبەك مەدەۋبەكوۆ پەن مارقۇم بازارالى مۇپتەكەيەۆ قۇراستىرعان «جەتىسۋ اۋەندەرى» (1997. الماتى: «ونەر» ) اتتى جيناقتا، «جەتىسۋ» ەنسيكلوپەدياسىندا (2004.) ، ت. ب. اكادەميالىق باسىلىمداردا ۇزبەي جاريالانىپ كەلەدى.
IV . سادىقوجانىڭ ءومىربايانى
ساڭلاق سازگەردىڭ ءومىربايانىن ءسوز ەتۋدەن بۇرىن، ونىڭ ەسىمىنە شامالى توقتالا كەتەيىك. ويتكەنى ءبىراز زەرتتەۋشىلەر مەن انشىلەرىمىز ىلعي دا «ءسادىقوجا موشان ۇلى» دەپ ايتىپ نەمەسە جازىپ ءجۇر. ءبىز بىلگەندە، ارعى- بەرگىدەگى قازاق ءتول سوزدەرىنىڭ ىشىندە دە، كىرمە سوزدەردىڭ اراسىندا دا «ءسادى» دەگەن ءسوز كەزدەسپەيدى. ونىڭ ەسەسىنە قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە، ءۇش ءجۇزدىڭ ىشىندە «سادى» دەگەن رۋ- تايپا ەسىمدەرى ءجيى ۇشىراساتىنى جاسىرىن ەمەس. بۇل - ءبىر.
ەكىنشىدەن، جاڭا تۋعان بالاعا كورشىلەس رۋ- تايپانىڭ اتىن قويۋ قازاقتا باياعىدان بار ءۇردىس. ارعىنبەك، نايمانباي، دۋلات، البانباي، قىزايبەك، قۇرمانباي، الجانباي، ت. س. س. رۋ اتىنا قويىلعان ەسىمدەر وسى ءسوزىمىزدىڭ دالەلى. ال البان ەلىنىڭ ىشىندە ايت رۋىنان تارايتىن «سادى» دەگەن شاعىن اتا بار. قانداي جاعدايمەن قويىلسا دا «سادىقوجا» ەسىمى وسى «سادى» رۋىمەن قاتىستى قويىلعانى كۇمان تۋدىرمايدى. ۇشىنشىدەن، ءانشى- سازگەردىڭ كوزىن كورگەن، ءبىراز كۇن دامدەس بولعان مەنىڭ اكەم ء(ماسىمحان ناقىسبەك ۇلى) ءانشى تۋرالى اڭگىمەلەگەندە «ءسادىقوجا» دەپ ەمەس، «سادىقوجا» دەپ ايتىپ وتىرار ەدى. تورتىنشىدەن، ءانشىنىڭ نەمەرەلەس ءىنىسى، پروفەسسور قۇنىپيا الپىسبايەۆ تا «سادىقوجا» دەپ ايتادى ءھام سولاي جازادى. سوندىقتان بۇدان بىلايعى جەردە تۇتاس ءبىر وڭىردەگى انشىلىك مەكتەپتىڭ كورنەكتى وكىلىنىڭ ەسىمىن ءارتۇرلى اتاۋدى دوعارىپ، ءبىرىڭعاي «سادىقوجا موشان ۇلى» دەپ اتاعانىمىز ءجون.
شىنتۋايتىنا كەلگەندە، ومىردەن قىرشىن كەتكەن سادىقوجا موشان ۇلىندا سونشالىق كۇردەلى ءومىربايان دا جوق. ءانشىنى كوزى كورگەندەردەن جەتكەن دەرەك بويىنشا، جازدا شالكودەنى جايلاپ، قىستا كەتپەن تاۋىنىڭ كۇنگەي بەتىن قىستاپ كۇنەلتىپ جۇرەتىن اعىمسارىنىڭ قايىپبەردى اتاسىنان تارايتىن تەكەسبايدىڭ بالاسى موشان مەن ونىڭ زايىبى زەربالانىڭ جاس وتاۋىندا 1917 -جىلى شەكەسى تورسىقتاي ۇل دۇنيەگە كەلەدى. ونىڭ اتىن ازان شاقىرىپ «سادىقوجا» دەپ قويادى.
