ءبىراق ول جۇيەگە رەسەيدىڭ قاتىسى بارىن جوققا شىعاردى. ساراپشى «بۇل - بيلىك ترانزيتىنە دايىندىق» دەپ سانايدى.
وتكەن اپتادا Digital Revolution توبىنىڭ حاكەرلەرى رەسەي فەدەرالدىق قاۋىپسىزدىك قىزمەتىنە (ف س ب) قاراستى «كۆانت» عىلىمي-زەرتتەۋ ينستيتۋتىنىڭ سەرۆەرىن بۇزىپ، ودان ۇرلانعان مالىمەتتەردى جاريالادى. قۇجاتتاعى دەرەكتەرگە ساي، قازاقستان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيالار مينيسترلىگى «كۆانت» ينستيتۋتىنا الەۋمەتتىك جەلىنى باقىلايتىن جۇيەگە تاپسىرىس بەرگەن. جۇيە ەلدەگى نارازى كوڭىل- كۇيدى انىقتاپ، تالداۋ جاسايدى. مينيسترلىك بۇل جۇيەگە 4,3 ميلليون دوللار بولگەن.
حاكەرلەر جاريالاعان قۇجاتتاعى دەرەككە ساي، مينيسترلىك «قازاق جانە ورىس تىلدەرىن تانيتىن كەشەندى باعدارلاما جاساۋعا» تاپسىرىس بەرگەن. قىسقاشا شيفرى - «اڭگىمە».
قۇجاتتاعى دەرەك بويىنشا، ەكىنشى شيفر «اناگرامما» دەپ اتالادى. تاپسىرىس اتاۋى - «قازاق تىلىندەگى ماتىندەرگە اناليز جاسايتىن باعدارلاما كەشەنىن جاساۋ جانە دامىتۋ». تاپسىرىس بەرۋشى رەتىندە «ساس ينستيتۋت قازاقستان» كومپانياسى كورسەتىلگەن. حاكەرلەر جاريالاعان قۇجاتتاعى دەرەككە ساي، باعدارلاما الەۋمەتتىك جەلى مەن مەسسەندجەرلەر ارقىلى تۇسكەن ماتىندەردى سارالاپ، وڭدەۋى ءتيىس.
كەلىسىم بويىنشا ەكى جوبا 2018-جىلى قاراشانىڭ 30 ىنا دەيىن دايىن بولۋى ءتيىس بولعان.
حاكەرلەر قۇجاتى جاريالانعان سوڭ «تاپسىرىس بەرگەن مينيسترلىك» بۇل اقپاراتقا قاتىستى مالىمدەمە جاسادى. ۆەدومستۆو قازاقستاندا «ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى باقىلاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن» جاساۋمەن 2017-جىلدان بەرى اينالىسىپ جاتقانىن حابارلادى. ءبىراق حاكەرلەر جاريالاعان قۇجاتتاعى «قازاقستان جۇيەنى رەسەيدە جاساتىپ جاتىر» دەگەن اقپاراتتى جوققا شىعارىپ، كونكۋرس قازاقستاندىق كومپانيالار اراسىندا جۇرگىزىلگەنىن مالىمدەدى. كونكۋرس قورىتىندىسى بويىنشا قازاقستاندىق «كۆانت» عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسىمەن «كەلىسىم جاسالعان».
«بۇل جۇيە ب ا ق- تاعى قازاقستان اۋماعىندا تاراتۋعا تىيىم سالىنعان ماتەريالدار - تەرروريزمدى، سۋيتسيدتى، مەملەكەت تۇتاستىعىن بۇزۋدى ناسيحاتتاۋ جانە باسقا دا جاريالانىمداردى تىركەۋ پروتسەسىن جەڭىلدەتەدى» دەپ جازىلعان مينيسترلىك تاراتقان حابارلامادا.
جىل باسىندا مينيسترلىك ب ا ق پەن ينتەرنەتكە مونيتورينگ جۇرگىزەتىن جۇيە ەنگىزەتىنىن حابارلاعان. «ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان مونيتورينگى جۇيەسىن» جاساۋعا مەملەكەتتىك بيۋدجەتتەن 1,7 ميلليارد تەڭگە (شامامەن بەس ميلليون دوللار) بولىنەتىنىن مالىمدەگەن.
