دومبىرانى الەمگە تانىتقان تۇلعالار
وسى ورايدا، قازاقپارات ءتىلشىسى قازاقتىڭ قاسيەتتى دومبىراسىن ەلىمىزدە عانا ەمەس، الىس-جاقىن شەت ەلدەردە دە تانىتقان تۇلعالار تۋرالى توپتاما ۇسىنادى.
امىرە قاشاۋبايەۆ. قامشىنىڭ سابىنداي قىسقا عۇمىرىندا امىرە تۇڭعىش رەت ەۋروپادا قازاق ءانىن شىرقاپ، دومبىرانى كۇمبىرلەتكەن ونەر ادامى رەتىندە تاريحتا قالدى. ءانشى 1925-جىلى پاريجدەگى ەكسپو اياسىندا وتكەن بۇكىل الەمدىك مۋزىكالىق بايقاۋدا دومبىرامەن ءان سالىپ، ەۋروپا كورەرمەندەرىن ءتانتى ەتتى جانە ەكىنشى ورىن مەن كۇمىس مەدال يەلەندى.
«پاريج اپتالىعى» گازەتى مەن «لە ميۋزيكال» جۋرنالى ونىڭ سيرەك كەزدەسەتىن تالانت ەكەنىن جازسا، سوربوننا ۋنيۆەرسيتەتىنىڭ پروفەسسورى پەرنو فونوگرافقا امىرەنىڭ ورىنداۋىندا بىرنەشە ءان جازىپ العان.
سونداي-اق، ءانشى 1927-جىلى ءان مەن كۇيدىڭ دۇنيەجۇزىلىك بايقاۋىنا گەرمانيانىڭ ماينداعى فرانكفۋرت قالاسىنا بارىپ، پاريجدەگىدەي ەكىنشى ورىن الىپ قايتتى. ونىڭ ورىنداۋىنداعى اندەر وكىلدەرى رومەن روللان، انري باربيۋس جانە وزگە دە دۇنيە ءجۇزى مادەنيەتىنىڭ ءىرى وكىلدەرىنەن جوعارى باعا العان.
امىرەنىڭ پاريجدە ەميگراتسيادا جۇرگەن مۇستافا شوقايمەن كەزدەسۋى ونىڭ بولاشاعىنا بالتا شاپتى. كەڭەستىك دەلەگاتسيا ىشىندە قازاقتىڭ بار ەكەندىگىن بىلگەن م. شوقاي قوناق ۇيگە كەلىپ، امىرەمەن كەزدەسىپ، اڭگىمەلەسكەن. امىرەنىڭ قولى بوس كەزىندە وعان پاريجدى كورسەتكەن. فرانسيادان قۋانىشپەن ورالعان ءا. قاشاۋباي ۇلىنا «م. شوقايدىڭ سىبايلاسى» دەگەن ايىپ تاعىلىپ، ودان كۇن سايىن جاۋاپ الىپ، سوققىعا جىقتى. ونىڭ ارىپتەستەرى مەن دوستارى امىرەنىڭ ءومىرىنىڭ سوڭعى ون جىلى ازاپپەن وتكەندىگىن ەسكە الادى. 1934-جىلى 6- قاراشادا الماتى كوشەلەرىنىڭ بىرىندە امىرەنىڭ ءولى دەنەسى تابىلدى.
دينا نۇرپەيىسوۆا. قازاقتىڭ ايگىلى كۇيشى- كومپوزيتورى دينا بالا كۇنىندە-اق داۋلەتكەرەي، ءمۇسىرالى، الىكەي، تۇركەش، ۇزاق، ەسجان، بايجۇما، بالامايساڭ سىندى كۇيشىلەردىڭ كۇيىن ناقىشىنا كەلتىرە تارتىپ، «دومبىراشى قىز» اتانعان. ونى ايگىلى قۇرمانعازى ارنايى ىزدەپ كەلگەن جانە بولاشاعىنان ۇلكەن ءۇمىت كۇتىپ، باتاسىن بەرگەن. دودالى كۇي ايتىستارىنا ەرتىپ بارىپ، دومبىرا تارتۋدىڭ تەرەڭ سىرلارىن ۇيرەتكەن.
