زايسان كولى تۋرالى تانىمدىق دەرەكتەر
1. عالىمداردىڭ بولجامى بويىنشا زايسان كولى وسىدان 60 ميلليون جىل بۇرىن بور داۋىرىندە، تەكتونيكالىق قوزعالىستار ناتيجەسىندە پايدا بولعان. سوندىقتان، جاعالاۋى جايپاق زايسان كولى تەكتونيكالىق بوگەن كولدەر تيپىنە جاتادى.
2. كولدىڭ زايسان اتالۋىنا بايلانىستى بىرنەشە نۇسقا كەزدەسەدى. ءبىرى موڭعول تىلىندە «سايحان» كەرەمەت، ادەمى دەگەن بولسا، ەندى ءبىرى ويرات تىلىندە «زاپاسۋن» بالىق دەگەن ماعىنانى بىلدىرەدى. 1650-جىلى قالماقتار كولگە جايساڭ دەگەن اتاۋ بەرگەن. سوندا اشتىققا ۇشىراعان قالماقتار كولدىڭ تايداي تۋلاعان بالىعىن جەپ امان قالعان ەكەن. سودان ولار ومىرلەرىن ساقتاپ قالعان كولگە «يگى»، «يگىلىك»، «مەيىرمان» دەگەن اتاۋ بەرگەن. بۇل «جايساڭ» ءسوزىنىڭ قازاقشا ماعىناسى.
3. زايسان كولى كوپتەگەن بالىقتار مەكەن ەتەتىن ۇلكەن تۇششى كول. ونىڭ ۇزىندىعى شامامەن 100، ەنى - 30 شاقىرىم، ال اۋماعى 1800 شارشى كيلومەتر، تەرەڭدىگى - 8 مەتر. مۇندا 23 تەن استام بالىقتىڭ ءتۇرى بار، سونىڭ ىشىندە ەڭ باعالىسى - تايمەن. ولاردىڭ 17 ءسى كاسىپتىك بولىپ تابىلادى. جانە سولاردىڭ ىشىندە اقبالىق، شورتان، ءنالىم، موڭكە، الابۇعا، اقتابان.
4. اسپاندا جۇلدىزدار پايدا بولعاندا زايسان كولىنەن سىمداردىڭ شۋىلىنا ۇقسايتىن اۋەندى قوڭىراۋ ءۇنى ەستىلەدى. ال زايسان وسى ەرەكشەلىگىنىڭ ارقاسىندا «قوڭىراۋ سىڭعىرى» دەگەن ەكىنشى اتاۋعا يە بولدى.
5. زايسان اۋدانىنىڭ تابيعاتى ادام قىزمەتىنىڭ سالدارىنان ايتارلىقتاي وزگەردى. سەبەبى، وسىدان 100 جىل بۇرىن بۇل اۋداندا ەكى وركەشتى جابايى تۇيەلەر، پرجيەۆالسكي جىلقىلارى، قۇلاندار، قاراقۇيرىق، اقبوكەندەر، مىڭداعان دۋاداقتار مەن جولبارىستار مەكەندەگەن بولاتىن. ال قازىر بۇل جەردەن دۋاداق پەن باسقا دا سيرەك جانۋارلاردى كەزدەستىرۋگە بولادى.
6. زايسان - ەڭ تازا كولدەردىڭ ءبىرى بولىپ ەسەپتەلەدى. سەبەبى، كولگە قار مەن جاڭبىر سۋىنىڭ اسەرىنەن پايدا بولعان تاۋ وزەندەرى كەلىپ قۇيىلادى. كولدىڭ تومەنگى بولىگىنىڭ كوبى تاۋ بەتكەيلەرىنەن كولگە اعىپ تۇسەتىن وزەندەردىڭ قالىڭ قاباتىمەن جابىلعان.
7. زايساننىڭ جاعالاۋى تومەن، تىعىز قامىسقا تولى. كوپتەگەن جەرلەردە بيىك مۇيىستەر بار، مۇندا جاعالاۋ تولىعىمەن جالاڭاش.
8. زايسان سۋ ايدىنى 1960-جىلى قۇرىلعان بۇقتىرما سۋ قويماسىنىڭ كوپ بولىگىن قۇرايدى. سونداي-اق، زايساننىڭ شىعىسىنان 60 شاقىرىم قاشىقتىقتا قىتاي شەكاراسى وتەدى.
9. ۇلى وتان سوعىسىنا دەيىن جانە سوعىس كەزىندە زايسان جاعالاۋىنىڭ تۇرعىندارى وشاق پەن پەشتەرىن كەپتىرىلگەن اقتابان سەكىلدى «قۇنسىز بالىقتارمەن» جاققان. سەبەبى، بۇل دالادان وتىن تابا المايسىڭ.
10. كولدىڭ سۋى ءالى كۇنگە دەيىن ساپالىعىمەن ەرەكشەلەنەدى. بۇل ارتىقشىلىعى ونىڭ جاعالاۋىنا كوپتەگەن تۋريستەردىڭ قىزىعۋىنا سەبەپ بولدى. تۋريستەر زايسان كولىنە جازدا، سۋ 22 ° س- قا دەيىن قىزعان كەزدە كەلەدى. ال قاراشادان ءساۋىر ايىنا دەيىن كولدىڭ بەتىن مۇز باسادى.