تالاسبەك اسەمقۇلوۆ: جاقسى ادامداردى ساقتاۋ كەرەك
- اعا، ءسىز دۇنيەگە كەلگەن، كىندىك قانىڭىز تامعان قاسيەتتى توپىراق قاي جەردە؟ ءومىرباياندىق تۋىندىڭىز «تالتۇستە» وسكەن ورتاڭىز بەن اۋىلىڭىزدى، اۋىل ادامدارىن ەرەكشە ىقىلاسپەن ەسكە الاسىز. وتكەنگە شەگىنىس جاساپ، بالالىق شاعىڭىزعا ورالىپ كورەيىكشى...
- قازىر الماتى وبلىسىنا قارايتىن بورىلىتوبە دەگەن اۋدان بار. سول العاشىندا سەمەيدىڭ اياگوز اۋدانىنا قاراعان ەكەن، كەيىن تالدىقورعانعا، ودان كەيىن الماتىعا قاراپ كەتكەن. مىنە، سول جەردە 1955 -جىلى 1 - تامىزدا دۇنيەگە كەلىپپىن. تۋعانىما ءبىر اپتا وتەر- وتپەستەن ناعاشى اتام، اتاقتى كۇيشى ستامبايەۆ ءجۇنىسباي دەگەن اقساقال كەلىپ، مەنى ەمشەكتەن ايىرىپ، اتا- انامنىڭ باۋىرىنان الىپ كەتىپتى. سوندا وسكەن جەرىم - قازىر شىعىس قازاقستانعا، كەزىندە سەمەيگە قاراعان اياگوز اۋدانى سانالادى. 1964-65 -جىلدارى اياگوزدىڭ جەرى وتە ۇلكەن بولعاننان كەيىن شۇبارتاۋ دەگەن جاڭا اۋدان ءبولىپ شىعارعان. سولاي اياگوز اۋدانىنىڭ ادامدارى ءبىر- اق كۇندە شۇبارتاۋلىق بولىپ شىعا كەلدىك. ۇلكەن وزەننىڭ بويىندا ورنالاسقاننان كەيىن بە، اياگوزدەن ءبولىنىپ شىعىپ، قايتا قوسىلىپ جاتقان تارام- تارام جاتاتىن وزەندەر كوپ. سوندىقتان بولار، ار جاعىمىزدا جاتقان ارقانىڭ جەرىنە قاراعاندا ءبىزدىڭ اۋىلىمىز سۋلى، نۋلى، تاۋلى.
- ادامنىڭ دۇرىس قالىپتاسقانى، جاقسى ورتادا وسكەنى، ۋىزعا جارىپ وسكەنى جاقسى» دەيسىز. ءوزىڭىزدى دۇرىس قالىپتاسقان ادام سانايسىز با؟ قالىپتاسۋ جولىڭىزدا نەنىڭ اسەرى بولدى؟
- اتامنىڭ اتاقتى دومبىراشى ەكەنىن بىلەسىزدەر. ونەرپازدىڭ ۇيىنە ونەرپاز كەلەدى عوي، بالا كەزدە ءۇيىمىز قوناقتاردان ارىلماۋشى ەدى. ءبىزدىڭ اۋىلدا كارىم بايمۇراتوۆ دەگەن كەرەمەت ءانشى بولدى. كەزىندە جۇسەكەڭنىڭ (جۇسىپبەك ەلەبەكوۆ) ءوزى ول كىسىگە ۇلكەن باعا بەرگەن. 60- جىلداردىڭ اياعىنا قاراي جۇسەكەڭنىڭ بريگاداسى ءبىزدىڭ اۋىلعا كەلىپ، كونتسەرت قويدى. اراسىندا جاپ- جاس ستۋدەنت جارقىن شاكارىم دە بار. اۋىلىمىزدا ءانشى بارىن ەستىگەن جۇسەكەڭ كارىمگە كەلىپ، ءانىن ارنايى تىڭدادى. قايران قالىپ: «ءسىز سياقتى ءانشى وسى ۋاقىتقا دەيىن نەگە بەلگىسىز بولىپ كەلدى؟ الماتىعا كەلىڭىز، مىنانداي داۋىسپەن اۋىلدا قالۋعا بولمايدى» - دەپ قالاعا شاقىردى.
شارۋا جايى، تىرشىلىك قوي، ول كىسى ودان كەيىن دە قانشا شاقىرعانىمەن بارا المادى. كارىم اقساقالدان وزگە اۋىلىمىزدا بەكبايدىڭ تولەۋى، اناربەكوۆ جەڭىس دەگەن ەكى جىگىت بولدى. ولار دا كەرەمەت ءانشى ەدى. جۇسەكەڭ ولارعا دا: «كەلىڭدەر، ەسترادا ستۋدياسىنا تۇسىرەمىن، ءوز سىنىبىما الامىن»، - دەپ شاقىرعان ەدى. قازاقتىڭ سالعىرتتىعى عوي، ولار دا بارا المادى. ءبىزدىڭ اۋىلدا جاقسى دومبىراشىلار دا كوپ ەدى. كورشى اۋىل، اۋدانداردا دا ونەرپازدار قوناققا كەلىپ تۇراتىن. سولاي قايناعان ونەردىڭ ورتاسىندا ءوستىم.
ءبىراق اتام مەنى ورىس مەكتەبىنە بەردى. ءتىل مەڭگەرۋدىڭ ماڭىزىن، قازاق ءتىلىن ونسىز دا ۇمىتا قويمايتىنىمدى سۇڭعىلا قارت سەزسە كەرەك. ءوزىمنىڭ رومانىمدا بۇل وقيعانىڭ شەت جاعاسىن ايتقانمىن. اۋىلىمىزدا ءبىر- اق مەكتەپ، ىشىندە قازاق- ورىس سىنىپتارى بولەك بولدى. قازاق سىنىبىنىڭ بالالارى مەنى «شوقىنشىق» دەپ مازاقتايتىن، سابايتىن، توبەلەسەتىنبىز.
مەكتەپتە جاقسى وقىعانىممەن، التىن بەلگىگە بىتىرە المادىم. حيميا، ماتەماتيكا، فيزيكا پاندەرىنە وتە بەيىم ەدىم. حيميك، فيزيك مۇعالىمدەر مەن ادەبيەتشى ۇستازدارىم اراسىندا ماعان تالاس بولىپ جاتاتىن. قابىلەتتى وقۋشى بولعاننان كەيىن ءارقايسىسى: «مەنىڭ ءپانىمدى جاقسى وقيدى، حيميك بولادى» نەمەسە «جوق، ادەبيەتكە بەيىمدىرەك، ادەبيەتشى بولادى» دەۋشى ەدى. اۋىلىمىزداعى ورىس مەكتەبى سەگىزىنشى سىنىپقا دەيىن عانا بولدى دا، الماتىعا كەلىپ قۇرىلىس تەحنيكۋمىنا قۇجات تاپسىردىم. تۇسە الماي قۇلاپ، قازىرگى مامەتوۆا مەن جەلتوقسان كوشەلەرىنىڭ قيىلىسقان جەرىندەگى №90 ورىس مەكتەبىندە وقىدىم. اۋىلدى ساعىنىپ، قايتقىم كەلىپ «شىعارىپ جىبەرسىن» دەپ ادەيى جامان وقىدىم. وتە جامان وقىعانىم سونداي، تىلەگىم ورىندالىپ، مەكتەپتەن شىعارىپ جىبەردى.
شىققانىمدى قايتەيىن، ءوز اۋىلىما تاعى جەتە المادىم. اپكەم اۋىلىمىزدان 60 شاقىرىمداي جەردەگى قوزى كورپەشتىڭ زيراتى تۇرعان تاڭسىق دەگەن اۋىلداعى ورىس مەكتەبىنە اپارىپ تاستادى. قول سوزىم جەردەگى اۋىلىما جەتە الماي ابدەن قۇسا بولدىم. ءومىربويى اۋىلدان اتتاپ شىعىپ كورمەگەن بالاعا قالاعا دا، وزگە سوۆحوزعا دا ۇيرەنىپ كەتۋ قيىن ەكەن. كورشى اۋىلدا دا ءجوندى وقي الماي، يتشىلەپ ءجۇرىپ، مامىر ايىنا جەتتىم دە، اۋىلىما قاراي قۇستاي ۇشتىم عوي. قالعان ەكى سىنىپتى ءوز اۋىلىمداعى قازاق سىنىبىنان وقىپ، ناتيجەسىندە «ورتا مەكتەپتى قازاق تىلىندە ءبىتىردى» دەگەن اتتەستات الىپ شىقتىم.
ەكى جاقتى ءبىلىم ناتيجەسىندە ورىس ءتىلىن دە جاقسى مەڭگەردىم، بەلشەسىنەن قورداعا باتقان قيتابان قازاقتىڭ اۋىلىندا وسكەننەن كەيىن قازاق ءتىلىن بىلمەۋىم دە مۇمكىن ەمەس ەدى. ەكى تىلدە، ەكى مادەنيەتتە بىردەي ءوستىم دەپ اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىن. ارينە، ول زيان بولعان جوق، قايتا پايدا بولدى. ستۋدەنت كەزىمدە ءوزىمنىڭ زامانداستارىمنان ارتىقتاۋ بولدىم، ورىس ءتىلىن، ادەبيەتىن جاقسى بىلگەننەن كەيىن باتىس ادەبيەتىنە دە ەركىن قول جەتكىزىپ، ونى مەڭگەردىم.
- اعا، ءجۇنىسباي اقساقالدىڭ ءسىزدى اتا- اناڭىزدىڭ باۋىرىنان الىسقا الىپ كەتىپ، اسىراپ الۋىنا كورگەن ءتۇسى سەبەپ بولعان دەسەدى. سول وقيعانى تارقاتىپ ايتىپ بەرىڭىزشى. جالپى، ول كىسى قانداي جان بولعان؟
- «تالتۇس» رومانىنداعى سابىت دەگەن دومبىراشى اقساقالدىڭ پروتوتيپى - مەنىڭ اتام. پروتوتيپ دەگەندى قازاقتار قازىر تۇپبەينە دەپ جاقسى اۋدارىپتى. اتام - ەلىمىزگە بەلگىلى دومبىراشى. ءوزىنىڭ ايتىسىندا، ۇزاق ۋاقىت بويى دومبىراسىن مۇراعا قالدىراتىن جاندى كۇتىپ جۇرەدى. جاسى ەلۋدەن اسادى، الپىستان اسادى، ەشكىم ىزدەپ كەلمەيدى، ەشكىم دومبىرا ۇيرەنبەيدى. سودان اتام: «وسىنشا ۇلكەن ونەر جينادىم. ءومىربويى ونەرگە، دومبىراعا ادال بولدىم. ءبىراق مەنىڭ مۇراگەرىم قايدا؟ نەگە ىزدەپ كەلمەيدى؟» - دەپ قۇسالانادى.