بۇل ايماقتىڭ ءوزى ەجەلدەن ءان- جىر دارىعان، اقىندىق- شەشەندىك قونعان، سول قاسيەت ءالى دە سۇيىلماي كەلە جاتقان ءوڭىر. اتاپ ايتقاندا، سادىقوجانىڭ ءتورتىنشى اتاسى بولىپ كەلەتىن، ارىدەگى شەگىر بابا (قۇلسارى ۇلى) كۇللى قوجبانبەت تايپاسىنىڭ ءسوز ۇستاعان توبە ءبيى بولعان. ودان كەيىنگى جالپەتەك ۇلى ناقىسبەك تە شەشەندىگىمەن اتى شىققان، جەتىسۋ وڭىرىنە ايدىك تاريحي تۇلعا. بەرىدەگى بەلگىلى اقىن نۇسىپبەك يساحمەتوۆ (مارقۇم)، كورنەكتى اقىن- دراماتۋرگ، مەملەكەتتىك سىيلىقتىڭ يەگەرى نۇرلان ورازالين، ءانشى- سازگەر مولداسان شاپيەۆ، پروفەسسور، كورنەكتى ادەبيەتشى قۇنىپيا الپىسبايەۆ، بەلگىلى جازۋشى جۇماباي قايرانبايەۆ، ايگىلى سۋرەتشى جۇماقىن قايرانبايەۆ، ادەبيەتتانۋشى- عالىم توقتار الىبەكوۆتەر دە وسى وڭىردەن تۇلەپ ۇشقان دارىندار ەكەنىن ەسكە الساق، سادىقوجانىڭ جارالعان، ءنار العان ءوڭىرى مەن وسكەن ورتاسى ۇلتتىق رۋحانياتتىڭ قۇيقالى توپىراعى ەكەنىنە كوزىمىز جەتە تۇسەدى.
مىنە، وسىنداي ونەر ۇشىعى تەگىندە بار، قانىندا بار بالا سادىقوجا ءتىلى شىعىپ، ەس بىلە باستاعاننان- اق ەستى سوزگە ءۇيىر، ءان- جىرعا قۇمار بولادى. ات جالىن تارتىپ مىنگەننەن كەيىن، جولى جاعىنان كىشى اكەسى بولعانمەن، جاس جاعىنان وزىنەن 3-4 جاس قانا ۇلكەن اعاسى قۋانيازدىڭ قاسىندا كوپ جۇرەدى. قۋانيازدىڭ بۇل كەزدە اۋىل اراسىندا «ءانشى بالا»، «اقىن بالا» اتانىپ ۇلگەرگەن شاعى ەدى.
ءسويتىپ، بالا سادىقوجا ءبىر مەزگىل قۋانياز اعاسىنىڭ قاسىنا ەرىپ ءجۇرىپ ءان سالادى، اعاسىنىڭ ايتىستارىن تىڭدايدى. سوسىن ول ايتىستى دەرەۋ جاتتاپ الىپ، اۋىلىنا كەلىپ شىپ- شىرعاسىن شىعارماي قايتا ايتىپ بەرەدى. ءسويتىپ، 13-14 جاسقا كەلگەندە اعاسىنا دا ەرمەي، قايدا جيىن- توي بار، ءوزى دوستارىمەن بىرگە بارىپ ءان سالىپ، ايتىسقا دا كىرىپ كەتىپ جۇرەدى.
بالاسىنىڭ بويىنداعى ونەرىنە كوزى جەتىپ، تالانتىنىڭ كوزىن اشقىسى كەلگەن اكەسى موشان، ءدال قاي جىلى ەكەنى بەلگىسىز، سول تۇستا انشىلىگىمەن، اقىندىعىمەن تۇتاس جەتىسۋ وڭىرىندە اتاعى دۇرىلدەپ تۇرعان قاپەز بايعابىل ۇلىنا الىپ بارىپ، ءبىراز كۇن ەرۋ بولىپ، ۇلگى- ونەگەسىن كورسەتىپ، بالاسىنىڭ ونەرىن سىناتىپ، باتاسىن الىپ قايتادى.
