اقىل ايتۋ ادەبى
ارينە، بۇل - يگىلىكتىڭ كورىنىسى. الايدا ارزان اقىل ايتىپ، ادامنىڭ قالتاسىن قاققان كەيبىر كىسىلەردىڭ ارەكەتى ءبىزدى دە تولعاندىرماي قويمايدى. ترەنينگ وتكىزىپ، تەڭگەنى كۇرەكپەن جيناپ، جۇرتتىڭ نارازىلىعىنا ۇشىراعان جاندار از ەمەس. اقىل ايتۋدى اقشا تابۋدىڭ كوزىنە اينالدىرعان ادامداردىڭ بۇل ارەكەتى كىمدى بولسىن بەي-جاي قالدىرماس.
بىزدىكى «بايدىڭ اسىن بايعۇس قىزعانىپتى»-نىڭ كەرى ەمەس. اركىم ءوز ىرىزدىق- نەسىبەسىن تەرىپ جەيدى. اللانىڭ ريزىعى اركىمگە ءارتۇرلى جولمەن كەلەدى. ماڭىزدىسى - اقشانى ادال جولمەن تابۋ، ترەنينگكە اقى تولەگەن ادامنىڭ ريزالىعىن الۋ. وسى كۇندە «بيزنەسى جوقتار بيزنەس ترەنينگ وتكىزەتىن بولدى» دەگەن سىن-پىكىرلەردى ءجيى ەستيتىن بولدىق. ءبىزدىڭ ايتپاعىمىز: اقىل ايتاتىن ادام قانداي بولۋ كەرەك؟ كەڭەس بەرۋشى كىسى ءوزىنىڭ تۇلابويىنا قانداي ادەپتەردى جيناقتاۋى ءتيىس؟
اقىل ايتۋدىڭ بىرنەشە ادەبىنە توقتالساق. بىرىنشىدەن، اقىل-كەڭەس بەرۋشى ادام وزگەگە ايتقان سوزىنە اۋەلى ءوزى امال ەتىپ، سوعان لايىقتى، ۇلگى بولۋى كەرەك. بۇلاي ەمەس ەكەن، ونىڭ ءسوزى قۇمعا سىڭگەن سۋ سەكىلدى... اينالا-توڭىرەككە ايتقان ناسيحاتقا، اقىل-كەڭەسكە ءبىرىنشى ءوزى امال ەتپەيتىن ادامدى پايعامبارىمىز مۇحاممەد (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) قاتتى سوككەن. اللا تاعالا قاسيەتتى قۇراندا: «ءاي، مۇمىندەر! ىستەمەيتىن ىستەرىڭدى نەگە ايتاسىڭدار. ىستەمەيتىن ىستەرىڭدى سويلەۋلەرىڭ اللانىڭ قاسىندا زور اشۋعا سەبەپ بولادى» («سافف» سۇرەسى، 2-3-اياتتار) دەپ قاتاڭ ەسكەرتكەن.
ءبىزدىڭ ءتول ءمازھابىمىزدىڭ نەگىزىن قالاۋشى، ۇلكەن ءىلىم يەسى ءابۋ حانيفادان ءبىر كىسى كەڭەس سۇراپ كەلەدى. بالاسى بالدى شامادان تىس جەيدى ەكەن. ونىڭ وسى ادەتىن تىيعىسى كەلىپ، اقىل سۇراپ كەلگەندە ايگىلى ءابۋ حانيفا بالانى قىرىق كۇننەن كەيىن قايتا الىپ كەلۋىن سۇرايدى. ارادان قىرىق كۇن وتەدى. عۇلاما بالاعا بار بولعانى: «بالدى كوپ جەي بەرمە» دەيدى. سوندا بالانىڭ اتا-اناسى عۇلامادان: «قۇداي-اۋ، وسى ءسوزدى ايتۋ ءۇشىن ءبىزدى قىرىق كۇن كۇتتىردىڭىز بە؟» دەپ اڭتارىلا سۇرايدى. سوندا ءابۋ حانيفا: «سەندەر بالالارىڭدى الدىما اكەلگەن كەزدە مەن دە بال جەيتىن ەدىم. سودان باستاپ بال جەۋدى توقتاتىپ، ەندى عانا ايتا الدىم» دەگەن ەكەن...
ەكىنشىدەن، اقىل ايتۋشى ادام كەڭەس سۇراپ كەلگەن كىسىنىڭ جاعدايىن جان-جاقتى ءبىلۋى شارت. دەمەك، ءبىز ونىڭ جان-دۇنيەسىن قانشالىقتى تانيمىز دەگەن ساۋال تۋىندايدى. بۇل - پايعامبارىمىز مۇحاممەدتىڭ (وعان اللانىڭ سالاۋاتى مەن سالەمى بولسىن) ناسيحات ايتۋداعى ءادىس-تاسىلىندە كورىنىس تاپقان. ءبىر ماسەلەنىڭ توڭىرەگىندە بىرنەشە كەڭەس سۇراپ كەلگەن كىسىگە اللا ەلشىسى ولاردىڭ تابيعاتىنا، مىنەز-قۇلقىنا وراي ءارتۇرلى جاۋاپ قايىرعان. بىرىنە: «اشۋلانبا، سابىر ەت» دەسە، ەكىنشىسىنە: «اتا-اناڭدى قۇرمەتتە، كورشىڭمەن قارىم- قاتىناسىڭدى تۇزە» دەگەن ناسيحاتىن جەتكىزگەن.