ءبىردى- ەكىلى بالالارعا ۇيرەتىپ كورگەنىمەن، ولاردان ناتيجە شىعا قويمايدى. ءتىپتى كونسەرۆاتوريادا وقىعان بالالار كەلىپ، ونەرىن ۇيرەنبەك بولىپتى، ولارعا اتام ءتىپتى جولامايدى ەكەن. ول بالالار كونسەرۆاتوريانىڭ نوتامەن تارتىلاتىن كۇيلەرىن ۇيرەنىپ، سول قالىپتان شىقپاي قالعان عوي. تاتتىمبەتتىڭ كەي كۇيلەرىن «ولاي ەمەس، بىلاي» دەپ ۇيرەتسە ولار تىڭدامايدى ەكەن. ويتكەنى كۇي نوتاعا ناقتى ولشەممەن تۇسىرىلەدى، وعان سىيماعانىن كەسىپ، لاقتىرا سالادى. سوندىقتان كۇيدى نوتاعا تۇسىرگەندە كوپتەگەن دىبىستار مەن بوياۋلار ءتۇسىپ قالادى. شاكىرت تاپپاي قۇسا بولىپ جۇرگەن اتامنىڭ تۇسىندە «جيەنىڭ دومبىراڭدى ۇستايدى» دەگەن ايان بەرىلىپتى. قۋانىپ كەتكەن اتام اكە- شەشەمە كەلىپ، ەشتەڭەگە قاراماستان جورگەكتەگى مەنى تارتىپ الىپتى. اتام بايدىڭ بالاسى بولعان، تالاي قۋدالانعان. قىتايعا دا كەتىپ بارىپ، قايتا كەلگەنىندە لاگەرگە جىبەرىلىپ، قاماۋدا بولعان.
- رومانىڭىزدا اتاڭىزدىڭ ايداۋدا جۇرگەنىندە كۇيدى اۋىزبەن تارتقانى جونىندە قىزىق وقيعا باياندالادى. بۇل بولعان وقيعا ما؟
- اتام ايداۋدا جۇرگەنىندە دومبىراسىن، كۇيلەرىن قاتتى ساعىنادى ەكەن. تارتايىن دەسە دومبىرا جوق، كۇي دەگەن لىقسىپ كەۋدەگە سىيمايدى. امال جوقتان، كۇيلەردى كادىمگى ءان ايتقان سياقتى اۋزىمەن ورىندايدى ەكەن. ونى ايداۋدا جۇرگەن، وتانىن، ەلىن، جەرىن ساعىنعان وزگە قازاقتار جىلاپ وتىرىپ تىڭدايتىن كورىنەدى. اتام: «مەن سولارعا مەدەۋ، سۇيەۋ بولدىم»، - دەيتىن.
اتام تاماشا كۇيشى ەدى. بىردە ءبىزدىڭ اۋىلعا ايتباي دەگەن دومبىراشى كەلدى. ولار اتام ەكەۋى ەجەلدەن تارتىسىپ، باسەكەلەسىپ جۇرەدى ەكەن. سول ايتباي ءبىزدىڭ ۇيدە پالەنباي كۇن جاتىپ، اتام ەكەۋى كۇي- تارتىس وتكىزدى. كۇندە كەشكە اۋىل ادامدارى كورەرمەن رەتىندە جينالاتىن. ايتباي 170 كۇيگە كەلىپ توقتادى. ال مەنىڭ اتام 230-عا جۋىق كۇي تارتتى. دۇكەنباي دەگەن ەلەكتر جوندەيتىن كىسى ەكەۋمىز كۇيلەردىڭ اتىن جازىپ، سانىن قويىپ، نومىرلەپ وتىردىق. سوندا ءبىرى 170، ەكىنشىسى 230 كۇي ورىندادى.
- ادام سەنگىسىز جاعداي ەكەن...
- وندا تۇرعان نە بار ەكەن؟ مىسالى، قىرعىزدىڭ «ماناس» جىرىن الايىق. ساياقباي قارالايەۆ دەگەن ماناسشى بولعان. ول جىردى ايتقاندا حاتشىلار جازىپ وتىرعان عوي، سوندا ميلليوننان استام ولەڭ جولى بولىپ شىققان. ميلليوننىڭ جانىندا 230 كۇيدى ەستە ساقتاۋدا تۇرعان ەشتەڭە جوق. وسى كۇنى ايتساڭ سەنبەيدى. قازاقتىڭ ۇلىلىعىنا سەنبەيتىن ۇرپاق قوي. ەرتەدە ۇلى بولعانبىز، الەمدى جاۋلاعانبىز دەسەڭ سەنبەيدى. مەنىڭ اكەمنىڭ كابىر احمەتجانوۆ دەگەن ءىنىسى بولدى. جاڭاعى ايتباي اقساقال كابىردىڭ ايەلى باليانىڭ اكەسى. مەنىڭ اتام سول كۇي- تارتىس كەزىندە بىرنەشە رەت كۇيدى اۋىزبەن دە تارتتى. تاڭعالعان ايتباي: «وي، اللا- اي، ءجۇنىسباي. ساعان دومبىرانىڭ كەرەگى جوق ەكەن عوي»، - دەگەن بولاتىن. ويتكەنى اتام كۇيدىڭ بوياۋىن دا، ىرعاعىن دا كەرەمەت كەلتىردى. وندا تۇرعان كەرەمەت ەشتەڭە جوق. ەلدىڭ بارلىعى اۋىزبەن اندەتىپ جۇرەدى عوي. ءبىراق اتام وتە جوعارى شەبەرلىك دەڭگەيىندە ورىنداعان.
اتامنىڭ مىنەزى قاتال بولاتىن، ونى مويىنداۋ كەرەك. ءومىردىڭ نەبىر وتكەلەكتەرىنەن وتكەن ادام سولاي بولادى عوي. ءبىراق جۇرەگى وتە مەيىرىمدى ەدى. ءتۇرى سۋىق، مىنەزى دە قاتال، كەيدە ۇرسىپ تاستايتىن. ال ىشكى دۇنيەسى وتە نۇرلى ەدى.
اۋىلدا كىشكەنتاي مەندەلەيەۆ اتاندىم
- اتاڭىز ءسىزدىڭ تاربيەڭىزدە ەڭ باستى نە نارسەگە كوڭىل ءبولدى؟
- نەگىزىنەن ەركىن ۇستايتىن، شەكتەمەيتىن. بۇزىقتىق جاساسام، تيىپ تاستاپ وتىراتىن. مىسالى، بىردە مىنانداي ءبىر وقيعا بولدى. ءجۇنىسبايدان ەكى- اق بالا بولعان. ءبىرى بازارالى دەگەن كەڭەس ارمياسىنىڭ وفيتسەرى، ەكىنشىسى - مەنىڭ شەشەم كاميليا. بازارالى اعام وتە كوزى اشىق ادام ەدى. الماتىدان ءبىزدىڭ اۋىلعا كوشكەندە قالادان ۇلكەن كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىن الا كەلدى. قالىڭدىعى كىرپىشتەن دە ۇلكەن، جاسىل كىتاپ بولاتىن. قازىر قازاقتا ونداي ەنتسيكلوپەديا جوق. ول كىسىنىڭ ۇيىندە سول ەنتسيكلوپەديانىڭ الپىستاي تومى بولدى. مەن وتە ىزدەنگىش بالا ەدىم. سول ەنتسيكلوپەديادان بىزدە حيميادان وقىتپايتىن جارىلعىش زاتتار تۋرالى العاش وقىدىم. سويتسەم، جارىلعىش زاتتاردى ءۇيدىڭ جاعدايىندا دا قولدان دايىنداۋعا بولادى ەكەن.
اممياك سەليتراسى دەگەن بولادى. سونى كەروسينگە قوسسا، بومبا بولادى ەكەن. وقىپ، تاڭعالدىم. ءبىر كۇنى بالالارمەن اۋىلدىڭ سىرتىنداعى قويماعا بارىپ تىعىلماق وينادىق. مەن تىعىلىپ، تىڭايتقىش سالىنعان قاپتاردىڭ اراسىنا كىرىپ كەتتىم. بايقاپ قاراسام، قاپقا فورمۋلالار جاپسىرىلعان، «اممياك سەليتراسى» دەپ جازىلىپ تۇر ەكەن. بىلايشا ايتقاندا، اۋىلدىڭ سىرتىندا جۇزدەگەن توننا بومبا جاتىر. شۇبەرەك تاۋىپ الىپ، اممياك سەليتراسىنان ءبىر كەلىدەيىن سالىپ الىپ، ۇيگە اكەلدىم. ۇيدە ءبىر مال دارىگەرى تاستاپ كەتكەن شاعىن عانا اعاش قوبديشادا كىشكەنتاي كىر تاستارى بار ەدى. اراسىندا بەس گراممعا دەيىن ولشەيتىندەرى بار. ءسويتىپ، 98 گرام سەليترا ولشەپ الدىم دا، 2 گرام كەروسيندى، ءدال ەنتسيكلوپەديادا ايتىلعانداي ولشەپ الىپ، ەكەۋىن قوسىپ، ارالاستىردىم. قىپ- قىزىل بىردەڭە پايدا بولدى. اۋىل سىرتىنا بارىپ، اتىپ كوردىم. سودان كىرىستىم عوي.
اعاما بومبا جاساپ بەردىم. ول ونى كلۋبقا بارىپ اتقان، سويتسە ەسىكتىڭ بىت- شىتى شىعىپتى. اۋىلدىڭ سىرتىنا بارىپ، جاردى ۇرىپ- ۇرىپ، ىشىنە بومبانى سالىپ اتىپ جىبەرگەنىمدە انانداي جەردە قوي باعىپ جۇرگەن شال بەرى قاراي ءجۇردى. زارەم ۇشتى. ەندى ءسال جاقىنداسا، شالدىڭ قوسا كەتەتىن ءتۇرى بار. قۇداي ساقتاپ، بومبا انا شال جەتكەنشە اتىلدى. جەر سولق ەتە قالدى. ەكى مەتردەن استاپ جەر وپىرىلىپ وزەنگە ءتۇستى. اۋىل ىشىندە جارىلىس كوبەيگەننەن كەيىن سەزىكتەنىپ ميليتسيا تەكسەرە باستادى. سۇراي- سۇراي كەلىپ، مەنى ۇستادى.