ⅩⅩ عاسىردىڭ 20-جىلدارىندا قازاق دالاسىنىڭ تۇكپىر- تۇكپىرىندە كوللەكتيۆتەندىرۋ ناۋقانى ءجۇرىپ، جاڭا مەكتەپتەر اشىلا باستاعانى بەلگىلى. وسى كەزدە بالا سادىقوجا اۋىل مەكتەبىنەن ءۇزىپ- جۇلىپ ساۋات اشادى. ءوستىپ جۇرگەندە، ۇزاماي اكەسى موشان وتىز جاسىندا دۇنيە سالادى دا، شەشەسى جەسىر، ءىنىسى ءابىلقايىر ەكەۋى جەتىم قالادى. ارادا جىل وتكەندە اتا ءداستۇرى بويىنشا زەربالا شەشەمىز امەڭگەرلىك جولمەن تەكەسبايدىڭ ەكىنشى بالاسى، ياعني موشاننىڭ ءىنىسى قوجانيازعا اتاستىرىلادى. زەربالا انا قوجانيازدان ۇركىمباي ەسىمدى تاعى ءبىر ۇل سۇيەدى. وسىلايشا، سادىقوجا جەتىمدىكتەن قۇتىلىپ، قايىرا قارا دومبىراسىن قولىنا الىپ، ونەر قۋىپ جۇرگەن كەزدە، ءابجىلانداي بولىپ ەل ءىشىن اشتىق جايلاي باستايدى.
«اسىرا سىلتەۋ بولماسىن، اشا تۇياق قالماسىن» دەگەن ۇرانمەن ورىستەگەن، قولدان جاسالعان گەنوتسيدتىك اشتىق اپاتى سالدارىنان ەلدىڭ ۇرەرگە ءيتى، سىعارعا ءبيتى قالماي، جاپپاي قىرعىنعا ۇشىرايدى. ايتىپ كەلگەن اپاتتان بالا- شاعانى قۇتقارۋ ءۇشىن وسى اۋىلدىڭ سول تۇستاعى باس كوتەرەر ۇلكەنى بۇقىجان اقساقال تۋعان جەرىن جىلاي- جىلاي تاستاپ، اۋىل- ايماعىن باستاپ قىتاي اسادى.
ارىپ- اشىپ، تاۋ اسىپ، تاس باسىپ بارعان «قاشقىنداردى» وندا دا جۇماق ءومىردىڭ كۇتىپ تۇرماعانى بەلگىلى ەدى. بۇلاردىڭ تالەيىنە، جوعارىدا باياندالعان اتالاس تۋىستارى ناقىسبەك جالپەتەك ۇلى ول جاقتا التى بولىس الباننىڭ اقالاقشىسى (بولىس) بولىپ تۇرعان. سول كىسىنىڭ كومەگىمەن بارا سالىپ قونىس الىپ، ءبىراز جىل سالىقتان بوساتىلىپ، تەز ەس جيىپ، ەتەك جابادى. سودان كەيىن بوزبالا سادىقوجانىڭ سايران ءومىرى قايتا باستالادى.
وسىدان ون شاقتى جىل بۇرىن عانا (1920 -جىلدارى) اسەت نايمانباي ۇلى جالپى ىلە ءوڭىرىن، ونىڭ ىشىندە وسى كوكقامىر، سايرام كولى ماڭىن جايلايتىن قىزاي ەلىندە سايران سالىپ، ءانىن شىرقاپ، ءومىرىنىڭ سوڭعى جىلدارىن سوندا وتكەرگەن بولاتىن. سول اسەت اقىن كوبىرەك ايالداعان مەشپەت اۋىلىن سادىقوجا ارنايى ىزدەپ بارىپ، سول اۋىلداعى انشىلەردەن اسەتتىڭ اندەرىن ۇيرەنىپ، ونداعى ونەرسۇيەر جۇرتقا ءوز اندەرىن تىڭداتادى، ۇلكەندەردىڭ باتاسىن الادى.
