سول كەزدە م. گورباچەۆتىڭ ءتۇسى بۇزىلىپ كەتتى - م. شاحانوۆتىڭ ءومىرى جايلى ەسسەدەن

استانا. قازاقپارات - «ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە» دەپ اتالاتىن ايگىلى اقىن مۇحتار شاحانوۆتىڭ ءومىرى جايلى ەسسەمىزدى ونان ارى جالعاستىرامىز.

ايتا كەتۋ كەرەك، بۇل ەسسەنىڭ اۆتورى قۇديار ءبىلال سوڭعى ون جىلدان استام ۋاقىتتان بەرى مۇحاڭمەن بىرگە «جالىن» جۋرنالىندا قىزمەت ىستەپ كەلە جاتقان جۋرناليست، جازۋشى.

ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-115

 وسىنىڭ الدىنداعى ءشاي اڭگىمەلەرىنىڭ بىرىندە «جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسقان قىز- جىگىتتەردىڭ م. شاحانوۆقا ايتقان اڭگىمەلەرىن رەتىنە قاراي بەرىپ وتىرامىز» دەگەنبىز.

سول اڭگىمەنىڭ بۇگىنگى كەزەگىن جەلتوقسان قاھارماندارىنىڭ ءبىرى - جۇماباي وماروۆقا بەرمەكپىز. بۇل جىگىت...

اڭگىمەنى باسىنان باستايىق. جۇماباي وماروۆ مەنىڭ كلاستاسىم. ستۋدەنتتىك كەزدىڭ اۋەلگى جىلدارى بىرگە جۇرگەنىمىزبەن ول كەيىن اسكەر قاتارىنا كەتتى دە جوعارعى وقۋ ورنىن بىزگە قاراعاندا ءسال كەشتەۋ ءبىتىردى. سوعان وراي ول جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋ باقىتىنا يە بولدى. ءبىز تۇرماعانبەت دوسىمىز ەكەۋمىز سول ءۇشىن دە وعان ءالى كۇنگە دەيىن قىزىعا قارايمىز. بەلگىلى اقىن تۇرماعانبەت كەنجەبايەۆ دوسىم مەنى بۇل تۇرعىدا: «ەكەۋمىزدىڭ الماتىدان ەرتەرەك كەتىپ قالعانىمىز دۇرىس بولعان شىعار. بولماسا ءبىز ءىز-ءتۇزسىز جوعالىپ كەتكەندەر ساناتىنا قوسىلىپ كەتەتىن ەدىك قوي» دەپ جۇباتىپ قويادى.

ءجا، جۇمابايعا كەلەيىك. جەلتوقسان كوتەرىلىسى ءدۇمپۋىنىڭ ەرتەسىنە ۇزىنقۇلاق بىزگە: «جۇماباي قايتىس بولىپتى» دەگەن سىبسىڭ اڭگىمەنى جەتكىزدى. ارتىنشا امان ەكەنىن ەستىدىك. ءسال كەيىندەۋ وزىنە دە جولىقتىق. ءبىراق جۇماباي بىزگە ماندىتىپ اڭگىمە ايتپادى. سىرعىپ كۇندەر وتە بەردى. جۇماباي بولسا جاق اشپايدى.

سودان ءبىر كۇنى جەلتوقسان كوتەرىلىسى تۋرالى قازىر كورسەتىلىپ جۇرگەن جالعىز دەرەكتى فيلم تەلەديداردان جارق ەتە قالدى. زەر سالىپ قاراپ وتىرسام، قانعا بوككەن جۇمابايىم ەكى جاساقشىنىڭ ورتاسىندا كەتىپ بارا جاتىر. كەيىن جۇمابايدىڭ سول بەينەسى «ازات» گازەتىندە جاريالاندى.

ولار دا ج. وماروۆقا ىزدەۋ سالدى. ءبىراق ول سول قالپى ءوزىنىڭ «جەلتوقسانشى» ەكەندىگىن اشكەرە قىلماي، اۋىلدا «جاسىرىنىپ» جاتىپ الدى. كەيىن مەن مۇحاڭنىڭ قاسىنا كەلگەننەن كەيىن بارىپ، ونى م. شاحانوۆپەن تانىستىردىم. سول كەزدە بارىپ ول مۇحاڭا اعىنان جارىلدى. ءسوزدى جۇماباي وماروۆتىڭ وزىنە بەرەيىك:

«كيروۆ اتىنداعى قازاق مەملەكەتتىك ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ مەحانيكا جانە قولدانبالى ماتەماتيكا فاكۋلتەتىنىڭ 5- كۋرسىندا وقىپ جۇرگەنمىن. 17-جەلتوقسان كۇنى تۇندە جاتاقحانادا دەمونستراتسيا تۋرالى قىزۋ اڭگىمە ءجۇردى. «ەگەر ءۇش كۇننىڭ ىشىندە ەرەۋىل تارقاماسا ولاردى قارۋدىڭ كۇشىمەن قۋادى» دەگەن دە پىكىرلەر ايتىلدى. مەن وعان قارسى شىقتىم. «ەگەر ءبىز ەشكىمگە تيىسپەسەك وندا، ولار دا بىزگە تيىسپەيدى. حالىقتى بوستان-بوسقا قىرىپ-جويىپ، قۋعىن-سۇرگىنگە ۇشىراتا المايدى» دەدىم. وسىلاي ۇزاق داۋلاستىق.

سودان ەرتەڭىنە، 18-جەلتوقسان كۇنى الاڭعا باردىق. قولىمداعى ديپلوماتتا ءالى تاراتىپ بەرمەگەن 4 مىڭ سومنان اسا ستۋدەنتتەردىڭ ستيپەندياسى بولاتىن. ويلاماعان جەردەن حالىقتى جاپپاي ۇرىپ- سوعۋ باستالدى. بارلىعىمىز لەنين كوشەسىنە قاراي قاشتىق. جان-جاعىمنان قورشاعان سولداتتار دۋبينكامەن جابىلىپ ۇرىپ، سوققىعا جىقتى. ەسىمدى جيسام اپپاق قاردىڭ ۇستىندە جاتىر ەكەنمىن. «ءتىرى قالعان ەكەنمىن عوي» دەپ، باسىمدى كوتەرىپ، جان-جاعىما قارايىن دەي بەرگەنىمدە، ءبىر سولدات «قيمىلداماڭدار، جاتىڭدار» دەپ ايعاي سالىپ، باسىمنان دۋبينكامەن سالىپ جىبەردى. ەسىمنەن قايتا اداسىپ قالىپپىن.

...سودان اۋىل شارۋاشىلىعى ينستيتۋتى باس كورپۋسىنىڭ الدىنا كەلە بەرگەنىمدە، قاشىپ بارا جاتقان ءبىر توپ ادامداردى كوردىم. مەن دە ارەكەت جاساپ سولاي جۇرەيىن دەسەم، اباي داڭعىلىنىڭ تومەنگى جاعىنداعى ارىقتان وتە المادىم. ودان سەكىرۋگە ەشقانداي كۇش-قۋاتىم قالماعان ەدى. باسىمنان قان كوپ كەتكەن بولاتىن. ۇلكەن تالعا سۇيەنىپ تاۋەكەلگە بەل بۋىپ كۇتىپ تۇرا بەردىم. ءبىر كەزدە قاشىپ كەلە جاتقانداردىڭ ءبىرى «جىگىتتەر قاشپاڭدار، ولار از قالدى. ءبىز دە ءبىر-ءبىر تالدى سىندىرىپ الىپ قارسى تۇرايىق» دەپ ايقاي سالدى. سول كەزدە مەن تالتىرەكتەگەن كۇيىمدە العا جىلجىپ، امان قالدىم.

20 -جەلتوقسان كۇنى وقۋ كورپۋسىنا كەلسەم جاقاشەۆا دەگەن اپايىمىز «جۇماباي سەن ءتىرىمىسىڭ، تەز دەكانعا بار، سەنى دە ءولدى دەپ ۇيىڭە حابار جىبەرەيىن دەپ جاتىر» دەدى. مەن ءبىر تيىنىن جوعالتپاي الىپ كەلگەن ستيپەنديانى ستۋدەنتتەرگە تاراتىپ بەردىم. ءۇش-ءتورت كۇن وتكەن سوڭ م ق ك جىگىتى ىزدەپ كەلدى...»

جەلتوقسانشىلار اڭگىمەسىن كەلەسى ءشايدا دا جالعاستىرامىز.

ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-116

ءشاي ءۇستى اڭگىمەسى بارىسىندا ءبىر-ەكى جەلتوقسان كوتەرىلىسى قاھارماندارىنا ءسوز بەردىك. بالكىم، الداعى كۇندەرى ولاردىڭ ءبىر-ەكەۋىن تاعى دا سوزگە تارتىپ كورەرمىز. الايدا 1986 -جىلى الاڭعا شىققانداردىڭ بارىنە ءسوز بەرمەك تۇگىلى، ولاردى تۇگەلدەپ شىعۋدىڭ ءوزى مۇمكىن ەمەس. راس، ءبارى قاھارمان. الايدا سول قاھارماندىقتارى ءۇشىن جەلتوقسان كوتەرىلىسىنە قاتىسۋشىلاردىڭ ءبارى بەلگىلى ءبىر دەڭگەيدە م. شاحانوۆقا قارىزدار. نەگە قارىزدار ەكەنىن ناقتىلى دايەكتەر ارقىلى سارالاپ كورەلىك.

 سونىمەن 1986 -جىلى جەلتوقسان وقيعاسى بولدى. الاڭدا بوي كورسەتكەندەردىڭ بارىنە «ماسكۇنەم»، «ناشاقور» دەگەن ايىپ تاعىلدى. سوعان وراي جاپپاي قۋعىن-سۇرگىن باستالدى. «مەن قاھارمانمىن» دەمەك تۇگىلى، «بالاپان باسىمەن، تۇرىمتاي تۇسىمەن» بولىپ جاتقان كەز.

 سىرعىپ 1989 -جىل جەتتى. بۇعان دەيىن ءبىز قازىر سوزگە تارتىپ جۇرگەن جەلتوقسانشىلاردىڭ ەشقايسىسى دا بوي كورسەتە قويماعان. مىنە، وسى كەزدە م. شاحانوۆ كرەمل مىنبەرىنەن بوي كورسەتتى. ول ءوزىنىڭ ايگىلى ءسوزى ارقىلى جەلتوقسان كوتەرىلىسى اقيقاتىنىڭ بەتىن اشىپ قانا قويماي، بۇركەلگەن شىندىق سالتانات قۇرۋ ءۇشىن كوميسسيا قۇرۋدى تالاپ ەتتى. ارينە، ول كوميسسيا قۇرامىنا ك س ر و حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ بەلسەندى مۇشەلەرى ەنۋى ءتيىس.

راس، بيلىك كوميسسيا قۇردى. بۇل - م. شاحانوۆ ۇدايى تىلگە تيەك ەتەتىن بەس كوميسسيانىڭ العاشقىسى ەدى. كوميسسيانى قۇرعان قازاق ك س ر جوعارعى كەڭەسى. كوميسسيا ءتوراعاسى - ق. مىرزاليەۆ. م. شاحانوۆ بۇل كوميسسياعا العاشقى كۇننەن باستاپ قارسى بولعان. سەبەبى، م. گورباچەۆتىڭ تىكەلەي تاپسىرماسىمەن بوي تۇزەگەن بۇل كوميسسيا جەلتوقسان وقيعاسى اقيقاتىن انىقتاۋ ماقساتىندا ەمەس، م. شاحانوۆتىڭ كرەمل مىنبەرىنەن ايتقان ايگىلى ءسوزىن جوققا شىعارۋ ءۇشىن قۇرىلعان بولاتىن. ونى كوميسسيا قۇرامىنىڭ نەگىزىنەن جەلتوقسان وقيعاسىنا جاۋاپتى بيلىك باسىنداعى ادامداردان تۇزىلگەندىگىنەن دە اڭعارۋعا بولار ەدى.

ق. مىرزاليەۆتىڭ ءتوراعالىعىنداعى العاشقى كوميسسيا وتە قارقىندى جۇمىس جۇرگىزدى. كوميسسيا قۇرامىنداعى جەلتوقسان كوتەرىلىسىن باسىپ-جانشۋعا تىكەلەي ات سالىسقان بيلىك يەلەرى قولدارىنداعى بارلىق تاريحي ماڭىزى بار رەسمي قۇجاتتاردى تىپ- تيپىل ەتىپ جويىپ جىبەرۋگە بەلسەنە كىرىستى. ەگەر ءبىرىنشى كوميسسيا وسى باعىتتا جانتالاسا جۇرگىزگەن جۇمىسىن دەر كەزىندە اياقتاپ، قاۋلى شىعارىپ ۇلگەرگەندە بار عوي، وندا م. شاحانوۆتىڭ ايگىلى ءسوزى جوققا شىعارىلىپ، جەلتوقسان شىندىعى سول بويى جابىق كۇيىندە قالار ەدى.

ءبىراق م. شاحانوۆ تا بۇل كەزدە «سوعىستىڭ» جاڭا تاسىلىنە كوشكەن ەدى ءدا. ونى ەندى كەلەسى ءشاي اڭگىمەسىنە قالدىرايىق.