مەكتەپتە جينالىسقا سالدى. ءۇش ءارىپ دەسە، حالىقتىڭ شوشيتىن كەزى. سەمەيدەن مەنى تەرگەۋگە ۇ ق ك- ءنىڭ وزىنەن ادام كەلدى. ءوزى ورىس، 35-تەر شاماسىنداعى جىگىت. كوزى جايناپ تۇر. اكە- شەشەمدى، اتامدى، بارلىعىن شاقىردى. بۇكىل مۇعالىمدەر ۇجىمى قاتىستى. حيميا مۇعالىمىندە زارە جوق. سودان جينالىس باستالىپ، مەنەن سۇراق- جاۋاپ الىنا باستادى. «حيميانىڭ مۇعالىمى ۇيرەتتى مە؟» دەدى، مەن «جوق» دەيمىن. «مۇنى شاحتەرلەر بىلەدى، ولار كومىر اتادى، سوسىن عالىمدار بىلەدى. ال سەن قايدان بىلەسىڭ؟ مەكتەپ وقۋشىسىسىڭ»، - دەيدى جاڭاعى ورىس. سوسىن مەن ۇلكەن كەڭەس ەنتسيكلوپەدياسىنان وقىعانىمدى ايتتىم. حيميا مۇعالىمى «ۋف!» دەدى عوي. قالاي دايىنداعانىمدى، بارلىعىن ايتىپ بەردىم. ۇ ق ك- ءنىڭ ادامى باسىن شايقاپ، تاڭعالدى.
ەكىنشى، سوۆحوز جينالىسى بولدى. ديرەكتور، اگرونومعا دەيىن جيناپ، ولارعا: «سەندەر نە دەگەن ايۋانسىڭدار. قارشاداي بالا بومبا دايىنداپ ءجۇر. سوندا سەندەر اۋىلدىڭ سىرتىنداعى قويمادا جۇزدەگەن توننا بومبانى ساقتاپ وتىرسىڭدار. نەگە ساقتايسىڭدار؟ اكەلدىڭدەر مە، دالاعا تىڭايتقىش رەتىندە شاشىڭدار. نەگە الاسىڭدار؟ العاننان كەيىن نەگە جاتقىزىپ قوياسىڭدار؟ » - دەپ ولاردىڭ جەر- جەبىرىنە جەتتى. جاڭاعى ءۇش ءارىپتىڭ ادامى سول كۇنى ءبىزدىڭ ۇيگە تۇنەدى. اكە- شەشەم ونىڭ الدىندا قۇرداي جورعالاپ ءجۇر. ويتكەنى مەنى بالالار كولونياسىنا اتتاندىرىپ جىبەرۋى مۇمكىن ەدى. سوسىن ول كىسى مەنەن ديناميت، ەڭ اقىرى مىلتىقتاعى ءتۇتىنسىز ءدارى (پيروكسولينگە) دەيىن قالاي جاسالاتىنىن سۇرادى. مەن بارلىعىن ايتىپ بەردىم. ول باسىن شايقاپ: «سەن نە مەندەلەيەۆ بولاسىڭ، نە كيبالچيش بولاسىڭ» دەدى.
كيبالچيشتى سول ساتتە اركاديي گايدار كىتابىنىڭ كەيىپكەرى ەكەن دەپ جۇرسەم، كەيىن وقىدىم عوي، كيبالچيش دەگەن پاتشاعا بومبا لاقتىرعان ريەۆوليۋتسيونەرگە بومبا جاساپ بەرگەن حيميكتىڭ اتى ەكەن. اۋىلدا سونداي ءبىر قىزىق بولعان. وسى جاعدايدان كەيىن اۋىلدا مەنى كىشكەنتاي مەندەلەيەۆ دەپ اتاپ كەتتى. ءبىراق مەن حيميك بولعانىم جوق، ەر جەتە گۋمانيتارلىق باعىتتى تاڭدادىم. سوندا اتام جاڭاعى جينالىستان ۇيگە كەلگەن سوڭ: «ءاي، بالام- اي. بۇل جامان نارسە. بۇدان كەيىن ونداي ىستەمە»، - دەپ ەسكەرتۋ عانا جاسادى. بومبا دەگەندى ەستىگەنى بولماسا، انىعى نە ەكەنىن ونشا ءتۇسىنىپ تە تۇرعان جوق ول كىسى. ونىڭ ءبارى بالالىق قوي، قالدى.
- ال كۇيدى ۇيرەنۋدى قاي كەزدەن باستادىڭىز؟
- اتام ەس بىلگەن ساتىمنەن دومبىرانى قولىما ۇستاتتى. اۋەلى اندەردى ۇيرەتتى. ءاندى جاقسى تارتىپ كەتتىم. سوسىن ءتورتىنشى سىنىپتا عوي دەيمىن، تاتتىمبەتتىڭ «سىلقىلداق» دەگەن كۇيىن ۇيرەتتى. قالاي قاعۋ كەرەك، پەرنەنى قالاي باسۋ كەرەك دەگەننىڭ ءبارىن كورسەتتى. سوندا 8-9 سىنىپقا كەلگەنىمدە، اۋىلعا كەلگەن كونسەرۆاتوريادا وقيتىن بالالار مەنىڭ قولىما سۋ قۇيۋعا جاراماي قالاتىن. تاڭعالىپ: «كىمنەن ۇيرەندىڭ؟» دەپ سۇرايدى، مەن «اتامنان ۇيرەندىم» دەيمىن. ءبىر كۇنى قىزىق بولدى. اۋداندا كونسەرت وتەتىن بولدى. ءان ايتاتىن ادام ارامىزدان شىقتى، كۇي تارتاتىن ادامعا كەلگەندە، مەن كۇي تارتاتىنىمدى ايتتىم. مۇعالىمىمىز بولەك ءبىر بولمەگە اپارىپ بايقاپ كوردى دە، «بولدى، جارايسىڭ، تارتاسىڭ» دەدى. مەكتەپتەگىلەر مەنىڭ كۇي تارتا الاتىنىمدى سول كەزدە عانا ءبىلدى.
- اتا مەن اجەنىڭ قولىندا وسكەن بالا اكە- شەشەنىڭ جانىندا وسكەن بالادان وزگەشە بولادى دەسەدى. زامانداستارىڭىزدان ايىرماشىلىعىڭىز ءبىلىنىپ تۇرۋشى ما ەدى؟
- اكە- شەشەنىڭ قولىندا بولساڭ، كوپ بالانىڭ ءبىرى بولاسىڭ، ال كەمپىر- شالدىڭ بار ىقىلاسى سەنىڭ ۇستىڭدە. ارينە، ونىڭ دا ءوز كەمشىلىكتەرى بار. «جيەن ەل بولماس، جەلكە اس بولماس» دەدى مە ەكەن، جيەن بولعانىمنان كەيىن اجەم ماعان باسقاشا قارادى. ونىڭ ۇستىنە اجەم وگەي اجە بولدى. ال اتامنىڭ وزىندە ەكى- اق بالا، ولاردان تۋعان ازعانتاي نەمەرە. ولاردى جاقسى كورمەگەندە قايتەدى؟ مەن وعان جيەن دە بولسام نەمەرە، ونىڭ ۇستىنە ونەرىن ۇستاپ وتىرعان شاكىرتى بولدىم. سودان بولار، اتام مەنى ەرەكشە جاقسى كوردى. ونەرپاز بولعاننان كەيىن اتامنىڭ ۇيىنە ونەرلى ادامدار كوپ ۇيىرىلەتىن. ول ارادا شەجىرە، اڭگىمە دەگەن اعىل- تەگىل ايتىلادى. بالا كەزىمدە سونىڭ تۋرا ورتاسىندا بەلشەمنەن باتىپ وتىردىم. سوندىقتان ەسكى اڭگىمەگە تويىپ، قانىپ ءوستىم. ءداستۇرلى ونەردىڭ ورتاسىندا بولدىم. ۇتقانىم وسى. ال اكە- شەشەم تىگىنشى بولدى. ولارعا دا قوناق كەلەتىن، اڭگىمەلەر ايتىلاتىن. ءبىراق اتامدىكىندەگىدەي ەمەس، ونەردىڭ وتىرىستارى جوق.
كينوسسەناريست رەتىندە سالماقتايتىن دۇنيەم - «ءبىرجان سال»
- قاتەلەسپەسەم، كەيىن اتا- اناڭىز سىزدەر اتاڭىزبەن تۇراتىن اۋىلعا كوشىپ كەلدى عوي؟
- ءيا، ولار روماندا ايتىلعانداي كەيىن ءبىز تۇراتىن اۋىلعا كوشىپ كەلدى. مەن بالا كەزىمدە وتە اسەرشىل بولدىم. ەرتەدەگى قازاقتىڭ ەرتەگىدەي كىسىلىكتەرى، باتىرلىعى ايتىلعاندا جىلاپ وتىراتىنمىن. ەسەيگەندە وسىنىڭ ءبارىن الەمدىك دەڭگەيگە شىعارامىن دەپ ويلايتىنمىن. ويتكەنى قازاق ارتتا قالعان، تانىلماي قالعان حالىق قوي. باسقالار كىشكەنتاي دۇنيەلەرىنىڭ ءوزىن كەرەمەتتەي قىلادى. مىسالى، جاپوندىقتاردىڭ كيمونوسى شارۋالاردىڭ جۇمىسقا كيەتىن كيىمى ەكەن. ولار كاراتە ارقىلى ونى بۇكىل الەمگە كيگىزىپ قويدى. ال قازاقتىڭ ونەرى مەن مادەنيەتى شىلقىعان مايعا باتىپ جاتىر. سونىڭ ءبارىن كورسەتە الماي وتىرمىز. بالا كەزىمدە قازاقتىڭ كوركەم شىعارمالارىنداعى سونداي باتىرلىقتارىن ەستىگەندە، باتىرلارى، بيلەرى، ايەلدەرى قانداي بولعانىن ەستىگەندە، كوزىمە جاس الىپ، تىڭدايتىنمىن.