سودان باستاپ قۇلجا وڭىرىندەگى قازاقتاردىڭ قاي اۋىلىندا توي بار، سول وڭىرگە ات ارىتىپ بارىپ ءان سالىپ، ايتىسقا قاتىسىپ جۇرەدى. سونداي ساپاردىڭ ءبىرى جوعارىدا باياندالعان تەكەس شيلىوزەك اۋىلىنداعى ناقىسبەك بولىستىڭ اۋىلىنداعى توي.
الايدا وتكەن عاسىردىڭ 40-جىلدارىنىڭ ورتا شەنىندە شىڭجاڭ وڭىرىنە جاپپاي تاراعان سۇزەك اۋرۋى كەزىندە ول جاقتاعى اعايىندار اۋىر قىرعىنعا ۇشىرايدى. سول ىندەتتىڭ سالدارىنان جاسى وتىزعا دا تولىپ ۇلگەرمەگەن سادىقوجا 1946 -جىلى بۇگىنگى قحر- دىڭ قۇلجا قالاسى ماڭىندا كوز جۇمادى. ونىڭ ارتىنان ىلە- شالا ىنىلەرى ءابىلقايىر مەن ۇركىمباي دا سول جۇقپالى دەرتتىڭ قۇربانى بولادى. بىرەر ايدىڭ ىشىندە ارىستاي ءۇش ۇلىنان بىردەي ايىرىلىپ، زار جۇتىپ، قارا جامىلىپ، قاسىرەتتىڭ شۇڭەتىنە باتقان زەربالا انا باستابىندا ەسىنەن اداسىپ قالادى. ارتىنشا ەسىن جيعانمەن، ءزىلماۋىر قايعىدان ەڭسەسىن كوتەرە الماي بەلى بۇگىلىپ، ءبىرجولاتا بۇكىر بولىپ قالادى. ءسويتىپ، ەل ىشىندە «بۇكىش اپا» اتانعان كەيۋانا قۇلاعىنا سادىقوجانىڭ ەسىمى شالىنسا نەمەسە الدەكىمنىڭ اۋزىنان اۋەلەتىپ سالعان سادىقوجانىڭ ءانىن ەستي قالسا، ءوز- وزىنەن ەلەگىزىپ، كوتەرىلىپ اۋىرىپ قالاتىن بولعان. وسىنداي جاعداي قايتالانا بەرگەن سوڭ، اۋىل ۇلكەندەرى ەندى زەربالانىڭ وزىنەن ايىرىلىپ قالمايىق دەپ، الىس- جاقىنداعى ەل- اعايىنعا، ونەرپاز جاندارعا ساۋىن ايتىپ، سادىقوجانىڭ اتىن اتاماۋىن، اندەرىن ايتپاۋىن وتىنگەن دە زامان بولىپتى…
V. سادىقوجانىڭ ءان مۇراسى جانە ەلگە تارالۋى
جوعارىدا بايانداعانىمىزداي، سادىقوجانىڭ حالىق كومپوزيتورى رەتىندە دەر كەزىندە تانىلماۋىنىڭ، اندەرىنىڭ حالىق ىشىنە ۋاقىتىلى تارالماۋىنىڭ ءتۇرلى سەبەپتەرى بار ەدى. ءبىرىنشى، جەتىسۋ ءان مەكتەبىنىڭ بەلدى وكىلى رەتىندە قاراستىرىلماۋىنا ونىڭ ارعى بەتكە، قىتاي جەرىنە ءوتىپ كەتۋى ءارى سوندا قايتىس بولۋىن؛ ەكىنشى، ونىڭ وتىزعا دا تولماي، ءدۇيىم جۇرتقا تولىق تانىلىپ ۇلگەرمەي قىرشىن كەتۋىن؛ ءۇشىنشى، اناسى زەربالانىڭ دەنساۋلىعىنا بايلانىستى، ءوز تۋما- تۋىستارى اراسىندا دا اتىن ايتىپ، ءانىن شىرقاۋعا تىيىم سالىنۋىن باستى سەبەپ رەتىندە ايتۋىمىزعا بولادى. مىنە، وسىنداي تاريحي، الەۋمەتتىك، ساياسي سەبەپتەر سالدارىنان سادىقوجا ەسىمى ۇزاق جىلدار بويى كولەگەيلەنىپ كەلدى. تەك 1961 -جىلى ءانشىنىڭ اناسى زەربالا شەشەي قايتىس بولعاننان كەيىن عانا، اۋىلداعى كونەكوز قاريالار ەپتەپ سادىقوجانىڭ اڭگىمەسىن ايتىپ، اندەرىن ورىنداي باستايدى.