سول كەزدە اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا ءمينيسترى داۋرەن ابايەۆ «ماسەلە مونيتورينگ، باقىلاۋ جۇرگىزۋ جايلى ەمەس. مىسالى وسى جۇيە ارقىلى قازاق تىلىندە قانشا جازبا شىققانىن ءبىلىپ وتىرامىز» دەگەن.
ال ساياساتتانۋشى دوسىم ساتپايەۆ ءمينيستردىڭ سوزىمەن كەلىسپەيدى.
- ەگەر مونيتورينگ ارقىلى بيلىكتىڭ حالىق تاراپىنان نارازىلىققا ۇشىراعان ارەكەتتەرىنىڭ الگوريتمى جاسالىپ، سونى جوندەسە ءبىرسارى. كەيىن تاعى اناليز جاساپ، حالىقتىڭ بيلىككە نارازىلىق كوڭىل-كۇيى ازايدى ما، جوق پا، سونى انىقتاپ جاتسا، ءجون دەر ەدىم. ءبىراق بايقاۋىمشا، ولاردى نارازىلىق فاكتىسى عانا قىزىقتىراتىن سياقتى. كىمدەر نارازى، قانداي توپتاردا نارازىلىق بايقالادى جانە سوعان ساي كىمگە «سوققى» جاساۋعا بولاتىنى قىزىقتىراتىن سەكىلدى. بۇل - مونيتورينگ ەمەس، بۇل - رەپرەسسيۆتى ءتاسىل، - دەيدى ساياساتتانۋشى.
ساياسات تانۋشىنىڭ پايىمداۋىنشا، سوڭعى جىلدارى قازاقستاننىڭ كۇش قۇرىلىمدارى الەۋمەتتىك جەلىدەگى باقىلاۋدى كۇشەيتكەن. ساراپشى بۇل ارەكەتتى «بيلىك ترانزيتىنە دايىندىق» دەپ باعالايدى.
- رەسەيلىك كومپانيانىڭ كومەككە كەلۋى دە بەكەر ەمەس. ءبىر جاعىنان، وتارشىل سانا. ەكىنشى جاعىنان، الەۋمەتتىك جەلىدەگى كوڭىل-كۇيدى باقىلاۋدا رەسەيدىڭ تاجىريبەسى مول. مۇنداي جۇيەلەر رەسەي سەكىلدى دەموكراتيادان اۋىلى الىس ەلدەردە بار. قازاقستان دا مۇنداي جۇيەگە قول جەتكىزۋ ءۇشىن اۆتوريتارلى ەلگە قايىرىلاتىنى تۇسىنىكتى. بۇل جاعدايدا قازاقستان ءۇشىن رەسەي، ءيا بولماسا قىتاي - جاقىن ەلدەر. ەكى ەلدىڭ اقپاراتتىق كەڭىستىكتى باقىلاۋدا تاجىريبەسى از ەمەس، - دەيدى دوسىم ساتپايەۆ.
قازاقستان باقىلاۋ جۇيەسىن جاساي الا ما؟
قازاقستاندىق «كيبەر شابۋىلداردى تالداۋ جانە تەرگەۋ ورتالىعىنىڭ» (تساركا) ديرەكتورى ارمان ابدراسيلوۆ باقىلاۋ جۇيەسىن شەتەلدىك كومپانياعا تاپسىرۋعا قاتىستى ءوز پىكىرىن ايتتى.
