قايرات ءابدىراحمانوۆ: قازاقستان ديپلوماتتارى - ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ كۇزەتىندە
***
قايرات ءابدىراحمانوۆ، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ سىرتقى ىستەر ءمينيسترى
ۇلتتىق مۇددەلەردىڭ كۇزەتىندە
(ديپلوماتيا كۇنىنە ارنالعان ماقالا)
ەگەمەندىك پەن تاۋەلسىزدىك العان كۇنىنەن باستاپ قازاقستان زاماناۋي وتاندىق ديپلوماتيانىڭ باستاۋىندا تۇرعان مەملەكەت باسشىسى - ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ باس «ساۋلەتشىسى» بولىپ تابىلاتىن دايەكتى جانە ءتيىمدى سىرتقى ساياساتتى جۇرگىزىپ كەلەدى.
2 - شىلدەدە قازاقستان ديپلوماتيالىق قىزمەت كۇنىن اتاپ وتەدى. 1992 -جىلدىڭ وسى كۇنىندە پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆ «ق ر سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۋرالى»، «قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ ەلشىلىگى تۋرالى» جانە «ق ر توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشىسىنىڭ نەگىزگى مىندەتتەرى مەن قۇقىقتارى تۋرالى» ەرەجەلەردى بەكىتۋ تۋرالى جارلىققا قول قويدى. تاۋەلسىز قازاقستاننىڭ سىرتقى ساياساتىنىڭ العاشقى تۇجىرىمداماسى قابىلداندى، ونىڭ نەگىزىنە تەڭگەرىمدىلىك جانە كوپ ۆەكتورلىق قاعيداتتارى جاتقىزىلدى. قازاقستان ءۇشىن قولايلى سىرتقى ساياسي جاعدايلاردى قالىپتاستىرۋدىڭ جانە قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ كەيىنگى تابىستارىنىڭ بەرىك نەگىزىن ناق سولار قالاعان بولاتىن.
ديپلوماتيا بەيبىت ءومىر قالىپتاستىرۋدا ءارقاشان نەگىزگى ءرول اتقارادى، ال ديپلومات كاسىبىنىڭ ەڭ كۇردەلى جانە جاۋاپتى كاسىپتەردىڭ بىرىنەن سانالاتىنى كەزدەيسوق ەمەس. بۇنى «ديپلوماتتار سويلەگەندە، زەڭبىرەكتەر ءۇنسىز تۇرادى» دەگەن قاناتتى ءسوز دە راستايدى. شامامەن وتە ەجەلگى داۋىردە پايدا بولعان ديپلوماتيا كاسىپ رەتىندە مەملەكەتتەر جانە حالىقارالىق قاتىناستار جۇيەسى ءومىر ءسۇرىپ تۇرعان بارلىق كەزەڭدە قاجەت بولاتىنى انىق. بۇل رەتتە، 21 - عاسىردا كوممۋنيكاتسيالار سالاسىندا، مەملەكەتتەردىڭ، قوعامدار مەن ازاماتتاردىڭ اراسىنداعى قاتىناستاردىڭ سيپاتىندا بولىپ جاتقان سان الۋان وزگەرىستەرمەن بىرگە ديپلوماتيالىق جۇمىستىڭ دا ءمانى، سيپاتى جانە مەحانيزمدەرى دە جىلدام وزگەرىپ، تولىقتىرىلىپ وتىراتىنى ءسوزسىز.
ەگەر سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسىنىڭ ميسسياسىنا قىسقاشا توقتالاتىن بولساق، ونىڭ ءمانى ديپلوماتيالىق قورعاۋ قۇرالدارىمەن ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ەگەمەندىگىن، قاۋىپسىزدىگىن، اۋماقتىق تۇتاستىعىن جانە شەكارالارىمىزدىڭ مىزعىماستىعىن، باسقا مەملەكەتتەرمەن ءوزارا قاتىناستاردا جانە حالىقارالىق ارەنادا ەلدىڭ ساياسي، ساۋدا- ەكونوميكالىق جانە وزگە دە مۇددەلەرىن قامتاماسىز ەتۋ بولىپ تابىلادى.
ءبىز 183 مەملەكەتپەن ديپلوماتيالىق قاتىناس ورناتتىق. شەت ەلدەردە قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ 90-نان استام ديپلوماتيالىق ميسسيالارى - ەلشىلىكتەرى، حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ جانىنداعى تۇراقتى وكىلدىكتەرى، باس كونسۋلدىقتار مەن كونسۋلدىقتارى جۇمىس ىستەيدى. قازاقستاندا 137 شەت مەملەكەتتىڭ ەلشىلەرى (68- ءى - قىزمەتتى قوسا اتقارادى) تىركەلگەن جانە 20-دان استام حالىقارالىق ۇيىمداردىڭ وفيستەرى جۇمىس ىستەيدى.