سولاردىڭ ىشىندەگى سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ اندەرىن تولىق جانە جۇيەلى تۇردە بىزگە جەتكىزۋشى قۋانياز اقساقال بۇقىجان ۇلى بولاتىن. قۋانياز اقساقالدان سادىقوجا اندەرىن جازىپ الىپ ەلگە تاراتۋشى، جۇرتقا ناسيحاتتاۋشىلار - بۇگىندە ەسىمى ەلگە بەلگىلى ادەبيەتشى، ونەرتانۋشى- عالىم، فيلولوگيا عىلىمىنىڭ دوكتورى، ل. گۋميليەۆ اتىنداعى ەۋرازيا ۇلتتىق ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى، ءانشى، «قۇرمەت» وردەنىنىڭ يەگەرى، ۇيعىر اۋدانىنىڭ قۇرمەتتى ازاماتى قۇنىپيا الپىسبايەۆ پەن ق ر ءبىلىم بەرۋ ءىسىنىڭ ۇزدىگى، بەلگىلى قالامگەر، ءانشى- سازگەر، ۇلاعاتتى ۇستاز مولداسان شاپيەۆ اعالارىمىز. ءسوزدىڭ وسى تۇسىندا سادىقوجا اندەرىنىڭ حالىق قازىناسىنا اينالۋىنا، كۇللى قازاق دالاسىنا كەڭىنەن تارالۋىنا مۇرىندىق بولعان مارقۇم قۋانياز بۇقىجان ۇلى، ۇستاز- عالىمدار مولداسان شاپيەۆ پەن قۇنىپيا الپىسبايەۆ ەسىمدەرىن ەرەكشە ىلتيپاتپەن اتاپ وتۋگە ءتيىسپىز. وسى كىسىلەردىڭ قاجىرلى دا ىجداعاتتى ەڭبەگىنىڭ ارقاسىندا، اناۋ- مىناۋ ەمەس، تۇتاس ءبىر ءوڭىردىڭ انشىلىك مەكتەبىندەگى اقتاڭداقتىڭ ورنى تولدى دەسەك، قاتەلەسپەيمىز.
بۇگىندە ونەرتانۋشى عالىمدار مەن ورىنداۋشىلار سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ بىزگە «سارىبيداي»، «احاۋ، ايىم»، «ەي، احاۋ»، «اق قاز ەدىڭ»، «احاۋ، قالاۋلى- اي»، «ەركەم- اي»، «ساعىنساڭ، قالقا، ءوزىڭ كەل» قاتارلى اندەرىنىڭ جەتكەنىن ايتىپ ءجۇر. ال حالقىمىزدىڭ جەزتاڭداي ءانشىسى، ونەرتانۋشى- عالىم، ۇستاز رامازان ستامعازيەۆ بۇعان دەيىن حالىق ءانى دەلىنىپ جۇرگەن «بەكزاتىم- اي» ءانىن دە سادىقوجانىڭ ءانى ەكەنىن تاريحي دەرەكتەر مەن عىلىمي قيسىن نەگىزىندە دالەلدەپ بەردى.
ءبىز دە بۇل پىكىردى تولىعىمەن قۋاتتايمىز. ويتكەنى، بىرىنشىدەن، بۇل ءان نەگىزىنەن جەتىسۋدىڭ حان ءتاڭىرى اتىرابىنا كوبىرەك تارالعان. ەكىنشىدەن، اندەگى سارىن مەن ناقىش، مۋزىكالىق مانەر مەن دياپازون سادىقوجا اندەرىمەن ءبىر قالىپتان شىققانداي اسەرگە بولەيدى. جالپىعا ءمالىم بولعانداي، سادىقوجا اندەرىنىڭ ەرەكشەلىگى - مۋزىكالىق سويلەمدەرى قىسقا قايىرىمدى، دياپازون كولەمى كەڭ ەمەس، ءماتىنى قارا ولەڭ ۇلگىسىندە، ال مازمۇنى جاستىق- عاشىقتىق سىرعا تولى، تازا ليريكالىق اۋەندى، سۇيىسپەنشىلىك تاقىرىبى بولىپ كەلەدى. ۇشىنشىدەن، «بەكزاتىم- اي» انىندەگى بەكزات قىز - سادىقوجا عاشىق بولعان ارۋلاردىڭ ءبىرى بولعانى دا تاريحتان بەلگىلى.
