تۇساۋ كەسۋ ءداستۇرى

 استانا. قازاقپارات - قازاقتىڭ ەجەلدەن كەلە جاتقان سالت- داستۇرلەرىنىڭ ءبىرى تۇساۋ كەسەر ءداستۇرى تۋرالى مالىمەت ۇسىنامىز.

قازاق حالقىندا بالاعا قاتىستى نانىم- سەنىمدەر وتە كوپ. قازاقتار بالاعا، اسىرەسە بالا تاربيەسىنە كوپ كوڭىل بولگەن حالىق. جالپى بالا دۇنيەگە كەلگەننەن باستاپ، ەسەيگەن شاعىنا دەيىن 20 شاقتى ادەت- عۇرىپ جاسالادى. قازاق حالقى سەكىلدى بالانى ەرەكشە قادىرلەپ، كوڭىل بولەتىن حالىق جوق دەسەك تە ارتىق بولماس. ءبىزدىڭ حالىق ءسابي دۇنيەگە كەلگەندە شىلدەحانا جاساۋ، 40 كۇن تولعاندا قىرقىنان شىعارۋ، ات قويۋ، بەسىككە بولەۋ جانە تۇساۋ كەسۋ سەكىلدى عۇرىپتاردى ءالى كۇنگە ورىنداپ كەلەدى. بۇگىندە سىزدەرگە سول بالاعا قاتىستى داستۇرلەردىڭ ءبىرى تۇساۋ كەسۋ تۋرالى باياندايتىن بولامىز.

تۇساۋكەسەر - ءسابي بەسىكتەن شىعىپ، ەڭبەكتەۋدەن وتكەن سوڭ، قاز تۇرىپ، ءتاي- ءتاي باسقاندا جاسالاتىن ءداستۇر. بالا ەكى تابانىمەن تۇرىپ، العاشقى قادام جاساۋعا تالپىنا باستاعان ساتتە، دانا قازاق بالامىز تەز ءجۇرىپ كەتسىن دەگەن نيەتپەن، ءسابيدىڭ تۇساۋىن كەستىرىپ، دۋمانداتىن توي جاسايدى.

ىرىمشىل قازاق تۇساۋى كەسىلمەگەن بالا سۇرىنشەك، بولاشاقتا جىعىلعىش بولادى دەپ پايىمدايدى. ال تۇساۋى كەسىلگەن بالا بىرەۋدىڭ الا ءجىبىن اتتامايتىن ادال، جولى اشىق ازامات بولادى دەپ ساناعان. سوندىقتان، قاز تۇرىپ، ءتاي- ءتاي باسىپ كەلە جاتقان بالانىڭ تۇساۋىن كەسۋ بۇگىنگى كۇنگە دەيىن جالعاسىپ كەلە جاتقان ەسكى ءداستۇر. ءتىپتى، بۇل كۇنگە وراي كىشىگىم دۋماندى توي جاسالادى.

دانا قازاق بالانىڭ تۇساۋىن الا جىپپەن، مالدىڭ توق ىشەگىمەن جانە كوك شوپپەن كەستىرگەن. الا جىپپەن - بالا ەشكىمنىڭ الا ءجىبىن اتتاماسىن، اق پەن قارانى اجىراتا الاتىن، ادال ازامات بولسىن دەگەن نيەتپەن كەسەدى. ال مالدىڭ توق ىشەگىمەن كەسۋ سەبەبى، بالا باي، داۋلەتتى ازامات بولسىن دەپ ىرىمداۋىندا. سونداي- اق، بالا شوپتەي قاۋلاپ ءوسسىن، ءشوپ سياقتى كوگەرىپ، كوبەيىپ، كوكتەسىن، ۇرپاقتى بولسىن دەپ ىرىمداپ، تۇساۋىن كوك شوپپەن كەسەدى.