سىرتقى ساياساتتىڭ نەگىزگى جەتىستىكتەرىنىڭ ءبىرى شەكتەس مەملەكەتتەرمەن مەملەكەتتىك شەكارانى حالىقارالىق- قۇقىقتىق رەسىمدەۋ جانە ونىڭ بۇكىل پەريمەترى بويىنشا دوستىق بەلدەۋىن قۇرۋ بولىپ تابىلادى.
بيىلعى جىلعى مەرەكە قىسقا ۋاقىتتىڭ ىشىندە جاھاندىق ديپلوماتيانىڭ اسا ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالىپ ۇلگىرگەن قازاقستاننىڭ باس قالاسى استانانىڭ 20 جىلدىعى قارساڭىندا اتاپ وتىلەدى. بۇل تۋرالى 2018 -جىلعى 5 - ماۋسىمدا سىرتقى ىستەر مينيسترلىگى تۇڭعىش پرەزيدەنت - ەلباسى قورىمەن جانە تۇڭعىش پرەزيدەنت - ەلباسى كىتاپحاناسىمەن بىرلەسىپ ۇيىمداستىرعان "استانا - بەيبىتشىلىك قالاسى" اتتى حالىقارالىق كونفەرەنسيانىڭ قاتىسۋشىلارى دا ايتقان بولاتىن.
بۇگىندە ءبىزدىڭ ەلىمىز - حالىقارالىق قاتىناستاردىڭ قالاۋلى جانە بەدەلدى قاتىسۋشىسى. قازاقستاننىڭ اتى الەمدىك قوعامداستىقتا سەنىمدى ارىپتەستىگىمەن، بەيبىت سۇيگىش ساياساتىمەن، حالىقارالىق كۇن ءتارتىبى ماسەلەلەرىن شەشۋدەگى جاۋاپتى قىزمەتىمەن، مەدياتورلىق سالاسىنداعى ءتيىمدى جۇمىسىمەن، جاھاندىق جانە وڭىرلىك قاۋىپسىزدىكتى نىعايتۋ سالاسىنداعى جارقىن باستامالارىمەن بەلگىلى.
ەلدەگى ساياسي تۇراقتىلىق، نارىقتىق ەكونوميكانىڭ سەرپىندى دامۋى جانە قولايلى ينۆەستيتسيالىق احۋال استانانىڭ جاھاندىق ديپلوماتياداعى حالىقارالىق بەدەلىن نىعايتۋعا ىقپال ەتەدى.
قازاقستاننىڭ ءالى دە جاس مەملەكەت رەتىندە سانالاتىنىنا قاراماستان، وتاندىق ديپلوماتيا قىزمەتىنىڭ اۋقىمىندا ەۋروپاداعى قاۋىپسىزدىك جانە ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ە ق ى ۇ)، ۇجىمدىق قاۋىپسىزدىك تۋرالى شارت ۇيىمى (ۇ ق ش ۇ)، شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ش ى ۇ)، ازياداعى ءوزارا ءىس- قيمىل جانە سەنىم شارالارى جونىندەگى كەڭەس (ا ءو س ش ك)، يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمى (ي ى ۇ)، تۇركى تىلدەس مەملەكەتتەردىڭ ىنتىماقتاستىق كەڭەسى ( ت م ى ك) جانە باسقا دا حالىقارالىق قۇرىلىمدار سياقتى ءىرى وڭىرلىك جانە حالىقارالىق ۇيىمدارداعى ءتيىمدى جۇمىس پەن تابىستى ءتوراعالىقتار بار.
ءبىزدىڭ 2018 -جىلعى قاڭتارداعى ب ۇ ۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىندەگى تاريحي ءتوراعالىعىمىز حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ تاراپىنان جوعارى باعاعا يە بولدى. ءبىز ورتالىق ازيا كۇن ءتارتىبىن بەلسەندى تۇردە تالقىعا سالدىق، اۋعانستانداعى جاعدايعا جانە جاپپاي قىرىپ- جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ تاقىرىبىنا باسا نازار اۋداردىق. 18 - قاڭتاردا پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆتىڭ توراعالىعىمەن وتكەن «جاپپاي قىرىپ- جويۋ قارۋىن تاراتپاۋ: سەنىم شارالارى» اتتى جوعارى دەڭگەيدەگى تاقىرىپتىق بريفينگ ءتوراعالىقتىڭ باستى وقيعاسىنا اينالدى، ال 19 - قاڭتاردا «اۋعانستاندا جانە ورتالىق ازيادا قاۋىپسىزدىك پەن دامۋدىڭ ءوزارا بايلانىستىلىعىنىڭ ۇلگىسى رەتىندە وڭىرلىك ارىپتەستىك قۇرۋ» اتتى العاشقى مينيسترلەر پىكىرتالاستارى وتكىزىلدى.