بۇل رەتتە كەڭەس الۋشى ادامنىڭ بولمىسىن جان-جاقتى ءبىلۋىمىز قاجەت. جۇسىپبەك ايماۋىتوۆ بابامىزدىڭ: «تاربيەگە اسەر بەرەتىن نارسە: بالانى جان-جاقتى ءبىلۋ كەرەك» دەگەن ءسوزىنىڭ ءمانىسى وسى بولسا كەرەك. سوندا ادام پسيحولوگياسىن تەرەڭ بىلگەن سايىن ونى باسقارۋ، ياعني دۇرىس جولعا باعىتتاۋ ءىسى جەڭىلدەي تۇسەدى.
ۇشىنشىدەن، اقىل ايتۋشى ادام دانالىق جولىن ۇستانعانى ابزال. قاراپايىم مىسال: اراق ءىشىپ جاتقان بىرەۋگە اقىل ايتۋ - «اقىماقتىق». بۇل قادام ماسەلەنى ودان سايىن كۇردەلەندىرە تۇسەدى. ماس كۇيدەگى كىسى: «ءوز اقىلىم وزىمە جەتەدى» دەپ قىرسىقتىق تانىتۋى - زاڭدى قۇبىلىس. ماستىعى تارقاپ، وزىنە كەلىپ، ءسوز ۇعار ساتكە جەتكەندە ايتىلعان اقىل وعان اسەر ەتۋى ابدەن مۇمكىن.
دەمەك، اقىل ايتۋدا ادامنىڭ جاعدايىنا اسا ءمان بەرۋ ءلازىم. ءسوزۇعار جاعدايعا جەتكەن پەندەگە ايتقان ناسيحات ونىڭ ساناسىن سىلكيدى. ونداي جاعدايدا ەمەس ەكەن، وعان ءسوز شىعىنداپ، ارتىق ەنەرگيا جۇمساپ اۋرە بولماي-اق قويعان ابزال.
بۇل رەتتە مىنا ءبىر نارسەنى ەسكەرۋ كەرەك: ابدەن شاراسىز كۇيگە ءتۇسىپ، كومەك سۇراپ كەلگەن كىسىگە «جۇمىس ىستە، اقشا تاپ» دەپ اقىل ايتىپ، ونى جازعىرعاننان گورى قولىنا از دا بولسا قارجى-قاراجات ۇستاتۋ - «اقىلگويسىپ» سويلەگەننەن مىڭ ەسە ارتىق.
ارينە، «جاقسى ءسوز - جارىم ىرىس». ال ىزگى امال - سوزدەن قايىرلى. قازىر ءسوزدىڭ ەمەس - ناقتى امالدىڭ زامانى. ادامدار بوس ۋادە مەن ادەمى سوزدەن ابدەن شارشاعان... كوپ سويلەگەننەن ءبىر رەت كومەكتەسكەن ارتىق. دەمەك، اقىل تەك سوزبەن ولشەنبەيدى. كەيدە ءبىر عانا امال كوپ سوزدەن ارتىق اسەر ەتەدى.
تورتىنشىدەن، اقىل ەشقاشان اشۋلانعان كۇيدە ايتىلمايدى. بۇل ەكىنشى تاراپتىڭ «ءتىلىن ۇزارتىپ» جىبەرۋىنە اكەپ سوعادى. اقىل جاناشىرلىقپەن، قامقورلىق سەزىممەن ايتىلادى. سوزگە توقتاعان حالىقپىز عوي. جۇمساقتىق جولىن ۇستانىپ، سەبەپ-سالدارىن بايىپپەن ءتۇسىندىرىپ، جەتەسىنە جەتكىزىپ تۇرىپ ايتساق، مىنە، بۇل اقىلعا قونىمدى ءىس بولماق. يسلام عۇلامالارىن اشۋلانعان ساتتە ءپاتۋا بەرۋدەن تىياتىنى سوندىقتان. ادام ىزالانىپ تۇرعان ساتتە ەموتسيانىڭ جەتەگىمەن بىرەۋدىڭ كوڭىلىنە قاياۋ ءتۇسىرىپ، وعان قيانات جاساپ قويۋى ابدەن مۇمكىن.
بەسىنشى، بايلانىستى ۇزبەۋ، قامقورلىق جاساۋ - ءسوزدى وتكىزۋدىڭ ادەمى ءتاسىلى. بۇل - كوپ جاعدايدا بالاعا قاتىستى جۇزەگە اساتىن امال. ونىمەن ۇلكەن ادامدارشا پىكىرلەسۋ، سويلەسۋ كەرەك. ءوز ويىن اشىق ايتۋىنا مۇمكىندىك جاساعان ءجون. ءوز پىكىرىن جەتكىزە الماي وسكەن بالا ەسەيگەندە ىنجىقتىق تانىتادى. كۇنىنە ءبىر ۋاقىتتى ارناۋ - بالا تاربيەسىن جۇيەلى قاداعالاۋعا، قيىس كەتكەن قادامىن تۇزەپ، وعان اقىل ايتىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك بەرەدى.
ءتۇيىن: راسىندا، ومىردەگى ەڭ قيىن ءىس - ءوزىڭدى تانۋ، وڭايى - وزگەگە اقىل ايتۋ.
اللا تاعالا قاسيەتتى قۇران كارىمنىڭ «راعىد» سۇرەسىنىڭ 11-اياتىندا: «قاي ءبىر قاۋىم ءوزىن- ءوزى وزگەرتپەيىنشە، اللا ونى وزگەرتپەيدى» دەپ بايانداعان. ادام وزگەرسە، ونىڭ كورشىسى، ودان كەيىن قوعام وزگەرەدى. ماڭىزدىسى - سانا-سەزىمنىڭ وزگەرۋى...
اعابەك قونارباي ۇلى، قازاقستان مۇسىلماندارى ءدىني باسقارماسىنىڭ باسپا ءسوز حاتشىسى