دينا ءوز ۇيىنەن ۇزاتىلاردا اكەسىنىڭ ەنشى دەپ مىنگىزگەن قاراقاسقا اتىنا ارناپ «قاراقاسقا» ات» كۇيىن شىعاردى. ءوزى ءپىر تۇتاتىن كۇيشىلەرى داۋلەتكەرەي مەن تۇركەشكە ەلىكتەپ «بۇلبۇل»، «جىگەر»، «بايجۇما» كۇيلەرىن شىعاردى، اقىلدى دا ايبارلى، سۇلۋ دا سىرباز ابىسىنىنا ارنالعان «كەربەز» كۇيى، ۇلكەن ۇلى جۇرىمباي 1916-جىلعى «يۋن جارلىعى» بويىنشا اسكەرگە شاقىرىلعاندا تارتقان «ون التىنشى جىل» («نابور») كۇيى، قادىرلەس زامانداستارىنا سۇيسىنۋدەن تۋعان «قوسالقا» كۇيى، بالاسى قوڭىرعا ارناعان «اسەم قوڭىر» كۇيلەرى دينانىڭ وزىندىك قولتاڭباسىن ايقىندايتىن، بارشا قازاقتىڭ كۇي مۇراسىنا اينالدى.
دينا نۇرپەيىسوۆا 1937-جىلى 75 جاسىندا ماسكەۋدە حالىق ونەرپازدارىنىڭ رەسپۋبليكالىق بايقاۋىنا قاتىسقان. كەيىنىرەك، 1944-جىلى 83 جاسىندا تاشكەنتتەگى ون كۇندىكتە دينا تاعى دا جۇلدەلى ورىنداردى جەڭىپ العان.
نۇرعيسا تىلەنديەۆ. دينا نۇرپەيىسوۆانىڭ قولىنان كۇي ۇيرەنگەندەردىڭ ءبىرى قازاقتىڭ ءبىرتۋما كومپوزيتورى، ديريجەر، داۋلەسكەر دومبىراشى نۇرعيسا تىلەنديەۆ ەدى. 1930-جىلدارى ءشوپ ۇستىندە دومبىرا تارتىپ وتىرعان بالا نۇرعيسانى كومپوزيتور احمەت جۇبانوۆ بايقاپ، الماتىداعى مۋزىكا مەكتەبىنە بارۋعا كەڭەس بەرگەن.
زەرەك بالا چايكوۆسكي اتىنداعى مۋزىكا مەكتەبىنە قابىلدانىپ، فورتەپيانو، دومبىرا اسپاپتارىن شەبەر ويناۋعا ماشىقتانعان. سوعىستان ەلگە ورالعان سوڭ، الماتى كونسەرۆاتورياسىن، كەيىرىنەك ماسكەۋدەگى چايكوۆسكي اتىنداعى كونسەرۆاتوريانىڭ ديريجەرلىك ءبولىمىن بىتىرگەن.
نۇرعيسا تىلەنديەۆتىڭ 500 دەن استام ءان، كۇي، رومانس، ۋۆەرتيۋرا، پوەما، كانتاتا، وپەرا، بالەت تۋىندىلارىن ەسەپكە الماعاندا، «اققۋ»، «اڭساۋ»، «ارمان»، «اتا تولعاۋى»، «ءالقيسسا»، «قورقىت تۋرالى اڭىز»، «كوش كەرۋەنى»، «ماحامبەت»، «فارابي سازى» كۇيلەرى حالىقتىڭ رۋحاني قازىناسىن بايىتتى. «قىز جىبەك»، «قيلى كەزەڭ»، «مەنىڭ اتىم قوجا»، «قارلىعاشتىڭ قۇيرىعى نەگە ايىر؟»، «اقساق قۇلان» فيلمدەرىندەگى تەبىرەنتكەن سازدى اۋەندەردىڭ دە اۆتورى - نۇرعيسا تىلەنديەۆ.
1980-جىلدارى نۇرعيسا تىلەنديەۆ «وتىرار سازى» شاعىن ءانسامبلىن قۇرىپ، 1982-جىلى بۇل ۇجىمدى وركەستر ساناتىنا دەيىن كوتەردى. وركەستردىڭ قۇرامىندا دومبىرا مەن قوبىزدان باسقا، قازاقتىڭ جەتىگەن، شەرتەر، شاڭقوبىز، مەسقوبىز، سىرناي، سىبىزعى، اساتاياق، داۋىلپاز سىندى ساز اسپاپتارى بار. 1994-جىلى وركەستر سولتۇستىك كورەيادا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك ونەر فەستيۆالىندە 1- ورىندى يەلەنىپ، التىن جۇلدە الدى. وركەستر قازاقستان قالالارىندا عانا ەمەس، يراكتا، ماروككودا، ۆەتنامدا، سولتۇستىك كورەيادا، گەرمانيادا، يسپانيادا، تۇركيادا، ساۋد اراۆياسىندا، يوردانيادا جانە باسقا دا كوپتەگەن ەلدەردە كونسەرتتەر بەرگەن.