ءبىر قىزىعى، قازاق حالقى بالانىڭ تۇساۋىن ءجايباسار، سۇرىنشەك ادامدارعا كەستىرمەيدى ەكەن. بالانىڭ تۇساۋىن جينالعان كوپشىلىك اراسىنان شارۋاعا يكەمدى، ەلگەزەك، قيمىلى شيراق، ىسكە ەپتى قاسيەتتەرىمەن كوزگە تۇسەتىن قاعىلەز، پىسىق ادام تاڭدالىپ الىنىپ، سوعان كەستىرەدى. بولاشاقتا بالا سول ادام سەكىلدى ۇلگى تۇتارلىق ازامات بولسىن دەگەن نيەتپەن پىسىق ادام تاڭدايدى.

كەيدە بالانىڭ اتا- اناسى تۇساۋ كەسۋشى ادامدى ىرىمدان وزدەرى تاڭداپ جاتادى. كوبىنە بالانىڭ تۇساۋىن كوپ بالالى ساليقالى اناعا نەمەسە ابىرويى اسقان اق جاۋلىقتى اجەگە كەستىرەدى. سونىمەن قاتار، تۇساۋ كەسەتىن ادام تۇساۋ كەسۋ ءداستۇرىنىڭ نەگىزگى جابدىقتارىنا كىتەرىن 1,5 مەتردەي الا ءجىپ مەن پىشاقتى وزىمەن بىرگە الىپ كەتۋى ءتيىس.

تۇساۋ كەسۋشى اجە نەمەسە ايەل ءتاي- ءتاي باسقان بالانىڭ اياعىنا الا ءجىپ بايلاپ جاتىپ:

قاز- قاز، بالام، قاز، بالام،

قادام باسساڭ ءماز بولام.

كۇرمەۋىڭدى شەشەيىن،

تۇساۋىڭدى كەسەيىن.

قاز- قاز، بالام، قاز، بالام،

تاقىمىڭدى جاز، بالام،

قادامىڭدى قارايىق،

باسقانىڭدى سانايىق.

قاز- قاز، بالام، جۇرە گوي،

بالتىرىڭدى تۇرە عوي.

تاي- قۇلىن بوپ شابا عوي،

وزىپ بايگە الا عوي.

قاز باسا عوي، قاراعىم،

قۇتتى بولسىن قادامىڭ.

ومىرگە اياق باسا بەر،

اسۋلاردان اسا بەر.

جۇگىرە قويشى قۇلىنىم،

جەلبىرەسىن تۇلىمىڭ،

ەلگەزەك بول، ەرىنبە.

ىلگەرى باس، شەگىنبە، - دەپ ولەڭدەتە وتىرىپ، تۇساۋىن پىشاقپەن كەسەدى.

سودان كەيىن تۇساۋى كەسىلگەن بالانى جايىلعان اق ماتامەن نەمەسە كىلەممەن قولىنان جەتەكتەپ جۇگىرتىپ، شاشۋ شاشادى. ال بالانىڭ اتا- اناسى تۇساۋ كەسۋشىگە كادەسىن تابىستاپ، ارنايى «تۇساۋ كەسەر» سىيلىعىن بەرەدى. كەيبىر جەرلەردە كىلەمنىڭ ۇستىنە كىتاپ، قامشى، اسپاپ سەكىلدى ءتۇرلى زاتتار قويىپ، بالاعا تاڭداتادى. بالا قايسىسىن تاڭداسا سول سالاعا بەت بۇرادى دەپ ەسەپتەيدى.

ەسكەرە كەتەتىن ءبىر جايت، بالانىڭ تۇساۋىن قايشىمەن ەمەس، پىشاقپەن كەسۋ كەرەك. قازاق حالقى قايشىلانۋدى جاقسى ىرىمعا بالامايتىندىقتان، بالانىڭ تۇساۋىن قايشىمەن كەستىرمەگەن. اتا- بابامىز «بالانىڭ ءومىرى قايشىلانىپ قالماسىن» دەپ، تۇساۋىن قايشى ەمەس، پىشاقپەن كەسكەن.

Stan.kz