- قازاقستاندا IT كومپانيالار كوپ بولعانىمەن، ولاردىڭ كوبى تەك دايىن باعدارلامانى الىپ-ساتۋمەن اينالىسادى. ال مۇنداي جۇيەنى قۇراستىرۋ، دايىنداۋمەن اينالىساتىن ون شاقتى كومپانيا بار. ولار ءبىر-ءبىرىن بىلەدى جانە بارلىق جوبالاردى دا ءوزارا اقىلداسىپ، ءبىلىپ وتىرادى. تاپسىرىس بەرۋشى اقپاراتتىڭ تاراپ كەتپەۋىن قالايدى. بۇل [جۇيەنى] شەتەلدىك كومپانياعا تاپسىرۋدىڭ ءبىر سەبەبى وسى بولۋى مۇمكىن، - دەيدى ارمان ابدراسيلوۆ.
قازاقستان ءماجىلىسىنىڭ دەپۋتاتى ساپار احمەتوۆ «الەۋمەتتىك جەلىنى باقىلايتىن جۇيەنى رەسەي جاساپ جاتىر» دەگەن اقپاراتقا سەنبەيدى.
- بۇل وتىرىك اقپارات دەپ ويلايمىن. ويتكەنى ءبىز - تاۋەلسىز مەملەكەتپىز. باسقا مەملەكەتتىڭ ارنايى قىزمەتىنە (ف س ب - رەد.) ونداي مۇمكىندىك بەرۋ، وعان اقشا قاراستىرۋ ءبىزدىڭ زاڭىمىزدا جوق جانە ءبىزدىڭ بيۋدجەتتە ونداي قاراستىرىلماعان، - دەيدى دەپۋتات.
ازاتتىق ءتىلشىسىنىڭ سۇراعىنا جاۋاپ بەرگەن قازاقستان ءماجىلىسىنىڭ تاعى ءبىر دەپۋتاتى نۇرتاي سابيليانوۆ بۇل اقپاراتتى ءتيىستى ورگانداردان تەكسەرۋ كەرەك دەپ سانايدى.
- ونداي اقپاراتتىڭ بار جوعىن قۇقىق قورعاۋ ورگاندارى مەن مەملەكەتتىك ورگانداردان ءبىلۋىمىز كەرەك. ويتكەنى جوباعا تاپسىرىس بەرگەن مەملەكەتتىك ورگان سوعان جاۋاپ بەرۋى كەرەك دەپ ويلايمىن، - دەيدى ول.
ازاتتىق ءتىلشىسى مينيسترلىك كونكۋرسىندا جەڭىپ، «ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتى باقىلاۋدىڭ اۆتوماتتاندىرىلعان جۇيەسىن» جاساۋعا تاپسىرىس العان قازاقستاندىق «كۆانت» عىلىمي-زەرتتەۋ زەرتحاناسى» كومپانياسىنا حابارلاسقان. ءوزىن ايگەرىم دەپ تانىستىرعان كومپانيا وكىلى «سۇراقتارىڭىزعا جاۋاپ بەرەتىن باسشىلىق تەك اپتانىڭ سوڭىندا بولادى، سول كەزدە حابارلاسىڭىز» دەپ قىسقا جاۋاپ بەردى.
ال قازاقستاندىق «كۆانت» زەرتحاناسىنىڭ وكىلى ءلاززات شاكيموۆا ۆۆس سايتىنىڭ ورىس قىزمەتىنە ءوزى جۇمىس ىستەيتىن كومپانيا قازاقستاننىڭ ۇلتتىق اقپاراتتىق كەڭىستىكتىگىن باقىلايتىن جۇيە جاساپ جاتقانىن راستاعان. دەگەنمەن شاكيموۆانىڭ ايتۋىنشا، قازاقستاندىق «كۆانتتىڭ» رەسەيلىك «كۆانت» ينستيتۋتىنا ەش قاتىسى جوق، ال اتاۋلارىنىڭ ۇقساس بولۋى - جاي عانا سايكەستىك.
قازاقستان اقپارات جانە كوممۋنيكاتسيا مينيسترلىگى «الەۋمەتتىك جەلىگە مونيتورينگ جۇرگىزۋ جۇيەسىن جاساۋ قۇجاتتارىنىڭ رەسەيلىك كومپانيا سەرۆەرىندە جاريالانۋىنا» قاتىستى قىزمەتتىك تەكسەرۋ باستالعانىن مالىمدەدى.
«ازاتتىق»