بوزبالا كەزىمدە وزىمە وسىنىڭ ءبارىن جازامىن، بۇكىل الەمگە تانىتامىن دەپ سەرت بەرگەنمىن. ءبىراق ادامنىڭ تاعدىرى ونى ءارتۇرلى جولدارعا باعىتتاپ جىبەرەدى ەكەن. ەسەيە كەلە توبەلەسكە دە تۇستىك، سىنشى دا، پۋبليتسيست تە بولدىق. ءبىراق نەگىزگى ماقساتىمنان ەشقاشان اينىعان ەمەسپىن. ويتكەنى، نەگىزگى ماقساتىم - رومان، پروزا، كينوسسەناري. ارينە، كۇيدى دە شىعارامىن. دومبىراشى دومبىرانى جاقسى مەڭگەرگەننەن كەيىن، كوپ تىڭداعاننان كەيىن ءوزى دە ءبىر نارسە شىعارادى عوي. مەن دە كوپتەگەن كۇيلەردى شىعاردىم. ەڭ كەرەمەت سىنشىلاردىڭ وزدەرى مەنىڭ كۇيلەرىمدى مويىندادى. ناعىز كۇيلەر دەدى عوي، ناعىز مۋزىكا دەپ باعا بەردى. ماقتانىپ وتىرعانىم جوق، شىنىم وسى.
- «كۇي - ءتاڭىردىڭ كۇبىرى» دەگەن ءسوز بار. كۇي ونەرىن كەز كەلگەن ادام تۇسىنە بەرمەيدى، تىڭداي بەرمەيدى، تالداي بەرمەيدى. بۇل ءوزى ۇيرەنۋگە بولاتىن ونەر مە؟ جوق، كۇيدى ءتۇسىنۋ ءۇشىن ادامنىڭ وزىندە تۋا بىتكەن دارىن بولۋ كەرەك پە؟
- دارىن، قابىلەت بولماسا، ادام سونداي بولىپ جاراتىلماسا، قيىن. اتى جەر جارىپ جۇرگەن رەجيسسەر- سسەناريست بار، سول ءبىر كۇنى ءبىر داستارحان باسىندا اسپانعا قاراپ وتىرىپ: «سسەناري جازىلمايدى، قۇراستىرىلادى» دەدى. مەن ونىڭ ماعان قاتىستى ايتىپ وتىرعانىن ءبىلىپ: «سەن ونى اۋاعا ايتقانداي بولعانىڭمەن، ماعان قاراتىپ ايتىپ وتىرسىڭ عوي. مەن ساعان ايتايىن، قۇراستىرىلادى، ارينە. ءبىراق قولمەن جازىلعان كىرپىشتەردەن قۇراستىرىلادى»، - دەدىم. پروزا دا تۋرا سولاي قۇراستىرىلادى. جازۋشىنىڭ ميىندا قۇراستىرىلادى. مۋزىكادا كۇيدى دە قۇراستىرادى، ەگەر نوتالار قيىسپاسا لاقتىرىپ تاستاپ، باسقا دىبىستى قويادى. مونتاج مادەنيەتتىڭ بارلىق قۇبىلىستارىنا ءتان. ماقالادا دا، مونتاج بار. ەگەر ءسوزىڭ قيىسپاي جاتسا، ونى سىزىپ تاستاپ، باسقاسىن قوياسىڭ. پروزادا دا، ارحيتەكتۋرادا دا بارىندە مونتاج بار.
ادام كۇيشى بولىپ تا، سسەناريست بولىپ جاراتىلادى، رومانيست، رەجيسسەر بولىپ جاراتىلادى. ماسكەۋدىڭ، شەتەلدىڭ كينواكادەميالارىن وقىپ كەلىپ، جەر جارىپ جۇرگەندەردىڭ تۇسىرگەن كەرەمەت ءبىر كينوسى دا جوق. قۇر ديپلومنان باسقا سالماقتايتىن ەشتەڭەسى جوق. تۇسىرگەن شاتپاقتارى ەشقاشان حالىقتىڭ ىقىلاس- پەيىلىنە بولەنگەن ەمەس، حالىق ولاردى كورمەيدى دە. مۋزىكانت بولا ما، رەجيسسەر بولا ما، ءتىپتى اسپاز بولا ما، ادامدا قابىلەت بولماسا ءبارى بەكەر. سول قابىلەت دۇرىس جولعا تۇسسە، دۇرىس ءبىلىم السا، گۇلدەنىپ، جايناپ، ۇلكەن تالانتقا اينالادى.
- ال ءسىز ءوزىڭىزدى سسەناريست بولىپ تۋىلدىم دەپ ەسەپتەيسىز بە؟
- ءيا. مەن جازۋشى، سسەناريست بولىپ ومىرگە كەلدىم. جازۋشىلىقتىڭ العاشقى الىپپەسى كازپي- دە باستالدى. ول كەزدە جازۋشى عانا بولامىن دەپ ويلايتىنمىن. پوۆەست، رومان، كينوسسەناري جازعىم كەلەتىن. ءبىراق تاعدىر ءبىزدى سىنشىلىققا دا الىپ كەلدى، كەسكىلەس كۇرەستەردىڭ ورتاسىندا دا ءجۇردىم. 2000 -جىلداردىڭ باسىندا بۇكىل قازاق باسپا ءسوزى مۇحتار ماعاۋينگە جابىلىپ، ۇلكەن داۋ- داماي تۋىندادى. مەنىڭ نەگىزگى ۇستازىم - اسقار سۇلەيمەنوۆ. ال مۇحتار ماعاۋين كازپي- دە وقىتقان ۇستازىم. ءبارى ءبىر ادامعا جابىلىپ جاتسا نە ىستەيسىڭ، امالسىز قورعاۋ كەرەك بولدى.
سوسىن كەسكىلەسكە كىرىسىپ سىنشى دا، كوسەمسوزشى دە بولدىق، ۇرىنباعان نارسەمىز جوق، ءبىراق ءوزىمنىڭ نەگىزگى باعىتىمنان اينىعان جوقپىن. ول - رومان، پروزا جازۋ. مەن كوپ سيۋجەت جينادىم. كەيدە مەشكەي ادام تاماقتى كوپ ىشكەنى سەكىلدى مەن ينتەللەكتۋالدىق مەشكەيلىكپەن وقيعانى، تەوريالاردى شامادان تىس كوپ جيناپ، ەندى سونىڭ ءبارىن قاعازعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن اسىعىس جۇمىس ىستەپ جاتىرمىن. ونىڭ ءبارىن جازىپ ۇلگەرۋ كەرەك. ونىڭ ءبارى قازاققا كەرەك نارسەلەر.
اسقار سۇلەيمەنوۆ مەنى بىرنەشە رەت ماسكەۋدەگى ۆگيككە جىبەرگىسى كەلدى. ول كەزدە بالالاردى وعان وقۋعا كينەماتوگرافيستەر وداعى جىبەرەدى. مەنى دە ەكى رەت الىپ باردى. ءبىراق ەكى جولىندا دا الماتىنىڭ بالەنشە، تۇگەنشەلەرىنىڭ بالالارى كەتتى دە، مەن قالىپ قويدىم. رەسپۋبليكانىڭ اتىنان بارساڭ تۇسەسىڭ، ءوز بەتىڭشە بارساڭ، قۇلايسىڭ. ءبىراق مەن سولاردىڭ وقىعانىن ءوز بەتىممەن وقىپ الدىم. ءبىزدىڭ ۇلتتىق كىتاپحانامىز - الەمدەگى ەڭ مىقتى كىتاپحانالاردىڭ ءبىرى. وندا جاتقان قازىنانىڭ قيسابى جوق. ءومىربويى سول كىتاپحانادا وتىردىم. اسەكەڭ مەنى ەرتىپ ءجۇرىپ، تالاي قازىنالاردى كورسەتتى.
بۇل كىتاپحانانىڭ نەگىزىن قالاعاندار ۇلى وتان سوعىسى كەزىندە ەۆاكۋاتسيامەن ەلگە كەلگەن ەۆرەيلەر بولاتىن. سولار كەرەمەت كىتاپتاردى جازدىرىپ الىپ، وسى كىتاپحاناعا بەرگەن. سوندىقتان مەن وسى جەردە وتىرىپ كينو ونەرىنە قاتىستى كىتاپتاردىڭ بارلىعىن وقىپ العانمىن. ءوزىمنىڭ ومىرىمدە پالەنباي مىڭ كينو كورگەنمىن. سسەناري جازۋدى ستۋدەنت كەزىمدە باستاعانمىن. ونىڭ ءبارىن ءبىر جاققا جيناپ تاستاعاندا، مەنىڭ سالماقتايتىن ءبىر عانا نارسەم بار. ول - «ءبىرجان سال».
«ءبىرجان سال» - قازىر قازاقتىڭ ەڭ كەرەمەت كينوسى سانالادى. قازىر ودان اسقان كينو جوق. مەن سول كينومەن ماقتانامىن. مەن جازعان سسەنارييمەن دوسحان جولجاقسىنوۆ ءتۇسىردى، كەرەمەت كينو بولىپ شىقتى. مىنە، مەنىڭ تارازىعا سالاتىنىم، ايتاتىنىم، سالماقتايتىنىم وسى. «كەرەمەتپىز» دەپ ديپلومىن قۇشاقتاپ جۇرگەندەر، سونداي ءبىر كينو ءتۇسىرىپ كورسىن. ەستۋىمشە، فيلم شىققان العاشقى جىلدارى جىگىتتەر سۇيگەن قىزدارىنا، قىزدار سۇيگەن جىگىتتەرىنە فيلمنىڭ ديسكىسىن سىيلاپتى. قۇدالىققا بارعاندار كيىتكە سالادى ەكەن دەپ ەستىدىم. كەمپىر- شالدار ۇيلەرىنە ساتقىزىپ اكەلىپ قويىپتى، اراسىندا قايتالاپ كورىپ تۇرادى ەكەن. وسىدان- اق «ءبىرجان سالدىڭ» ۇلتتىق برەندكە اينالعانىن كورەمىز. ادامنىڭ وقىپ سسەناريست، رەجيسسەر بولۋى بوس اڭگىمە. گولليۆۋدتىڭ وقۋلىقتارى بويىنشا تۇسىرىلگەن كينولاردى كىم كورەدى، ەشكىم دە كورمەيدى. مىسالى، اسپاز تاماقتى كىتاپقا قاراپ پىسىرمەيدى عوي. اسپاز جۇرەگىمەن سەزگەن نارسەسىن پىسىرەدى. سول سياقتى تالانت ادامنىڭ بويىندا، قانىندا بولۋى كەرەك.