ءبىز يادرولىق قارۋدان ازات الەمگە قول جەتكىزۋ قاجەتتىلىگى تۋرالى ايتىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە وسى جاھاندىق ماقساتقا قول جەتكىزۋ جولىندا دايەكتى تۇردە جۇمىس ىستەيمىز. پرەزيدەنت نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ سەمەي يادرولىق پوليگونىن جابۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان كۇنىن - 1991 -جىلعى 29 - تامىزدى ب ۇ ۇ- نىڭ باس اسسامبلەياسى حالىقارالىق يادرولىق سىناقتارعا قارسى ءىس- قيمىل كۇنى رەتىندە ءبىراۋىزدان بەكىتتى. سونىمەن قاتار قازاقستان ورتالىق ازيادا يادرولىق قارۋدان ازات اۋماق قۇرۋعا بەلسەندى تۇردە قاتىستى. 2015 -جىلى قازاقستان پرەزيدەنتىنىڭ باستاماسى بويىنشا ب ۇ ۇ باس اسسامبلەياسىنىڭ يادرولىق قارۋدان ازات الەم قۇرۋ تۋرالى جالپىعا بىردەي دەكلاراتسياسى قابىلداندى.
يادرولىق قارۋدى تاراتپاۋدى ىلگەرىلەتۋدەگى ماڭىزدى قۇرال ءبىزدىڭ پرەزيدەنتىمىزدىڭ تاعى ءبىر باستاماسى - اتوم (Abolish Testing. Our Mission) جوباسى بولىپ تابىلادى، ونىڭ ونلاين پەتيتسياسىنا 100-دەن استام ەلدىڭ 300 مىڭنان استام ادامى قول قويىپ تا ۇلگىردى. ول جوبادا يادرولىق سىناقتارعا جاپپاي تىيىم سالۋ تۋرالى شارتتى (ياسجتش) راتيفيكاتسيالاۋدا پروگرەسكە قول جەتكىزۋ تالابىمەن جەتەكشى مەملەكەتتەردىڭ كوشباسشىلارىنا ۇندەۋ جاسالادى. 2018 -جىلعى ناۋرىزدا قازاقستان يادرولىق قارۋعا تىيىم سالۋ تۋرالى شارتقا (ي ا ق ت ش) قول قويدى. دامۋشى ەلدەردىڭ باستاماسى بويىنشا وسىنداي شارتتىڭ پايدا بولۋى جانە قابىلدانۋى حالىقارالىق قوعامداستىقتىڭ اۋقىمدى بولىگىنىڭ الەمنىڭ تۇتاستاي ءبىرقاتار جەتەكشى مەملەكەتتەرىنىڭ ارسەنالدارىندا يادرولىق قارۋدىڭ ساقتالۋىنا الاڭدايتىنىن جانە ۇستىنەن يادرولىق اجال اجداھاسى ءتونىپ تۇرمايتىن الەم قۇرۋ جولىندا ارەكەت ەتەتىنىن بىلدىرەدى.
قازاقستان رۋحاني ديپلوماتيانىڭ ماڭىزدى ورتالىعىنا اينالدى. بيىلعى جىلى استانادا مەملەكەت باسشىسىنىڭ وزىندىك بىرەگەي باستاماسى - الەمدىك جانە ءداستۇرلى دىندەر كوشباسشىلارىنىڭ التىنشى سيەزى وتەدى.
