ءىزىم-عايىم جوعالعان ايگىلى تۇلعالار

 نۇر-سۇلتان. قازاقپارات - ءبارى تانىپ، ءبارى بىلەتىن، ءبارى كورسە قۇشاق جايا قارسى الاتىن كەي تۇلعالاردىڭ ءومىرى شىم- شىتىرىققا، شەشىلمەگەن جۇمباققا تولى-اق.

قيسىنعا كەلمەيتىن قۇپيالارى دا جەتەرلىك. ءتىپتى ءبىر كۇندە ءىزىم- عايىم جوق بولىپ، جۇرت كوزىنە كورىنبەي كەتكەن جاندار دا از ەمەس. «كەبىن كيگەن كەلمەيدى، كەبەنەك كيگەن كەلەدى» دەگەن بار. ەرتەرەكتە ءىز-ءتۇزسىز، حابار-وشارسىز كەتكەن تۇلعالاردىڭ قايتا ورالۋى اقىلعا قونبايدى ەندى.

ومىرلەرىنىڭ سوڭعى ساتتەرى قالاي وتكەنىن زەرتتەۋشىلەر عانا بولجاپ ايتادى. ەندى ءبىر تۇلعالاردى اعايىن- تۋىسى، دوس- جاراندارى ءبىر كۇنى ورالار دەپ ۇمىتتەنەدى. تاعدىر...

 

قازاق ادەبيەتى تاريحىندا دا ءىزىم-عايىم جوعالعان ءبىر جان بار. ول - ءادىل بوتپانوۆ. 1996 -جىلى شىلدە ايىندا ۇيىنەن شىعىپ كەتكەندە اقىن 27 جاستا ەكەن. سودان بەرى ودان ەشبىر دەرەك جوق. - ونىڭ قانداي ادام ەكەندىگىن، قانداي دارىن يەسى ەكەندىگىن بىردەن-اق اڭعارعانمىن. اقىن ءۇشىن بۇرقىراتىپ جازۋدىڭ تۇككە دە كەرەگى جوق. ماقسات ول ەمەس. تەك اقىننىڭ ارتىندا از بولسا دا، وقۋعا لايىقتى جىر قالسا، بولدى. قازاقتا ادىلدەي ءىز- ءتۇزسىز جوعالعان اقىن جوق. ءادىل - جالعىز»، - دەپ ەدى اقىن تەمىرعالي كوپبايەۆ 2013 -جىلى ءادىلدىڭ «ءومىرزايا» اتتى كىتابى شىققاندا.

اقىننىڭ ارتىندا قالعان جارى، ءبىر ۇل، ءبىر قىزى بار. ولار ءادىلدىڭ جولىنا ءالى كۇنگە دەيىن ۇمىتپەن قارايدى. - ادەكەڭ وتە دارىندى كىسى ەدى. ول ولەڭ جازعاندا ەرەكشە ءبىر ويعا شومىپ وتىراتىن. ولەڭگە ادال كىسى ەدى. بۇگىندە ءبىر ۇل، ءبىر قىزى ءوسىپ كەلەدى. ادەكەڭە بەرىلگەن ولەڭ جازۋ قۇدىرەتى ونىڭ بالالارىنا داري قويمادى. ايتكەنمەن ولار اكەلەرىنىڭ جىرلارىن وقىپ، جاتتاپ جۇرەدى، - دەيدى اقىننىڭ جارى گۇلسىم بوتپانوۆا. ءموپ-ءمولدىر جىرلارىن جاۋدىرعان ءادىل بوتپانوۆ «قاراشىعىم» دەپ قابىرعاسى قايىسقان اكەگە عانا ەمەس، «ادەكەم» دەپ قايعى جامىلعان جارعا عانا ەمەس، «اكەشىم» دەپ جاۋدىرەگەن بالالارعا عانا ەمەس، «قارا ولەڭىم - قاسيەتىم» دەگەن قازاققا دا كەرەك. ادىلدىگى راس بولسا مىنا ءومىردىڭ، قازاق قايتا ادىلىمەن قاۋىشسا ەكەن...

 