- اڭگىمە «ءبىرجان سالعا» قاراي اۋدى عوي، وسىنى ارى قاراي جالعاستىرايىق. «ءبىرجان سال» وزىڭىزدە دايىن سسەناري بولعان با ەدى، جوق ۇسىنىس ءتۇسىپ، كەيىننەن جازدىڭىز با؟
- 2003 -جىلى دوسحان جولجاقسىنوۆپەن تانىستىق. دوسحان اعامىز ءاليا بوپەجانوۆادان «مەن ءومىر بويى «ءبىرجان سال» تۋرالى كينو تۇسىرسەم دەپ ارماندادىم. جاقسى سسەناري جازاتىن ادام بار ما؟» - دەپ سۇراپتى. ءاليا مەنى جانە تاعى ءبىر جازۋشىنى ۇسىنعان ەكەن. ءالى ەسىمدە، 2003 -جىلى فۋرمانوۆ پەن قابانبايدىڭ قيىلىسقان جەرىندە ۇشەۋمىز كەزدەستىك. دوسحان ەكەۋمىزدى ءبىر كافەگە الىپ باردى، ءوزىنىڭ ويىن ايتتى. اسىلبەك ۋاقىتى جوقتىعىن ايتىپ، بىردەن باس تارتتى. ال ءبىز بالا كەزدەن ءبىرجاننىڭ اندەرىن ەستىگەنبىز، ونىڭ رۋحاني الەمىن بىلەمىز، كىرىسىپ كورمەككە بەكىندىك. ءومىرىنىڭ دەرەكتەرىمەن تانىسپاققا كىتاپحاناعا باردىم. ءبىرجان سالدىڭ ومىرىنە قاتىستى شامامەن 60 شاقتى كانديداتتىق جۇمىستى تاۋىپ، جيناپ، 2004 -جىلى كوكتەمدە جازىپ شىقتىم. ءبىر ايدا جازىپ ءبىتىردىم. ءبىراق ءتورت جىل جاتتى، ءتورت جىل دەگەندە ارەڭ وتكىزىپ، 2008 -جىلى ءتۇسىرىلدى. ال «قۇنانباي» وتكەن جىلدارى جازىلدى، ءتۇسىرىلىمدى باستاپ كەتتىك. ونىڭ دا رەجيسسەرى - دوسحان.
- «جەزتىرناق» اتتى كينوسسەناريىڭىزدىڭ شەتەل اسىپ كەتكەنىن، ياعني كورەياعا بۇيىرعانىن ەستىدىم. ودان كەيىنگى تاعدىرى قالاي بولدى ەكەن؟
- اتىن اتاپ، ءتۇسىن تۇستەمەي- اق قويايىن، بۇل سسەناريگە ءبىر وليگارح اڭىزدىڭ نەگىزىندە كينو تۇسىرەيىك دەپ تاپسىرىس بەرگەن ەدى. جاپوننىڭ «قارلى ايەل» دەگەن كەرەمەت تۋىندىسى بار. ول ايەل قىستىڭ ىشىندە پايدا بولادى، ادامداردى ولتىرەدى، ورماننىڭ ىشىنە كەلگەن اڭشىلاردى، اعاش شابۋعا كەلگەن ادامداردى ءولتىرىپ جۇرەدى. «سونداي كينو تۇسىرۋگە بولا ما؟ » دەپ جاڭاعى وليگارح قولقا سالدى. سسەناريدىڭ قالاي بولۋى كەرەك ەكەنى جونىندە كەلىستىك، مەن جازىپ شىقتىم. سسەناريي وتە جاقسى بولىپ شىقتى. ءبىراق تاپسىرىس بەرگەن وليگارح تۇسىرۋدەن باس تارتتى. ويتكەنى، ىشىندە قازاق پەن قالماقتىڭ ۇلكەن سوعىسى بار ەدى.
كۇيەۋىن سوعىسقا شىعارىپ سالعان ايەل كۇندىز بارلىعى سياقتى قاراپايىم ايەل، ال تۇندە جەزتىرناققا اينالادى. ءبىراق ادامداردى ولتىرگەندە دە بەلگىلى ءبىر ماقساتپەن ولتىرەدى. مىسالى، ءبىر جىگىتكە جالا جابىلىپ، ول ەرتەڭىنە ءتورت تۇيە ءتورت جاققا تارتىپ، جىرتىپ ءولتىرىلۋى كەرەك. ال جاڭاعى جەزتىرناق كەلىپ، انا جىگىت ەرتەڭىنە ازاپ كورمەسىن دەپ ءوزى ءولتىرىپ كەتەدى. سولاي جاقسىلىق جاسايدى. ءبىر قالماقتىڭ قىزى تۇتقىنعا تۇسەدى. جاڭاعى قىزعا قازاقتىڭ ءبىر شالى ۇيلەنەدى. قىز ءتۇن ىشىندە ەكى اتتى الىپ قاشادى. قۋعىنشىلار ءبىر ۇڭگىرگە جەتكەندە ونى قۋىپ جەتەدى. جەزتىرناق شالدىڭ جانىندا ءومىربويى قور بولىپ وتكەننەن قۇتقارايىن دەپ جاڭاعى قىزدى دا ولتىرەدى. ءسويتىپ جاڭاعى ايەل كۇيەۋىن سوعىسقا اتتاندىرادى. وندا قازاق پەن قالماقتىڭ سوعىستارى كورسەتىلەدى. جاقسى كينو بولاتىن ەدى، ءبىراق جاڭاعى وليگارح سوعىسقا اقشا كوپ كەتەتىن بولعان سوڭ سسەناريدەن باس تارتتى. سولاي فيلم تۇسىرىلمەي قالدى. وڭتۇستىك كورەيا ءبىر كونكۋرس جاريالاپ جاتىر دەگەندى ەستىپ، سول سسەناريدى جىبەردىم. جەڭدى، كەتتى. وكىنىشتى ارينە، كارىستەر ونى وڭدەيدى، ءوز تاريحىنا اينالدىرادى، كورەيادا بولعان ءبىر وقيعا رەتىندە جىبەرەدى، ادەمى فيلم تۇسىرەدى. بىزدە سسەناري تانيتىن ادام جوق، ايتپەسە ول تاماشا كينو بولار ەدى.
- ال ءسىز جازعان «تۇمار پاتشايىمنىڭ» جولى نەگە بولماي ءجۇر؟
- بىرىنشىدەن، بۇل سسەناري قازاقفيلمنىڭ تاپسىرىسىنسىز، مەنىڭ ءوز بەتىمشە جازىلعان دۇنيە. ەكىنشىدەن، ەستۋىمشە تۇمار پاتشايىم تۋرالى فيلم تۇسىرۋگە وسى كۇنى پالەنباي ادام تالاسىپ ءجۇر ەكەن. اركىمنىڭ ءوز سسەناريى بار. مەنىڭ بايقاعانىم، قازاقفيلم سەن قانداي كەرەمەت سسەناري جازساڭ دا، قارامايدى. وزدەرى توپ- توپ بولىپ العان، ءار توپتىڭ ءوز سسەناريسى، ءوز رەجيسسەرى بار، اركىم ءوزىنىڭ جوباسىن عانا وتكىزگىسى كەلەدى. تاۋەلسىز كونكۋرس جاريالانسا، ءبارى دە ءادىل بولار ەدى عوي دەپ ويلايمىن.
اتام بەرگەن باتانىڭ كىناسىنەن كۇيشىلىكتى قۋمادىم
- راسىمەن كاسىبي كينوسسەناريست بولىپ قالىپتاستىڭىز. سوندا بۇل مەكتەپ بىتىرە سالا ءوزىڭىزدىڭ تاڭداعان ماماندىعىڭىز با؟
- جوق، مەكتەپ بىتىرگەندە مەن كىم بولاتىنىمدى بىلمەيتىنمىن. «ءار كاللادا ءبىر قيال» دەيدى عوي، ول ۋاقىتتا نەشە ءتۇرلىنى ويلاپ جۇرەتىنمىن. ءارتۇرلى نارسەنى ارماندايتىنمىن.
- اتاڭىز اتاقتى كۇيشى، ءوزىڭىز ونىڭ شاكىرتىسىز. مەكتەپ بىتىرگەننەن كەيىن نەگە كونسەرۆاتورياعا بارىپ، كۇيشىلىكتى جالعاستىرمادىڭىز؟
- بۇل جەردە اتام بەرگەن باتا كىنالى. اتام: «دومبىرانى مال تاباتىن كاسىپ قىلما» دەگەن وسيەت ايتقان. سودان كەيىن دە بۇل جولدى قۋمادىم. ءتىپتى كازپي- گە تۇسكەنگە دەيىن جازۋشى بولام دەپ ويلاعان ەمەسپىن. مۇمكىن جازۋشى بولۋىما ينستيتۋتتاعى ورتا دا اسەر ەتكەن بولار. بىزگە كەرەمەت ۇستازدار ءدارىس بەردى. اسحات ابىلحايەۆ، نىعمەت عابدۋللين، كۇلتاي بەيسەنبايەۆا دەگەن سەكىلدى تەڭدەسسىز ماماندار وقىتتى. سولاردىڭ ارقاسىندا قازاق فيلولوگياسىنان وتە جاقسى ءبىلىم الدىق. ورتامىزداعى ءانۋار تاراقوۆ ەڭ مىقتىمىز بولدى.
ءۇشىنشى كۋرستا بۇزىقتىق جاساپ قويساق كەرەك، بارلىعىمىزدى جاتاقحانادان شىعارىپ جىبەردى. مەن تۋىستارىمنىڭ ۇيىنە كەتتىم دە، جىگىتتەر پاتەردە تۇرىپ جاتتى. پاتەرگە كەلسەم، تۇندە جىگىتتەر كوڭىل كوتەرگەن بولۋى كەرەك، بارلىعى سۇلاپ جاتىر. ءانۋار ءشاي جاساپ ءجۇر ەكەن. ودان «نە بولدى؟ » دەپ سۇراسام، «القاكول سۇلاما» بولىپ جاتىر» دەيدى. سويتسەم، «الكوگول» دەگەندى «اقتابان شۇبىرىندى، القاكول سۇلامامەن» بايلانىستىرىپ ايتقانى ەكەن. نە دەگەن تاپقىرلىق! ادام رەتىندە دە، اقىن رەتىندە دە تاماشا جان ەدى.
ول قايتپايتىن قاجىرلى بولدى. مەنىمەن بىرگە وقىعان ەلۋگە جۋىق ستۋدەنتتىڭ ءبارى ولەڭ جازاتىن. ورتا دا اسەر ەتكەن بولۋى كەرەك، كىم بىلەدى. بويىمدا قابىلەت بولماسا جازۋشى بولماس تا ەم عوي. نەگىزى مەن تولەگەن توقبەرگەنوۆتىڭ ۇيىندە كوپ تۇردىم. ايەلى ءباتيما باتىربەكوۆا دا عاجاپ كىسى ەدى. بۇكىل سوزاق اۋدانى سول كىسىلەردىڭ ۇيىنە كەلىپ قونىپ جاتاتىن. ستۋدەنت كەزىمدە تولەگەن اعانىڭ بالاسى رومانمەن قاتتى دوس بولدىم دا، اپتالاپ، ايلاپ سول ۇيدە ءجۇردىم. العاشقى اڭگىمەلەرىمدى، ماقالالارىمدى سول ۇيدە جاتىپ جازدىم. ءسويتىپ- ءسويتىپ اقىرىندا تازا ادەبيەتشىلىك جولعا ءتۇستىم.