وسى تۇرعىدان كەلگەندە، ءبىز دە «بەكزاتىم-اي» ءانىن سادىقوجا موشان ۇلىنىڭ ءانى دەپ، تولىق سەنىممەن ايتا الامىز.
اسەم سازدى، كوركەم ناقىشتى، نازىك ليريزمگە تولى سادىقوجا اندەرى قازاق ءان ونەرى قازىناسىنا لايىقتى ۇلەس بولىپ قوسىلىپ، جاس ۇرپاق ساناسىنا ۇلتتىق رۋحانياتىنىڭ مايەگىن ەگۋدە ءونىمدى قىزمەت اتقارىپ كەلەدى. «سارىبيداي» ءانى 1980 -جىلى وتكەن I رەسپۋبليكالىق امىرە قاشاۋبايەۆ اتىنداعى انشىلەر بايقاۋىندا العاش رەت ۇلكەن ساحنادا شىرقالىپ، ورىنداۋشىسى سول كەزدەگى تالدىقورعان وبلىستىق فيلارمونياسىنىڭ ءانشىسى جاقسىلىق مىرقايەۆ (مارقۇم) جۇلدەگەر اتاندى. ودان كەيىن سادىقوجا اندەرى قازاقستاننىڭ حالىق ءارتىسى دانەش راقىشيەۆتان باستاپ، قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ارتىستەرى جانىبەك كارمەنوۆ، رامازان ستامعازيەۆ، سونداي-اق تىلەكتەس قۇرمانعاليەۆ، نۇرجان جانپەيىسوۆ، ەربولات شالدىبەكوۆ، ارعى بەتتە كادەك قىرعىزباي، ەركىمبەك ساسەن ۇلى، نۇرتۋعان تۇرسىنعازى، عالىم ۇلكەنباي، ت. ب. كوپتەگەن انشىلەردىڭ رەپەرتۋارلارىنان بەرىك ورىن الدى. بۇگىندە رەسپۋبليكالىق، وبلىستىق ۇلكەن ساحنالاردا، راديو مەن تەلەارنالاردا سادىقوجا اندەرى ءجيى ورىندالىپ تۇرادى. اسىرەسە، 2005 -جىلى فرانتسيادا وتكەن قازاق ونەرىنىڭ ونكۇندىگىندە قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن ءارتىسى، ءبىرتۋار ءانشى رامازان ستامعازيەۆتىڭ «سارىبيدايدى» پاريج ساحناسىندا اسقاقتاتا شىرقاعانىن سادىقوجا اندەرىنىڭ ەۋروپا تىڭدارماندارىنا جەتۋى دەپ، ماقتانىشپەن ايتۋىمىزعا بولادى.
مىنە، وسىنىڭ ءبارى سادىقوجانىڭ ۇلتتىق ءنار مەن ناقىشقا باي، نازىك ليريزمگە تولى، اسەرلى دە سۇلۋ ءان كەرۋەنىنىڭ بولاشاققا نىق قاداممەن بەت تۇزەپ بارا جاتقانىنىڭ جارقىن ايعاعى.
P .S.
ۇلتتىق ساز ونەرىندە وشپەس ءىز قالدىرعان ساڭلاق سازگەردىڭ 2019 جىلى 100 جىلدىعىنا وراي ق ر ۇكىمەتىنىڭ ارنايى قاۋلىسى شىقتى. بۇل - ءداستۇرلى ونەر الەمى ءۇشىن ۇلكەن مەرەي! مەملەكەتتىك باعا. حالىقتىق مويىنداۋ.
دۇكەن ءماسىمحان ۇلى قازاقستاننىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن قايراتكەرى، ف. ع. د.، پروفەسسور
دەرەككوز «انا-ءتىلى» گازەتى