ءشاي ۇستىندەگى اڭگىمە-117

مۇحاڭ جەلتوقسان كوتەرىلىسى شىندىعىنىڭ بەتىن اشاتىن جاڭا كوميسسيا قۇرۋ ويىنان ءبىر ءسات تە اينىمايدى. سول ويىن ءبىر ورايلى ساتتە م. گورباچەۆقا دا جەتكىزەدى. م. گورباچەۆ: «ءبىز بۇل ورايدا كوميسسيا قۇردىق قوي. سولاردىڭ جۇمىس قورتىندىسىمەن تانىسايىق. سوندىقتان ازىرگە جاڭا كوميسسيا قۇرۋعا دەگەن قاجەتتىلىك جوق» دەپ باسقا اڭگىمەگە ەش ەرىك بەرمەي قويادى. ءبىراق مۇحاڭ دا العان بەتىنەن قايتا قويمايدى. سەبەبى، بيلىك قالاۋىمەن قۇرىلعان كوميسسيا مۇلدە باسقا باعىتقا بۇرىلىپ كەتكەن ەدى.

م. گورباچەۆتىڭ ءوز دەگەنىنەن قايتپايتىنىن بىلگەن م. شاحانوۆ ۇلتتىق كەڭەس ءتوراعاسى ر. نىشانوۆقا جولىعىپ، وعان دا ءمان-جايدى تۇسىندىرەدى. اۋەلگىدە رافيك اكا دا يلىگە قويمايدى. الايدا ءبىرشاما تەكەتىرەستەن كەيىن ر. نىشانوۆ: «ءسىز سەسسيا بارىسىندا ءسوز سويلەۋگە دەگەن ءوتىنىش قاعازىڭىزدى م. گورباچەۆقا ەمەس، ماعان بەرە قويىڭىز. مەن م. گورباچەۆتىڭ كوزىن الا بەرە سىزگە ءسوز بەرە قويايىن» دەيدى.

ر. نىشانوۆ سوزىندە تۇرىپ، ك س ر و جوعارعى كەڭەسىنىڭ تۇستەن كەيىنگى سەسسياسىندا ءسوزدى م. شاحانوۆقا كەزەكسىز بەرىپ جىبەرەدى. ءسويتىپ مۇحاڭ كرەمل مىنبەرىنەن ەكىنشى رەت جەلتوقسان كوتەرىلىسى ماسەلەسىن كوتەرەدى. وكىنىشكە قاراي، كوپشىلىك قاۋىم مۇحاڭنىڭ بۇل سوزىنەن بەيحابار. بولماسا م. شاحانوۆتىڭ بۇل ءسوزى دە م. گورباچەۆ بيلىگىن ءبىراز ابىگەرگە سالادى. سەبەبى، مۇحاڭ ءوز سوزىندە بيلىك مۇددەسىن كوزدەيتىن قۋىرشاق كوميسسيانىڭ جۇمىسىنا كوڭىلى تولمايتىنىن اشىق ايتىپ، جاڭا كوميسسيا قۇرۋدى تالاپ ەتكەن بولاتىن. الايدا بيلىك تە ىلە قارسى قادام جاسايدى.

قازاقستان دەپۋتاتتارى اتىنان ءسوز العان ءبىر شەشەن م. شاحانوۆ ءسوزىنىڭ شىندىققا جاناسپايتىنىن، سوندىقتان 1986 -جىلى بەيبىت حالىق تىنىشتىعىن العان ماسكۇنەمدەر مەن ناشاقورلاردى اقتاپ الۋ ماسەلەسىن قايتا-قايتا كوتەرە بەرۋدىڭ قاجەتسىزدىگىن باسا ايتىپ، مۇحاڭنىڭ «جاڭا كوميسسيا قۇرايىق» دەگەن ويىنا ءۇزىلدى-كەسىلدى تويتارىس بەرەدى. وكىنىشكە قاراي، ك س ر و حالىق دەپۋتاتتارى تاراپىنان ونىڭ ءسوزى قولداۋ تابادى. ودان كەيىنگى جايدى مۇحاڭنىڭ ءوزى بىلايشا ەسكە الادى»