- سۇحبات بارىسىندا «ۇستازىم» دەپ بىرنەشە رەت اسقار سۇلەيمەنوۆتى اتاپ قالدىڭىز. ول كىسىمەن العاشقى تانىستىقتارىڭىز قالاي باستالعان ەدى؟
- 1973 -جىلى العاش تانىستىق تا، اركىم ءوز جولىمەن كەتتى. ارادا ءۇش جىلدان كەيىن 1976 -جىلى تولەگەن اعانىڭ ۇيىندە دۇرىستاپ تانىستىق. سول 1976 -جىلدان اسەكەڭ قايتىس بولعان 1992 -جىلعا دەيىن، ياعني 16 جىل ول كىسىنىڭ جانىندا بولدىم.
اسەكەڭ «ءوزىڭدى ساقتاۋىڭ كەرەك» دەپ وسيەت ەتكەن بولاتىن
- جازۋشى اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ: «باۋىرىم، ءانشىنىڭ قازىناسى - داۋسى بولسا، سەنىڭ قازىناڭ - ساۋساعىڭ. قولىڭدى مەرتىكتىرىپ الماي كۇتىپ ۇستا» دەگەنىن قازىرگى كۇنى اڭىز ەتىپ ايتىپ ءجۇرمىز. بۇل كەڭەس قانداي جاعدايدا ايتىلعان ەدى؟
- سول العاش تانىسقان كەزدە كەرەمەت وتىرىس بولدى. كەشتە كۇنى بويى دۇرىلدەتىپ كۇي تارتتىم. اسەكەڭ مەنىمەن بىرگە شىعىپ، ۇيگە دەيىن شىعارىپ سالدى. سول كەزدە: «ءانشىنىڭ قازىناسى داۋسى بولسا، سەنىڭ قازىناڭ - ساۋساعىڭ، توبەلەسە كورمە، قولىڭا زاقىم كەلەدى. ترامۆاي، تروللەيبۋستىڭ ەسىگى قىسىپ قالماسىن» دەگەن ەدى.
ءبىر جولى اسەكەڭنىڭ: «ەشقاشان ەشكىممەن جاۋلاسپا، باسىڭنان ءسوز اسىرا سال، ويتكەنى، سەن بويىڭداعى قابىلەتىڭدى قازاققا تۇتاستاي بەرۋىڭ كەرەك. جازاتايىم بىرەۋ ساعان بىردەڭە ىستەسە، ماقساتىڭا جەتە الماي قالاسىڭ. ماحامبەتتىڭ «ازامات سەنى ساقتادىم، قازانات سەنى ساقتادىم» دەگەنى بار عوي، سول سەكىلدى سەن ءوزىڭدى ساقتاۋىڭ كەرەك. مىنا دۇنيەدە تالانتتى بولۋ دەگەن وتە قاتەرلى، ەلدىڭ ءبارى تالانتقا جاۋ»، - دەگەن بولاتىن.
بىردە «اباي ك ز» پورتالىندا ينتەرنەت- كونفەرەنسيا بولدى. سوندا «ءسىز ۇنەمى بۇعىپ جۇرەسىز، تىعىلىپ جۇرەسىز. وعان اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ وسيەتى سەبەپ پە؟» - دەپتى. سوسىن مەن: «جوق، مەن تىعىلىپ جۇرگەن جوقپىن. 2000 -جىلدارى ماعاۋيندى قورعاعان كەزدەرىمدى قارا، سول كەزدە تالاي اداممەن ايقاسقانمىن، تالاي ادامدى ورنىنا قويعانبىز. مەن ەشكىمنەن قورىقپايمىن»، - دەپ جاۋاپ بەردىم. ولاردىڭ سۇرايتىنى: «ءسىز جاڭاوزەنگە نەگە قاتىسپادىڭىز؟» - دەيدى. ال مەن: «سەن شىن ادام بولساڭ، مەنىڭ قالتا تەلەفونىم مىناداي، سويلەسەيىك، تىلدەسەيىك، مەن ساعان سول كەزدە جاۋاپ بەرەيىن، ساعان عانا ەمەس، بۇكىل قازاق حالقىنا جاۋاپ بەرەيىن»، - دەدىم.
مىسالى، جاقسى ادامداردى ساقتاۋ كەرەك، ونەرلى ادامداردى ايالاۋ كەرەك. «سەن نەگە جاڭاوزەنگە بارىپ ولمەيسىڭ؟» - دەگەندى ولارعا ايتپاۋ كەرەك. كەرىسىنشە، ونداي ادامدارعا «بارما، ساياسات - ول لاس نارسە، ويىن» دەپ ايتۋ كەرەك. قانداي دا بولماسىن ساياساتتىڭ ار جاعىندا بىرەۋدىڭ بيزنەسى، اقشاسى تۇر. سوندىقتان ونداي نارسەگە ارالاسپاڭىز، ءسىزدىڭ ساياساتىڭىز - وسى ونەرىڭىز. وسى ونەرىڭىزبەن بولىڭىز»، - دەۋ كەرەك. ماعان سولاي ايتقاننىڭ ورنىنا: «ءسىز نەگە جاڭاوزەنگە بارمايسىز؟» - دەيدى.
- مۇمكىن ۇلتتىڭ ءسوزىن سويلەمەدىڭ دەگەندەرى شىعار...
- جۇرتتىڭ ءبارى سويلەپ جاتىر عوي. ول جەرگە مەن قىستىرىلىپ قايتەمىن؟ مىسالى، مەن ونەر، مادەنيەت سالاسىندا ودان دا زورعى نارسەلەردى ايتىپ جاتىرمىن. ودان ارتىق مەن نە ايتا الامىن؟ ساياسات - مەنىڭ تاقىرىبىم ەمەس، مەن ول جەردە نادانمىن، ەشتەڭە ايتا المايمىن دا. ويتكەنى، كۇشتەردىڭ ارا سالماعىن بىلمەيمىن. توپتاردىڭ قاقتىعىسىندا، ساياساتتا ەشقاشان حالىقتىڭ مۇددەسى جوق. ول بەلگىلى توپتاردىڭ كۇرەسى، حالىقتى سول ويىنعا پايدالانادى ولار. سوندىقتان مەن ول جەرگە ەشقاشان ارالاسپايمىن. اسقار سۇلەيمەنوۆتىڭ: «ەگەر سەن ءبىلىمدى، جاقسى جازبالارىڭمەن ۇرپاقتىڭ، جاستاردىڭ ساناسىن تازالاپ، جاقسى ازامات ەتىپ قالىپتاستىرساڭ، ساياسي كۇرەستىڭ نە كەرەگى بار؟ سەن ماقساتىڭا جەتتىڭ»، - دەپ كەرەمەت ايتقانى بار. مەنىڭ كۇرەسىم - جاستاردىڭ ساۋاتىن اشۋ. مەنىڭ پارتيام - جالعىز ءوزىم. مەن جاڭاوزەنگە بارىپ، سپەتسنازدىڭ وعىنان ولسەم، قازاققا قانداي پايدا كەلەدى؟
- اعا، اتاڭىزدان ۇيرەنگەن كۇيلەردى حالىققا قانشالىقتى بەرە الدىڭىز؟
- ءبارىن بەردىم، وتكىزدىم. راديودا ءبارى جازۋلى. تەلەديداردان تالاي كونسەرت بەردىم. كۇيلەردىڭ بارلىعى نوتاعا ءتۇستى. اتام الدىنداعى مىندەتىمنەن قۇتىلدىم.
- «شاكىرتسىز ۇستاز تۇل» دەيدى عوي. شاكىرتىڭىز بار ما؟ كۇيلەرىڭىزدى كىمگە ۇيرەتىپ ءجۇرسىز؟ اتاڭىز سەكىلدى ءسىز دە شاكىرت ىزدەپ كوردىڭىز بە؟
- بىرنەشە شاكىرتىم بار. اراسىنداعى ەڭ مىقتىسى - اردابي ءماۋلىت دەگەن بالا. جاسىم كەلە باستاعان سوڭ، مەن دە اتام سەكىلدى «ويپىراي، نە ىستەيمىن؟» دەپ جۇرگەن كەزدە ەكى- ءۇش وتىرىك شاكىرتىم پايدا بولدى. وزدەرىن «تالاسبەكتىڭ شاكىرتىمىز» دەيدى. ءبىراق مەنەن ەشتەڭە ۇيرەنبەيدى. وتىرىك شاكىرتتەردىڭ بارىنەن قۇتىلدىم. ءسويتىپ جۇرگەندە ماعان اردابي دەگەن بالا جولىقتى. استاناعا كوشكەنىمنەن كەيىن ءوزى ىزدەپ كەلدى. كەرەمەت دومبىراشى. مەنىڭ بۇكىل رەپەرتۋارىمدى الىپ بولدى دەۋگە بولادى. ودان كەيىن رۇستەم نۋركەنوۆ دەگەن ءبىر بالا بار. استانادا «شابىتتا» وقيدى. ول دا جاقسى شاكىرت، جاقسى بالا. سوسىن رىسبەك دەگەن ءبىر شاكىرتىم بار. بيولوگيا زەرتتەۋ ينستيتۋتىندا جۇمىس ىستەيدى، ول دا جاقسى دومبىراشى. ول دا مەنەن ۇيرەنىپ جاتىر. وسى ءۇش شاكىرتىمدى اۋىز تولتىرىپ ايتا الامىن.
- ال ءوزىڭىز اتاڭىزدان عانا ۇيرەندىڭىز بە؟ كەيىنىرەك جازعان «كارى كۇيشى» اتتى تۋىندىڭىزدا اجىگەرەي اتاسىنىڭ ولىمىنەن كەيىن باسقا دا كۇيشىلەردەن كۇي ۇيرەنىپ جۇرەدى...
- اقسۋات اۋدانىندا باعانالى دەگەن كەرەمەت كۇيشى بولدى. سودان ۇيرەندىم، ودان كەيىن اتىعاي دەگەن اتاقتى كۇيشى بولعان. ول كىسىدەن دە ءبىراز دۇنيە الدىم. باياعىدا ومىردەن ءوتىپ كەتكەن، ءبىراق تاسپادا كۇيلەرى قالعان كۇيشىلەردەن دە بىلگەنىم از بولمادى. سوسىن بورانقۇل قوشماعانبەتوۆ، تولەگەن مومبەكوۆتەر - مەنىڭ ۇستازىم. ماعاۋين حامزينمەن كوپ ارالاستىم. جاقسى دومبىراشىنىڭ بارلىعى مەنىڭ ۇستازىم عوي.