ايگۇل ۇلكەنبايەۆا. بەلگىلى سازگەر- كۇيشى ناريمان ۇلكەنبايەۆتىڭ قىزى ايگۇل ۇلكەنبايەۆا - قازاقتىڭ قارا دومبىراسىن الەمگە تانىتقان ونەرپاز. شىعارماشىلىقتاعى ەڭبەك جولىن قازاق اكادەميالىق حالىق اسپاپتار وركەسترىندە دومبىراشى بولۋمەن باستاعان ول 1981-جىلى 3-رەسپۋبليكالىق جاس ورىنداۋشىلار بايقاۋىندا - 1- ورىن، 1983-جىلى قۇرمانعازى اتىنداعى 1- رەسپۋبليكالىق ورىنداۋشىلار بايقاۋىندا - 3-ورىن، 1986-جىلى باكۋ قالاسىندا وتكەن گادجيبەكوۆ اتىنداعى حالىق اسپاپتارىندا ورىنداۋشىلاردىڭ حالىقارالىق بايقاۋىندا 3-ورىن العان.
ال 1985-جىلى رەسپۋبليكالىق «جىگەر» فەستيۆالىنىڭ جۇلدەگەرى اتانعان. 1992-جىلى - «دارىن» مەملەكەتتىك جاستار سىيلىعىنىڭ لاۋرەاتى اتانىپ، 1998-جىلى - رەسپۋبليكالىق كۇيشىلەر سايىسىنىڭ باس جۇلدەسىن ەنشىلەگەن.
اسىلبەك ەڭسەپوۆ. اسىلبەككە دە دومبىراعا دەگەن سۇيىسپەنشىلىك اكەسىنەن دارىعان. بەلگىلى سازگەر، كۇي ءداستۇرىنىڭ زەرتتەۋشىسى جاسارال ەڭسەپوۆ قازىر ۇلى اسىلبەك جالعاستىرىپ جۇرگەن دەككو (د-دومبىرا، ە-ەسترادا، ك-كۇي، ك -كومپيۋتەر، و -ورىنداۋشى) جانرىنىڭ نەگىزىن قالادى. ياعني، قازاق كۇيلەرىن كومپيۋتەرمەن سويلەتىپ، ەستراداعا قوستى.
تىڭ باعىتپەن تانىلعان اسىلبەك فرانسيادا وتكەن دۇنيەجۇزىلىك بريتون اتىنداعى فەستيۆالدا لاۋرەات اتاندى. تۇركيا مەن قىرعىزستاندا وتكەن فولكلورلىق بايقاۋدا دا باس جۇلدەنى يەلەنىپ، دومبىرانىڭ مەرەيىن اسقاقتاتتى. «قازاقستان جاستار وداعى» سىيلىعىنىڭ جانە «تارلان»، «دارىن» سىيلىقتارىنىڭ لاۋرەاتى، سونداي-اق «جىل ءانى-التىن ديسك» تەلەۆيزيالىق فەستيۆالىنىڭ جەڭىمپازى اتاندى. 2011-جىلى مينسك قالاسىنداعى رەسپۋبليكا سارايىندا اسىلبەك ەڭسەپوۆتىڭ كونسەرتى ءوتتى.
ۇلىتاۋ توبى. ەتنو-روك باعىتىندا ونەر كورسەتەتىن «ۇلىتاۋ» توبى الەمنىڭ تۇپكىر-تۇپكىرىندە كونسەرت بەرىپ ۇلگەردى. توپتى بەلگىلى پروديۋسەر قىدىرالى بولمانوۆ قازاقتىڭ دومبىراسى مەن حالىق كۇيلەرىن الەمگە تانىتۋ ماقساتىندا 2001-جىلى قۇرعان بولاتىن. توپ مۇشەلەرى دومبىرا، ەلەكتر گيتارا جانە سكريپكا اسپاپتارىن قولدانادى.