الەم تاريحىنا كوز سۇزسەك تە، ءبىر دەرەگى بولماي كەتكەن تانىمال تۇلعالار از ەمەس. سونىڭ ءبىرى - كينەماتوگرافيانىڭ اتاسى سانالاتىن لۋي لەپرەنس. ول قازىرگى كينوكامەرانىڭ العاشقى ءپروتوتيپىن جاساعان تۇلعا. ونەرتاپقىش 1890 -جىلى ءىزىم-عايىم جوعالعان. لۋي لەپرەنس جوعالاتىن كۇنى بۋرجدان ديجونعا پويىز ارقىلى كەلۋى كەرەك بولعان. الايدا كۇتىپ الۋعا بارعان دوستارى ونى تاپپاعان. پويىزدا بولماي شىققان. قۇجاتى، سومكەسى ەشتەڭەسى تابىلماعان. پوليتسيا بار دەرەكتەر بويىنشا ىزدەگەنمەن، جوعالۋىنىڭ جۇمباعى اشىلمادى. ءوز-وزىنە قول جۇمساۋ، باسەكەلەستەردىڭ قاستاندىعى، ۇرلاۋ جانە اعاسىمەن اقشا ءۇشىن تارتىسى دەگەن ءتورت دەرەك بويىنشا قىلمىستىق ءىس قارالعان. ءبىراق بىردە-ءبىرى ناقتىلانباي كەتكەن. 2003 -جىلى پاريج مۇراعاتىنان پوليتسەيلەر سۋعا باتقان ادامنىڭ سۋرەتىن تاپقان. سىرت كەلبەتى لۋي لەپرەنسكە ۇقساس بولىپ شىققان.

 

ايگىلى پوليار زەرتتەۋشىسى، جيھانكەز رۋال امۋندسەننىڭ تاعدىرى دا جۇمباق جاعدايدا قيىلدى. 1928 -جىلى «يتاليا» ديريجابلىن ىزدەۋگە شىققان ول بارەنتس تەڭىزى ماڭىندا اپاتقا ۇشىراعان دەگەن دەرەكتەر بار. 2009 -جىلى نورۆەگ ساياحاتشىسى وتىرعان ۇشاقتى ىزدەۋ تاعى باستالادى. بۇل جولى دا ولار قانداي دا ءبىر دەرەكتەرگە قول جەتكىزە العان جوق.



«كىشكەنتاي حانزادا» دەگەن شىعارمانى الەم جۇرتشىلىعى جاقسى بىلەدى. 265 تىلگە اۋدارىلعان. قازاق تىلىندە دە بىرنەشە رەت باسىلىپ شىقتى. ال وسى شىعارمانى جازعان فرانسۋز جازۋشىسى انتۋان دە سەنت- ەكزيۋپەري دە ءىز-ءتۇزسىز كەتكەن جاندار قاتارىندا. ول جازۋشى عانا ەمەس، اقىن، ەسسە جازۋدىڭ شەبەرى بولدى. ودان وزگە كاسىبي ۇشقىش بولاتىن. 1944 -جىلدىڭ شىلدە ايىندا ۇشاعىمەن قوسا ءىزىم- عايىم جوق بولدى. 40 جىل وتكەننەن كەيىن بارىپ قانا، 1998 -جىلى مارسەل قالاسى ماڭىندا بالىقشى ونىڭ بىلەزىگىن تاپقان. اراعا 2 جىلى سالا ول مىنگەن ۇشاق تا تابىلدى. ەشقانداي دا جاۋ شابۋىلى ءىزى بايقالماعان.

 

امەريكالىق ساياساتكەر، كاسىپكەر، 1974-1977 -جىلدار ارالىعىندا پرەزيدەنت بولعان نەلسون روكفەللەردىڭ ۇلى مايكل دا جۇمباق جاعدايدا جۇرت كوزىنەن تاسا بولدى. ساياحاتشى ءارى زەرتتەۋشى بولعان 23 جاستاعى مايكل جاڭا گۆينەياعا اتتانادى. جولدا قايىقتارى اۋدارىلىپ، جاعاعا ءجۇزىپ شىققان. كەيىننەن ەكسپەديتسيا مۇشەلەرى ودان كوز جازىپ قالعان. نەلسون روكفەللەر ۇلىن تابۋعا بار كۇشىن سالعانمەن، تابا العان جوق. كەي دەرەكتەر بويىنشا ول ادام جەيتىن تايپالاردىڭ قولىنان قازا تاپقان كورىنەدى.

 

ايگىلى عارىشكەر يۋري گاگارين ءولىمىنىڭ دە اقيقاتى ءارقيلى ايتىلادى. ايتكەنمەن الەكسەي ارحيپوۆيچ لەونوۆتىڭ ايتقانى شىندىققا ساياتىنداي. - سول كۇنى جۋكوۆسكي اەرودرومىنان ۇشقان سۋ-15 ۇشاعى قويىلعان ەرەجەلەرگە باعىنباي، وزىمشىلدىك تانىتىپ، جولدان شىعىپ كەتەدى. ۇشاق بۇلت اراسىندا گاگارين وتىرعان ۇشاققا 10-15 مەتر جاقىن كەلەدى دە، ونى باعىتتان اۋىتقىتىپ جىبەرەدى. تۇتقيىلدان پايدا بولعان ۇشاقتى كورگەن گاگارين جىلدامدىعىن ارتتىرىپ، ناتيجەسىندە اپاتقا ۇشىراعان، - دەيدى. مۇنداي وقيعالاردى تىزبەكتەي بەرۋگە بولادى. ءبىز وسى جەردەن اياقتاعاندى ءجون سانادىق.

 

Massaget.kz