- جازۋشىلىقتا ناقتى ءبىر ۇستازىڭىز بار ما؟
- جازۋشىلىقتا ۇستازىم دەپ اسقار سۇلەيمەنوۆتى ايتا الامىن. مەنىڭ قازىرگى ەستەتيكالىق وي- سانامدى سول كىسى قالىپتاستىردى. ودان كەيىن اسەكەڭدەي ادامدى كەزدەستىرگەن جوقپىن. مەنىڭ سۇلۋلىق تۋرالى تۇسىنىكتەرىمدى قالىپتاستىرعان سول كىسى. اسەكەڭنىڭ ماعان تاعى ءبىر ۇلكەن كومەگى كىتاپحانانىڭ كاتالوگىمەن جۇمىس ىستەۋدى ۇيرەتتى. باسقالار ايلاپ تابا الماي جۇرگەن كىتاپتى مەن ءبىر- اق مينۋتتا تابا الامىن. ياعني، ۋاقىتتى از جۇمساپ، مالىمەتتەردى كوبىرەك الۋدىڭ امالدارىن سول كىسى ۇيرەتكەن. كىتاپتى كولدەنەڭنەن وقۋ دەگەندى دە اسەكەڭ ءبىلدىم.
- كىتاپتى كولدەنەڭنەن وقۋ؟ قالاي سوندا؟
- بىرەۋلەر كىتاپتى تۇگەلىمەن وقىپ شىعىپ جاتادى. ال سەن كوزىڭدى ەلەۋىش سەكىلدى ءبىر قاراپ وتەسىڭ، سوندا قۇندى دەگەن دەرەكتەر وزىنەن- ءوزى كوزىڭە ىلىنەدى، تەك سولاردى وقي سالاسىڭ. سوندا قالىڭ كىتاپتى جارتى ساعاتتا قاراپ شىعاسىڭ. اسەكەڭنىڭ كوزى فوتواپپارات سەكىلدى بولاتىن. مىسالى گازەت وقىعاندا، ول بەتتە ەش جاڭالىق جوق بولسا، ءبىر قارايتىن دا ءوتىپ كەتەتىن. مەن سەنبەي، تەكسەرىپ تە كوردىم. راس، ول كىسى ءوتىپ كەتكەن بەتتە ءىلىپ الار ەشتەڭە جوق بولىپ شىعاتىن. سوسىن، ول كىسى كىتاپتاردى جۇيەلەپ وقۋ تۋرالى دا كەڭەس بەردى. مىسالى، ءبىر جىلىڭدى نەمىس ادەبيەتىنە ارنايسىڭ. نەمىستىڭ سوناۋ باتىرلار جىرىنان باستاپ، بۇگىنگى پروزاعا دەيىن ەڭ ۇلى جازۋشىلارىنىڭ ەڭ نەگىزگى شىعارمالارىن وقىپ شىعاسىڭ. سوندا سەن نەمىس ادەبيەتى تۋرالى تولىق تۇسىنىك الىپ شىعاسىڭ. كەلەر جىلى فرانسۋز ادەبيەتى، ودان كەيىنگى جىلى يتاليان، يسپان بولىپ كەتە بەرەدى. سولاي جۇيەلەپ وقىساڭ، از ۋاقىت ىشىندە بۇكىل الەم ادەبيەتىن ءبىلىپ شىعاسىڭ. ول كىسى عاجاپ ادام بولاتىن. ونداي ادام ەندى تۋمايدى.
- اعا، ەندى قايتا ءومىربايانىڭىزعا ورالايىق. ۋنيۆەرسيتەت ءبىتىردىڭىز، ەڭبەك جولىڭىز قايدان باستالدى؟
- العاشىندا مەنى سول كەزدە مادەنيەت ءمينيسترىنىڭ ورىنباسارى وزبەكالى جانىبەكوۆ اعامىز ۇلت اسپاپتارى مۇراجايىنا الدى. جارقىن شاكارىم ەرتىپ بارىپ، تانىستىرعان بولاتىن. «الماتى اقشامىنا» شىققان «دومبىراناما» اتتى ماقالامدا ونىڭ بارلىعى ايتىلدى. مۇراجايدان كەتكەننەن كەيىن ءبىر جارىم جىل جۇمىسسىز بولدىم. سوسىن ءۋالي بەكەنوۆ ك. بايسەيىتوۆا اتىنداعى مۋزىكالىق مەكتەپكە دومبىرا جاسايتىن شەبەر رەتىندە الدى. سول جەردە جۇرگەنىمدە سايىن مۇراتبەكوۆ مەنى «جازۋشى» باسپاسىنا شاقىردى. ول جەردەن كەيىن كونسەرۆاتورياعا كەلدىم. ونىڭ الدىندا «جالىن» جۋرنالىندا ءبىر- ەكى ايداي ىستەدىم. 1987 -جىلى كوكتەمدە دۇيسەن قاسەنوۆ رەكتور بولىپ كەلگەن سوڭ، سوندا اۋىستىم.
- كونسەرۆاتوريادا ۇستازدىق ەتتىڭىز بە؟
- قازاق ادەبيەتىنىڭ تاريحى، قازاق ءتىلى پاندەرىنەن ساباق بەردىم، فولكلور ءبولىمىنىڭ مەڭگەرۋشىسى بولدىم. 1993 -جىلى قالالىق اكىمشىلىكتە ءبىر جىلداي اۋدارماشى قىزمەتىن اتقاردىم. كەيىن «زامان قازاقستان» گازەتىنە جۇماباي شاشتاي ۇلى باس رەداكتور بولىپ بارعان كەزدە 1996-1998 -جىلدارى گازەت ورتاسىنداعى قوسىمشا ايقارا بەتتەردىڭ رەداكتورى بولدىم. يسابەكوۆ باسقارعان كەزدەرى مادەنيەتتانۋ ينستيتۋتىندا ىستەدىم. «جۇلدىز» جۋرنالىندا دا قىزمەت اتقاردىم. ال 2006 -جىلدان بەرى جۇمىسسىزبىن. وعان تەمىرحان مەدەتبەك دەگەن اقىن كەلىپ: «تالاسجان، ءقازىر كوماندالىق پرينتسيپ دەگەن بار. مەن ءوز كومانداممەن كەلە جاتىرمىن، رەنجىمە، ورىندى بوساتساڭ» دەدى. ءوز ەركىممەن كەتتىم. سەگىزىنشى جىلعا كەتىپ بارا جاتىر ەكەن عوي، سودان بەرى جۇمىسسىز وتىرمىن.
- سوندا قالاي كۇن كورىپ جۇرسىزدەر؟
- اۋدارما جاسايمىن، ماقالا جازامىن، ءتۇرلى جوبالارعا قاتىسامىن. سولاي اقىرىنداپ كۇن كورىپ جاتىرمىز.
- ەندىگى سۇراعىمدى جەكە ومىرىڭىزگە قاراي باعىتتاسام. العاشقى ماحابباتىڭىز دەپ روماندا سۋرەتتەلگەن گۇلشاتتىڭ وبرازىن ايتساق بولادى ما؟
- بالا كەزىڭدە كۇندە عاشىق بولاسىڭ. شىنىمدى ايتسام، العاشقى ماحابباتىمنىڭ كىم ەكەنى ەسىمدە جوق. رومانداعى گۇلشات دەگەن ويدان شىعارىلعان كەيىپكەر. ومىردە ونداي ادام بولماعان. ءبىراق ءبىر قىزىعى، مەنىڭ ءبىر سىنىپتاسىم بار، ەسىمى - گۇلشات. سول كىتاپتا سۋرەتتەلگەن گۇلشاتتى ءوزىم دەپ ويلاپ قالعان عوي. سودان مەن ونىڭ كوڭىلىنە قاراپ، ء«يا، سەنسىڭ» دەي سالدىم. سويتسەم، ول قىزدىڭ: «سەن مەنى سونشا سۇيگەن ەكەنسىڭ عوي، ايتپاي ءجۇرىپسىڭ عوي» دەگەنى بار.
- كىتابىڭىزداعى كەيىپكەرلەرىڭىزگە ەسىمدى قالاي تاڭدادىڭىز؟ مىسالى، باس كەيىپكەر اجىگەرەي، سابىت دەگەننىڭ ءوزى سيرەك كەزدەسەتىن ەسىم.
- كوركەم شىعارمادا ادامنىڭ اتى جاقسى بولۋى كەرەك. كەيدە ءبىزدىڭ كينودا دا، كىتاپتا دا ادامنىڭ قۇلاعىنا تۇرپىدەي تيەتىن ەسىمدەر جۇرەدى. كۇبىجىڭ، توشپان دەگەن سەكىلدى. ال مەن جۇرگەن جەرىمدە ادامنىڭ جاقسى اتتارىن كەزدەستىرسەم، قاعازعا جازىپ الىپ ءجۇردىم. كەڭەس كەزىندە «س س س ر حالىقتارى ادامدارىنىڭ ەسىمدەرى» دەگەن كىتاپ جارىق كورگەن. سونى قارايمىن، باسقا دا كىتاپتاردى اقتارامىن. سولاي جاقسى ەسىمدەردى تاۋىپ الىپ، ءوز كەيىپكەرلەرىمە قويامىن. «تۇمار پاديشانى» وقىعان دوسحان: «مىنا ادام اتتارىن قايدان تاۋىپ العانسىڭ؟» دەپ سۇراعانى بار. قازاقتىكى ەمەس، سكيف- قاڭلىنىڭ اتتارى بولاتىن. ءبىراق دىبىستالۋى جۇرەگىڭە سونداي جاقىن.