«ويىم ونعا ءبولىنىپ، باسىم سالبىراپ كەلە جاتقانىمدا الدىمنان ا. ساحاروۆ شىعا كەلدى. ول كىسى اماندىقتان سوڭ: «بىلەمىن، ءىسىڭىزدىڭ ورايى كەلمەي ءجۇر» دەدى. مەن ا. ساحاروۆقا دا جاڭا كوميسسيا قۇرۋ قاجەتتىلىگىن ءتۇسىندىردىم. سوندا ويى ۇشقىر اكادەميك ماعان مىنانداي كەڭەس بەردى. ول كىسى: «ەگەر ءسىز «جەلتوقسان وقيعاسى شىندىعىنىڭ بەتىن اشۋ ماقساتىندا كوميسسيا قۇرۋ قاجەت» دەگەن جوعارعى كەڭەس ءتورالقاسىنا جازىلعان وتىنىشكە ك س ر و حالىق دەپۋتاتتارىنىڭ تورتتەن بىرىنە قول قويدىرا الساڭىز، وندا ول ماسەلە كەزەكتەن تىس كۇن تارتىبىنە ەنەدى» دەدى. مەن: «تورتتەن ءبىرى...» دەپ وزىمشە ىشتەي ەسەپ جۇرگىزە باستاپ ەدىم، ا. ساحاروۆ: «68 ادام عوي» دەپ جىميدى دا: «قالاي، 68 دەپۋتاتقا قول قويدىرا الاسىز با؟» دەدى. مەن باسىمدى يزەدىم.

سودان ەكى كۇن ءوتىنىش ءماتىنىن دايىندادىم دا دەپۋتاتتارعا قول قويدىرۋعا كىرىسىپ كەتتىم. ا. ساحاروۆ باستاپ، ب. ەلتسين قوستاپ قول قويعاننان كەيىن ماعان قولداۋ بىلدىرۋشىلەر قاتارى كۇن ساناپ ارتا ءتۇستى. نە كەرەك، 110 دەپۋتاتقا قول قويدىردىم. ولاردىڭ ىشىندە 92 سى جوعارعى كەڭەستىڭ ءتورالقا مۇشەلەرى.

بۇل - جەڭىس ەدى. بىردەن م. گورباچەۆقا تارتتىم. وعان حاتتى ۇسىنىپ تۇرىپ: «ەندىگى جەردە ءسىز قالاساڭىز دا، قالاماساڭىز دا جەلتوقسان وقيعاسى شىندىعىن ايقىنداۋ ماقساتىندا كوميسسيا قۇرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلادى» دەدىم.

ول حاتتى الىپ، ب. ەلتسين مەن ا. ساحاروۆتىڭ قولدارىنا كوزى ءتۇسىپ كەتتى دە: «مىنا ەكى كىسى كوميسسيا قۇرامىنا كىرۋگە كەلىسىمىن بەردى مە؟» دەپ سۇرادى. مەن: «ءيا» دەدىم. سول كەزدە م. گورباچەۆتىڭ ءتۇسى بۇزىلىپ كەتتى. م. گورباچەۆ: «مۇحتار شاحان ۇلى، ءبىز بىلاي كەلىسەيىك. جاڭا كوميسسيا قۇرماي-اق قويالىق. ءسىزدى بۇرىنعى كوميسسياعا تەڭ ءتوراعا ەتىپ تاعايىندايىق. سونىمەن قاتار ءسىز سول كوميسسيانىڭ قۇرامىنا ءوزىڭىز قالاعان بەس ادامدى كىرگىزىڭىز» دەدى. مەن بارلىق ماسەلەنى تەز وي ەلەگىنەن وتكىزدىم دە، سوسىن بىردەن كەلىسىمىمدى بەردىم. سەبەبى، كوميسسيا قۇرۋ ماسەلەسى كۇن تارتىبىنە قويىلعانىمەن م. گورباچەۆ ونى ءوز قولداۋشىلارىن ۇيىمداستىرىپ، بەكىتبەي قويۋى مۇمكىن ەدى» دەگەن مۇحاڭا: «سوندا ەكىنشى كوميسسيا دەپ جۇرگەنىمىز وسى ءسىز تەڭ ءتوراعاسى بولىپ تاعايىندالعان جاڭا قۇرام عوي» دەپ سۇرادىم. مۇحاڭ: «ءيا، جەلتوقسان كوتەرىلىسى شىندىعىنىڭ بەتىن اشقان نەگىزىنەن وسى ەكىنشى كوميسسيا» دەدى.

ول كوميسسيا جۇمىسىن جانە ودان كەيىنگى تەكەتىرەستى كەلەسى ءشاي اڭگىمەسىنە قالدىرايىق.