ارحەولوگتاردىڭ ايتۋىنشا، قوقان ءۇيىنىڭ قالدىقتارى XIX عاسىرعا ءتان ەكەنى انىقتالعان. ودان 70 سانتيمەتردەي تومەن تۇستا XVI- XVII عاسىرعا ءتان قازاق ءۇيدى كەزىكتىرۋگە بولادى. مۇندا كۇلى دە سول قالپىندا ساقتالعان تاندىر، ءدالىز جانە ەسىك ورنى بار. سونىمەن قاتار، ءۇي تىرەۋگە ارنالعان تاس ۇستىندار شوعىرىنىڭ دا بەتى اشىلىپ كەلەدى. ءتۇرلى عاسىرعا ءتان قۇمىرا سىنىقتارى دا كوپتەپ شىعا باستاعان. وسىلايشا كونە عاسىرلار سىرى اشىلۋدا.
ايتا كەتەيىك، ق ر مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تۇركىستان قالاسىنداعى ورتاعاسىرداعى تاريحي- مادەني مۇرا وبەكتىلەرىنىڭ تاريحي كەلبەتىن انىقتاۋ جانە قالپىنا كەلتىرۋ مەن ولاردى تانىمال تۋريستىك ورتالىققا اينالدىرۋ ماقساتىندا قازبا جۇمىستارىن باستاعان. اعىمداعى جىلدىڭ 17 قاڭتارىنان باستاپ كۇلتوبە قالاشىعىنىڭ سولتۇستىك بولىگىندە باستالعان قازبا جانە انىقتاۋ جۇمىستارىمەن قازاق عىلىمي - زەرتتەۋ مادەنيەت ينستيتۋتى اينالىسىپ جاتىر. سەرىك اقىلبەك جەتەكشىلىك ەتەتىن ارحەولوگيالىق توپتا قازىر 80 گە جۋىق ارحەولوگ ەڭبەك ەتۋدە.
«تۇركىستاننىڭ ەڭ كونە بولىگى - كۇلتوبە قالاشىعى ەكەنى بەلگىلى. زەرتتەۋ جانە زەردەلەۋگە ارنالعان اۋقىمدى جوبا كۇلتوبەنىڭ ءوزى مەن اينالاسىن قامتيدى. بۇگىنگى تاڭداعى ەڭ باستى جۇمىس - ەسكەرتكىشتەر اۋماعىن ءۇيىندى توپىراقتان تازارتۋعا ارنالىپ وتىر. سەبەبى، 1975 -جىلدارداعى اەروفوتوسۋرەتتەرمەن سالىستىرعاندا وزگەرىستەر كوپ. ماسەلەن، ساي بوپ كورىنگەن ايماق قازىرگى تاڭدا دوڭەسكە اينالعان. تاريحي اۋماقتىڭ مادەني قاباتتارىن انىقتاۋ ماقساتىندا بارلاۋ قازبالارى دا جۇمىس جاساۋدا. بارلاۋ ناتيجەسىندە تۇسىرىلىمدە كورسەتىلگەن ساي تۇرىندەگى قىرتىستا تاريحي قاباتتىڭ بار- جوعى ناقتىلانادى» ، - دەدى سەرىك اقىلبەك.
تۇركىستاندا ارحەولوگتار قوقان جانە قازاق ۇيلەرىنىڭ ورنىن تاپتى ەسكە سالايىق، قوجا احمەت ياساۋي ءومىر سۇرگەن كەزەڭنىڭ رۋحىن اسقاقتاتۋ ماقساتىندا قولعا الىنعان تۇركىستان قالاسىنداعى كۇلتوبە ارحەولوگياسى جانە قوسىمشا نىساندار جۇمىسى 3 جىلعا جوسپارلانعان. مۇندا ءبىزدىڭ زامانىمىزعا دەيىنگى Ⅱعاسىردان باستاۋ الاتىن قازاقستانداعى العاشقى ساۋلەت قۇرىلىستارى بار كۇلتوبە قالاشىعى ءبىرقاتار دەرەكتەردە كۇلتوبە ياسى (ا س و ن) دەپ اتالادى. العاش رەت ياسى اتاۋى مونعولداردىڭ ۇلى حانى مەنگۋدىڭ ورداسىنا قازاقستاننىڭ وڭتۇستىك ايماعى ارقىلى ساپار شەككەن ارميان پاتشاسى І گەتۋمنىڭ جولجازباسىندا كەزدەسەدى.