پرەزيدەنت ن. نازاربايەۆتىڭ قولداۋىمەن كەپىلگەر- ەلدەر (رەسەي، تۇركيا، يران)، سيريا جانە قارۋلى سيريا وپپوزيتسياسىنىڭ ۇكىمەتتەرى، ب ۇ ۇ باس حاتشىسىنىڭ ارنايى ەلشىسى ستاففان دە ميستۋرا، سونداي- اق باقىلاۋشىلار رەتىندە ا ق ش جانە يوردانيا وكىلدەرى قاتىسقان سيرياداعى جاعدايدى رەتتەۋ جونىندەگى «استانا پروتسەسى» شەڭبەرىندەگى كەلىسسوزدەردىڭ توعىز راۋندىنىڭ ءوتۋى قازاقستاننىڭ حالىقارالىق ديپلوماتياسىن دامىتۋداعى ماڭىزدى وقيعا بولدى. قاتىسۋشىلاردىڭ مۇنداي فورماتى العاش رەت وتكىزىلدى. كەلىسسوزدەردىڭ مەيىلىنشە ماڭىزدى قورىتىندىلارىنىڭ ءبىرى سيريادا دەەسكالاتسيانىڭ ءتورت ايماعىن قۇرۋ تۋرالى مەموراندۋمعا، ۇستالعانداردى/كەپىلدەگىلەردى بوساتۋ، قازا بولعانداردىڭ مايىتتەرىمەن الماسۋ جانە حابارسىز كەتكەندەردى ىزدەستىرۋ جونىندەگى جۇمىس توبى تۋرالى ەرەجەگە قول قويۋ، سونداي- اق باسقا دا ۋاعدالاستىقتارعا قول جەتكىزۋ بولدى. سونىڭ ناتيجەسىندە سيريا اراب رەسپۋبليكاسىندا (س ا ر) زورلىق- زومبىلىق دەڭگەيى مەن قۇرباندار سانىنىڭ ايتارلىقتاي ازايۋى بايقالۋدا. استانا پروتسەسى ب ۇ ۇ اياسىنداعى جەنيەۆا پروتسەسى ءۇشىن اسا ماڭىزدى قوسىمشا تىرەك بولىپ تابىلادى.
ورتالىق ازيادا ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ ومىرلىك ماڭىزى بار مۇددەلەرى توعىسقان. تاۋەلسىزدىك العان ساتتەن باستاپ قازاقستان پرەزيدەنتى وڭىرلىك جاقىنداسۋ ساياساتىن بەلسەندى تۇردە جۇرگىزىپ كەلەدى. ءوڭىردىڭ مەملەكەت باسشىلارىنىڭ سوڭعى كەزدە جيىلەپ كەتكەن ەكىجاقتى جانە كوپجاقتى فورماتتارداعى قارىم- قاتىناستارى وڭىرلىك ىنتىماقتاستىقتىڭ دامۋ ۇستىندەگى ساياسي ەركى مەن سەرپىنىن كورسەتەدى. اعىمداعى جىلعى 15 ناۋرىزدا استانادا ورتالىق ازيا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ ءبىرىنشى كونسۋلتاتسيالىق كەزدەسۋى بولىپ ءوتتى، ونىڭ قورىتىندىلارى بويىنشا بارلىق پروبلەمالار مەن ماسەلەلەردى شەشۋ ءۇشىن ءوڭىر ەلدەرىنىڭ ۆيتسە- پرەمەرلەرى دەڭگەيىندە بەس جاقتى جۇمىس كوميسسياسىن قۇرۋ تۋرالى وڭىرلىك دامۋ ءۇشىن ماڭىزى بار شەشىم قابىلداندى، ال ورتالىق ازيا مەملەكەت باسشىلارىنىڭ كەزدەسۋلەرىن تۇراقتى ەتۋ جوسپارلانىپ وتىر.
رەسەي قازاقستاننىڭ اسا ماڭىزدى ستراتەگيالىق وداقتاسى بولىپ قالا بەرەدى. ەكى ەل پرەزيدەنتتەرى 2013 -جىلعى قاراشادا قول قويعان XXI عاسىرداعى تاتۋ كورشىلىك جانە وداقتاستىق تۋرالى شارت ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتىڭ نەگىزى قىزمەتىن اتقارادى. ءبىزدىڭ قارىم- قاتىناستارىمىز تاتۋ كورشىلىكپەن، بارلىق دەڭگەيلەردەگى ەكونوميكالىق جانە ساياسي ىنتىماقتاستىقپەن عانا ەمەس، سونىمەن بىرگە تاريحىمىز بەن مادەنيەتىمىزدىڭ ورتاقتىعىمەن دە بەكي تۇسەدى. ستراتەگيالىق ارىپتەستىكتى نىعايتۋداعى شەشۋشى ءرولدى ءبىزدىڭ مەملەكەت باسشىلارىمىزدىڭ جۇيەلى تۇردە وتەتىن كەزدەسۋلەرى مەن كەلىسسوزدەرى اتقارادى.
...