2001-جىلى گولليۆۋدتا وتكەن بۇكىل الەمدىك مۋزىكا ورىنداۋشىلارىنىڭ چەمپيوناتىندا «ۇلىتاۋ» توبى قۇرمانعازىنىڭ «اداي كۇيىمەن» باس جۇلدەنى جەڭىپ الدى، 2004-جىلى الەمدىك جۇلدىزدار ساناتىنداعى تۇرىك ءانشىسى تاركاننىڭ كونسەرتىندە ونەر كورسەتتى. ال، 2005-جىلى توپ مۋزىكانتتارى شەشەنستان رەسپۋبليكاسى مەن ينگۋشەتيا رەسپۋبليكاسىنىڭ ەڭبەك سىڭىرگەن جانە حالىق ارتىستەرى اتاعىنا يە بولدى.
ديماش قۇدايبەرگەن. قىتايدا Singer 2017 ءان بايقاۋىنا قاتىسقان قازاقستاندىق ءانشى ديماش قۇدايبەرگەن شەتەلدىكتەر اراسىندا ۇلكەن تانىمالدىققا يە بولدى. ديماش قۇدايبەرگەن الەمگە بەلگىلى كينو اكتەرى دجەكي چاننىڭ الدىندا دومبىرا تارتقان بولاتىن. سونداي-اق، ءان بايقاۋىنىڭ جەتىنشى كەزەڭىندە ديماش «دايديداۋ» ءانىن ورىنداماس بۇرىن «اداي» كۇيىن تارتتى.
ديماشتىڭ بۇل جەتىستىكتەرى شەتەلدىكتەردىڭ دومبىراعا دەگەن قۇرمەتىن ارتتىرا ءتۇستى. ديماشتىڭ ارقاسىندا شەتەلدىكتەر قازاق ءتىلى مەن دومبىرا كۋرستارىنا جازىلا باستاعان. ءبىر توپ قىتايلىق تۋريستەر ديماشتىڭ تۋعان جەرى - اقتوبەگە جانە استاناعا ساپارلادى.
باستاۋ توبى. قۇرىلعانىنا ءبىر جىل تولعان «باستاۋ» توبى دومبىرانىڭ كومەگىمەن ۇلكەن جەتىستىكتەرگە قول جەتكىزدى. بيىلعى ناۋرىز ايىندا «باستاۋ» توبى لاتۆيا استاناسى ريگادا وتكەن «ەۋروپا مۋزىكالىق اسپاپتار» بايقاۋىنىڭ باس جۇلدەسىن يەلەنىپ، گولليۆۋدقا جولداما الدى.
مامىر ايىندا يزرايل ەلى، يەرۋساليمدە وتكەن «الەم مۋزىكاسى» حالىقارالىق مۋزىكا فەستيۆالىندە باس جۇلدەگە يە بولدى. بۇل سايىستا قازىلار القاسىنىڭ قۇرامىندا بولعان نوبەل سىيلىعى كوميتەتىنىڭ مۇشەسى شۆەتسيالىق ميحايل كازينيك، نيۋ يوركتەگى اتاقتى «مەتروپوليتەن وپەرا» تەاترىنىڭ باس سوليسى ميحايل سۆەتلوۆ، يزرايلدىك تانىمال كومپوزيتور ۆياچەسلاۆ گانەلين «باستاۋ» دۋەتىنىڭ ونەرىنە ەرەكشە تاڭدانىستارىن جەتكىزگەن. سونىمەن قاتار «باستاۋ» توبى تۇركيادا وتكەن BRIDE TV تەلەارناسىنىڭ مۋزىكالىق فەستيۆالىندە «ەڭ ۇزدىك مۋزىكالىق توپ» دەگەن ارنايى ماراپاتىن يەلەندى.
ەسكە سالا كەتسەك، مەملەكەت باسشىسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆ ۇلتتىق مادەنيەت پەن بىرەگەيلىكتى ساقتاۋ مەن قايتا جاڭعىرتۋ يدەياسىنىڭ توڭىرەگىندە قوعامدى ودان ءارى توپتاستىرۋ ماقساتىندا شىلدەنىڭ العاشقى جەكسەنبىسىن - ۇلتتىق دومبىرا كۇنى دەپ بەلگىلەۋ تۋرالى جارلىققا قول قويعان بولاتىن.
اۆتور: ايجان سەرىكجان قىزى