جۇرگەن جەرىمدە، كونە تاريحقا قاتىستى ادام اتتارىن كەزدەستىرسەم، جازىپ الىپ ءجۇردىم. كارىم دەگەن اتتى شەرىم دەپ بەردىم. ال احمەتجان دەگەن ادام ءبىزدىڭ اۋىلدا راسىمەن بولعان. كەرەمەت ادام بولاتىن. كىتاپتا وقيعانى شيرىقتىرۋ ءۇشىن ءولدى دەپ ايتامىن عوي. ال شىندىعىندا كەيىن اۋىلدان كەتىپ قالدى. قايدا كەتكەنىن بىلمەيمىن. بالا كەزىمدە كيىز ءۇيدىڭ سۇيەگىن جاسايتىن. سوسىن كەمپىرلەرگە ءوتىنىپ، كيىزىن جاساتقىزادى. سول كەزدە كيىز ءۇي تۇككە تۇرمايدى، ارزان. ءتىپتى شەگەسىنە دەيىن اعاشتان جاساۋشى ەدى. كىتاپتا ايتىلعان قىلىشتى دا ءوزى جاساعان. كەيىن سەمەيدىڭ ولكەتانۋ مۇراجايىنان ىزدەپ كورىپ ەدىك، تابا المادىق. كاۆكازدان كەلگەن ءبىر كىسى مۇراجايدىڭ اتىنان تاپسىرىس بەرىپ، ونى ءوز اقشاسىنا ساتىپ الىپ كەتكەن ەكەن. ول قىلىش قازىر كاۆكازدا. ول قىلىشپەن تەمىردى شاپقاندا جۇزىنە سىزات تۇسپەۋشى ەدى.
- جۇبايىڭىزبەن قالاي تانىستىڭىز؟ زيرا اپايىمىز دا جازۋشى. ءبىر ۇيگە ەكى جازۋشى قيىندىق تۋدىرماي ما؟
- زيرا جەڭگەڭ ەكەۋمىز ءبىر- ءبىرىمىزدى ۇلكەن سەزىممەن، جۇرەكپەن تانىپ، ۇيلەندىك. ول جەتىباي ناۋرىزبايەۆ دەگەن اتاقتى ماتەماتيكتىڭ قىزى. قۇداي ەكى بالا بەردى. وتباسىن قۇرعان ادامداردىڭ مۇددەلەس بولۋى وتە ۇلكەن فاكتور. كەيبىر اجىراسىپ جاتقانداردان سەبەبىن سۇراساڭ، كۇيەۋىنىڭ اينالىسىپ جۇرگەن شارۋاسىن ايەلى جاقتىرمايدى، ايەلىنىڭ ىستەپ جۇرگەنىن كۇيەۋى جاقتىرمايدى، سوسىن كاسىپتەردىڭ اراسىنداعى تۇسىنىسپەۋشىلىكتەن ادامدار اجىراسادى. زيرا ەكەۋمىز دە ءبىر باعىتتامىز، سونىڭ مۇددەسى ەكەۋمىزدىڭ وتباسىمىزدى ۇستاپ تۇردى. ىقىلاس پەيىلدىڭ سىرتىندا مۇددەنىڭ بىرلىگى وتباسىمىزدىڭ بەرىكتىگىنە اسەرىن تيگىزدى. بالالارىمىزعا دا ونىڭ اسەر ەتىپ جاتقانىن بايقايمىز. ولار دا وزدەرىنشە «ءبىز دە جازۋشى بولامىز» دەپ قويادى. كىم بولاتىندارىن ارينە، قۇداي بىلەدى.
- بالالارىڭىزدىڭ ەسىمدەرى كىم؟
- وكىل اكەم دۇنيەدەن وتەرىندە «تۇڭعىشىڭ ۇل بالا بولسا جانسۇگىر، قىز بالا بولسا حاديشا قويارسىڭ» دەپ وسيەت ەتىپ كەتكەن ەدى. تۇڭعىشىم قىز بولدى، ونى حاديشا اتادىق. كەيىن دۇنيەگە كەلگەن ۇلدى جانسۇگىر دەدىك. قىزىم قازىر 11-سىنىپ وقيدى. ارالارى الشاقتاۋ بولدى. ۇل 3-سىنىپتا.
- بالالارىڭىز ءالى كىشكەنتاي ەكەن. كەش ۇيلەنگەن بولدىڭىز عوي؟
- راس، كىشكەنە جۇرىڭكىرەپ بارىپ، جاسىم 40 قا تايانعاندا ۇيلەندىم. ءتۇرلى جاعداي بولدى، باستان ءارتۇرلى قيىنشىلىقتار ءوتتى. دوستارىمنىڭ بارلىعى ۇيلەنىپ كەتكەندە مەن جالعىز قالدىم. ءجۇرىپ- ءجۇرىپ زيراعا جولىقتىم. بىردەن ءبىر- ءبىرىمىزدى ۇناتىپ قوسىلدىق.
- تالاس- تارتىسقا دا تۇستىك دەپ ايتىپ قالدىڭىز. جۇرتتىڭ ءبارى ماعاۋينگە جابىلىپ جاتقاندا ءسىزدىڭ اراشا تۇسۋىڭىزگە قانداي دا ءبىر سەبەپتەر بولدى ما؟ كەزىندە ءسىزدى ءتىپتى «ماعاۋيننىڭ كيللەرى» دەپ اتاعان ەكەن...
- «بىرەۋدى 40 ادام جابىلىپ ساباپ جاتسا، جانىنان تىنىش ءوتىپ كەتسەڭ، قۇداي كەشىرەدى. ال ولارعا قوسىلىپ بىرگە ساباساڭ، كەشىرمەيدى» دەگەن ءسوز بار عوي. سول كەزدەرى بۇكىل باسپا ءسوز ماعاۋينگە جابىلىپ جاتتى. ماعاۋين - ءبىزدى وقىتقان ۇستاز، سوندىقتان قورعاۋ كەرەك بولدى. ازاتتىقتى، ەركىندىكتى اڭساعان جىگىتتەر ناعىز توتاليتاريست بولىپ شىقتى. مىسالى، پالەنشە بىرەۋدى گازەتكە جامانداپ جازادى. ال وعان جاۋاپ جازساڭ، گازەت ونى باسپايدى دا، «ءسوز بوستاندىعى دەگەن وسى» دەيدى. بىزدە دە وسى جاعداي ورىن الدى. جازعانىمىزدى باسپادى. سول كەزدە باعىمىزعا وراي «التىن وردا» دەگەن گازەت اشىلىپ، ماعاۋينگە جابىلىپ جاتقان بۇكىل باسپا سوزدەن قورعادى. سول كەزدە تالاي ادامدى جاقسىلاپ تۇرىپ ورنىنا قويدىق. ءبىراق كيللەر بولعانىمىز جوق. كيللەر دەگەن - تاپسىرىسپەن اقشاعا كىسى ولتىرەتىن ادامدار عوي. مەن تەك قانا قورعادىم.
- بارلىعىنىڭ جابىلعانىنا قاراعاندا ءبىر سەبەپ بولعان بولدى عوي؟
- ماعاۋيننىڭ «مەن» دەگەن رومانى شىققاننان كەيىن «باياعىدا ءوتىپ كەتكەن دۇنيەلەردى نەگە ايتادى؟ » دەپ كوپ ادام جەك كورىپ كەتتى. ماعاۋين ونى تاريح ءۇشىن جازدى، وسىنداي ەندى قايتالانباسىن، جاستارعا ۇلگى بولسىن دەگەن نيەتتە جازعان شىعار. داۋ ءبىراز جىلعا سوزىلدى عوي. ماعاۋين كەتكەننەن كەيىن عانا تيىلدى. ايتپەسە انا گازەت تە، مىنا گازەت تە ايتەۋىر ءتيىسىپ قالۋشى ەدى.
- ءسىزدىڭ تۇسىنىگىڭىزدە دوس ءسوزىنىڭ ماعىناسى قانداي؟ جاقىن دوستارىڭىز بار ما؟
- جاقىن دوستارىم بار. ونىڭ ءبارىن ءتىزىپ جاتۋدىڭ ءوزى ارتىق. ءبىر جاقسى دۇنيە، جاستار مەنىڭ جازىپ جاتقانىمنىڭ ءبارىن وقيدى. وتە جوعارى باعالايدى، توبەسىنە كوتەرىپ دارىپتەپ وتىرادى. نەگىزىنەن جاستاردان دوسىم كوپ. ويتكەنى زامانداستارىمنىڭ تالايىمەن كەتىسىپ قالدىق، ەسەيگەننەن كەيىن الىسقان قول، بەرىسكەن سەرتتىڭ ءبارى جايىنا قالدى. اركىمنىڭ ءوز مۇددەسى پايدا بولدى. سوندىقتان ءوز زامانداستارىمنان دوستارىم كوپ ەمەس. وزىمنەن كەيىنگى جاستار قۇرمەتتەپ تۇرسا، ولاردى قالاي قۇرمەتتەمەيىن؟ ادام - سىيلاعانىنىڭ قۇلى.
- «تالتۇس» سوڭىن كۇتىپ تۇرعانداي. جالعاسى جازىلىپ جاتىر ما؟
- مىندەتتى تۇردە. اجىگەرەي ەسەيەدى، اسكەرگە بارىپ كەلەدى. كونسەرۆاتورياعا تۇسەدى، الەم مۋزىكا مادەنيەتىمەن بەتپە- بەت كەلەدى. ۇلكەن عالىم بولادى، باسىنان ۇلكەن تاعدىردى كەشىرەدى. اۋىر كۇيزەلىستەن وتەدى. سودان كەيىن بارىپ كۇيدىڭ پاراساتى، كۇيدىڭ قاسيەتى ونى كۇيزەلىستەن الىپ شىعادى. سولاي رۋحاني سىرقاتىنان جازىلىپ، مىنا نۇرلى دۇنيەگە قايتىپ كەلەدى. الماتىدا ءبىر جەر بار. ول جەردى ءقازىر ايتپايمىن. اۋرۋىنان جازىلعان اجىگەرەي سول جەردە تۇرادى. الماتى جاسارىپ، كەرەمەت ادەمى بولىپ تۇرعانىن كورەدى. رومان سولاي اياقتالادى. بوزبالا كەزىمدە بەرگەن «تاتتىمبەت تۋرالى رومان جازامىن» دەگەن سەرتىم بار ەدى. سونى ءبىتىرۋىم كەرەك، سوسىن «تالتۇستىڭ» جالعاسىن جازامىن. اقشا ءۇشىن كۇندەلىكتى ماقالا جازاسىڭ، وزگە دە كولدەنەڭ شارۋالار كيىپ كەتەدى. ايتپەسە، «تالتۇستىڭ» ماتەريالى باياعىدان دايىن تۇر. جانە سوڭىنا قاراي قايتادان گۇلشاتپەن كەزدەسەدى. ەلۋدەن اسقانىندا ەلگە بارادى، ەلدىڭ جاڭارعانىن كورەدى. ۇلكەن رومان بولادى. بۇل جولى ىشىندە مالىمەت كوپ. مۋزىكاعا قاتىستى، مادەني دۇنيەگە قاتىستى مالىمەت وتە كوپ. ىشىندە جەلتوقسان وقيعاسى دا بولادى.
سۇحباتتاسقان - مارفۋعا شاپيان
«جۇلدىزدار وتباسى» جۋرنالى، 2014.