ءبىزدىڭ ديپلوماتتار ەل ىشىندە دە، شەت ەلدەردە دە بىلىكتىلىگىن ارتتىرۋدان جۇيەلى تۇردە وتەدى، مەملەكەتتىك جانە شەت تىلدەردى ءبىلۋ دەڭگەيىن ارتتىرۋ بويىنشا كۋرستار ۇيىمداستىرىلادى. قىزمەتكەرلەردى اتتەستاتتاۋ تۇراقتى جۇرگىزىلەدى.
مينيسترلىكتىڭ ورتالىق اپپاراتىندا عانا 7 عىلىم كانديداتى، ەكى PhD دوكتورى، «بولاشاق» ستيپەندياسىنىڭ 18 تۇلەگى، ق ر پرەزيدەنتىنىڭ جانىنداعى مەملەكەتىك باسقارۋ اكادەمياسى ديپلوماتيا ينستيتۋتىنىڭ 86 تۇلەگى جانە باسقا دا جوعارى وقۋ ورىندارىنىڭ تۇلەكتەرى جۇمىس ىستەيدى.
ايەلدەردى جاۋاپتى مەملەكەتتىك ديپلوماتيالىق لاۋازىمدارعا ىلگەرىلەتۋ ساياساتى اياسىندا، قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ بەلگياداعى ەلشىسى جانە ەۋروپا وداعى مەن ناتو جانىنداعى ق ر وكىلدىگىنىڭ باسشىسى ايگۇل قۇسپان، شۆەيتسارياداعى ەلشىسى جانە جەنيەۆا قالاسىنداعى ب ۇ ۇ بولىمشەسى مەن د س ۇ جانىنداعى ق ر تۇراقتى وكىلى جانار ايتجانوۆا، تايلاندتاعى ەلشىسى جانە ەسكاتو جانىنداعى ق ر تۇراقتى وكىلى راۋشان ەسبولاتوۆا شەتەلدە قازاقستاننىڭ مۇددەسىنە وكىلدىك ەتۋدە.
ەلىمىزدىڭ العاشقى سىرتقى ىستەر ءمينيسترى، توتەنشە جانە وكىلەتتى ەلشى اقمارال ارىستانبەكوۆانى، تانىمال قازاقستاندىق ديپلوماتتار مەن مەملەكەتتىك قايراتكەرلەر - پارلامەنت سەناتىنىڭ الەۋمەتتىك- مادەني دامۋ جانە عىلىم كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ءبىرعانىم ءايتىموۆا، مادەنيەت جانە سپورت مينيسترلىگى تۋريزم يندۋسترياسى كوميتەتىنىڭ ءتورايىمى ماينيۋرا مىرزاماديەۆانى ەرەكشە اتاپ ءوتۋ قاجەت.
وتانداستارىمىز - ە ق ى ۇ- نىڭ ادام ساۋداسىنا قارسى كۇرەس جونىندەگى ارنايى وكىلى مادينا جاربوسىنوۆا، ب ۇ ۇ- نىڭ وڭتۇستىك افريكاداعى ەسىرتكى جانە قىلمىس جونىندەگى باسقارماسىنىڭ ايماقتىق وكىلى جۇلدىز اقىشيەۆا جانە ق ر س ءى م ەرەكشە تاپسىرمالار جونىندەگى ەلشىسى زۋلفيا امانجولوۆا قازاقستاندىق ديپلوماتيانىڭ ەرەكشە ماقتانىشى بولىپ تابىلادى.
س ءى م شەڭبەرىندە قازاقستان ديپلوماتتارىنىڭ بىرلەستىگى جۇمىس ىستەيدى، ول كورپوراتيۆشىلىك ماسەلەلەردى شەشىپ قانا قويماي، سونىمەن بىرگە مۇقتاجدارعا كومەك كورسەتەتىن الەۋمەتتىك- باعدارلانعان جوبالارعا دا قاتىسادى.
بۇگىنگى تاڭدا قازاقستان ديپلوماتياسى ءبىزدىڭ ەلىمىزدىڭ مەملەكەت باسشىسى باعدار مەن سەرپىن بەرەتىن بەلسەندى سىرتقى ساياساتىنىڭ ارقاسىندا جوعارى دەڭگەيدەن تابىلىپ وتىر. سىرتقى ساياسات ۆەدومستۆوسى وتانىمىزدىڭ - قازاقستان رەسپۋبليكاسىنىڭ، ونىڭ پرەزيدەنتى مەن ازاماتتارىنىڭ مۇددەلەرىنە ادال جانە قالتقىسىز قىزمەت ەتۋدى ودان ءارى جالعاستىرۋ نيەتىندە.