الپامىس باتىر. قازاقتىڭ ۇلى باتىرى تۋرالى نە بىلەمىز؟
اتاۋلار بەرىلىپ، ەسكەرتكىشتەر ورناتىلعانمەن، حالىق الپامىس باتىر تۋرالى نە بىلەدى ەكەن؟ Stan.kz اقپاراتتىق اگەنتتىگىنىڭ ءتىلشىسى الپامىس باتىر تۋرالى قىسقاشا دەرەكتەردى ۇسىنادى.
«الپامىس باتىر» - قازاق ەپوستارىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كونە جىرلاردىڭ ءبىرى. «الپامىس باتىر» جىرىندا حالقىمىزدىڭ ەجەلدەگى تىرشىلىگى، جۇرتىمىزدىڭ باسىنان كەشكەن ەرلىك وقيعالارى جىرلانعان. جىردا سوناۋ زاماننىڭ تۇسىنىگى، ادەت- عۇرىپتارى، سالت- داستۇرلەرى جيناقتالعان. تاريحقا كوز جۇگىرتسەك تە وسى «الپامىس باتىر» جىرىندا ايتىلعان بەينەلەردى كورە الامىز. مىسالعا، تۇرىك قاعاندىعى داۋىرىندەگى (5-7 ع. ) ازاتتىق ءۇشىن كۇرەستەن باستاپ، 17-18 ع- عى قالماق شاپقىنشىلىعىنا قارسى كۇرەسكەن باتىلارىمىز تۋرالى ءمان- جايى ايتىلعان. مۇندا تاريحتا قالعان باستى وقيعالاردان بولەك حالقىمىزدىڭ كونە داۋىردەن بەرى قالىپتاسىپ كەلە جاتقان دۇنيەتانىمى ايقىندالىپ اتالعان. جىردا كورسەتىلگەن جەر اتاۋلارى، تۇلعالاردىڭ ەسىمى، جۇرتتىڭ شارۋاشىلىق كاسىپتەرى، سالت- عۇرىپتارى ەپوستىڭ قازاق حالقىنىڭ ءتول تۋىندىسى ەكەندىگىن دالەلدەيدى. باتىرلاردىڭ تۋىپ- وسكەن، ءومىر كەشكەن مەكەنى - جيدە بايسىن، تايپاسىنىڭ اتى - قوڭىرات بولىپ كورسەتىلگەنى كوپتەگەن عالىمداردىڭ، اتاپ وتسەك، جيرمۋنسكيدىڭ داستاندى قوڭىراتتاردىڭ تايپالىق ەپوسى دەپ ايتۋىنا مۇمكىندىك بەرەدى. سونىمەن قاتار، جىردا سيپاتتالاتىن وقيعالار، كونە عاسىردىڭ ەرەكشەلىگىن تانىتاتىن كەزدەرى ەپوستى بۇكىل قازاقتىق دەپ اتاۋعا بولاتىنىن بىلدىرەدى. «الپامىس باتىر» جىرىنىڭ حالىقتىڭ جادىندا ماڭگى ساقتالىپ كەلگەن سەبەپتەرىنىڭ ءبىرى تاريحي ساتتەردى سونداي كوركەمدىكپەن جىرلاعانىندا. اتالعان جىردا بەينەلەنگەن كورىنىستەردىڭ ءبارى قازاق حالقىنىڭ كوشپەلى تۇرمىسىن سيپاتتاعان.
الايدا، بۇگىنگى تاڭدا جۇرتىمىزدى كوكەيىندە جۇرگەن باستى ماسەلە - الپامىس باتىردىڭ اتامەكەنى بولىپ ەسەپتەلەتىن جيدەلى بايسىننىڭ 1924 -جىلى اكىمشىلىك- تەرريتوريالىق قايتا ءبولۋ كەزىندە وزبەكىستانعا بەرىلىپ كەتۋىنە بايلانىستى، كورشىمىز وزبەك حالقى 1999 -جىلى يۋنەسكو- نىڭ «الپامىس باتىر داستانى - وزبەك حالقىنىڭ ۇلتتىق ەپوسى» دەگەن شەشىمىن شىعارتىپ، الەمدىك دەڭگەيدە تويلاپ تا جىبەرگەن. ەندىگى بۇل جىر وزبەك حالقىنىڭ ءتول مۇراسى رەتىندە تىركەۋدە تۇر.
وتاندىق تاريحشىلار مەن عالىمداردىڭ زەرتتەۋلەرىنە كوز جۇرگىرتسەك تە، تاريحي دالەلدەر مەن ايعاقتار كوپ. مىسال كەلتىرەتىن بولساق، ەرەكشە دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان «دارىن» مەكتەپ- ينتەرناتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت ماگيسترى امانبايەۆا ايجاننىڭ جۇمىستارىندا باتىرلار جىرىنىڭ جازىلا باستاعان ءداۋىرى XIX عاسىر دەپ اتاعان. بۇل كەزەڭدە كوپتەگەن عالىمدار قازاق ەپوستارىن زەرتتەپ، قاعاز بەتىنە تۇسىرە باستاعان. مىسالى، ش. ءۋاليحانوۆتىڭ، ۆ. رادلوۆتىڭ، ن. يلمينسكيدىڭ، گ. پوتانيننىڭ، ا. ۆاسيليەۆتىڭ، ءا. ديۆايەۆتىڭ، ت. ب. عالىمداردىڭ جيناپ باستىرعان ەڭبەكتەرىن ەرەكشە اتاۋعا بولادى دەلىنگەن.
جىردىڭ ەل اراسىنداعى ءتۇرلى نۇسقالارىن ىزدەپ تاۋىپ، حاتقا ءتۇسىرىپ، ورىسشا مازمۇندا باستىرعان - اتاقتى فولكلورشى ءا. ديۆايەۆ بولدى. ول بۇل جىردىڭ ءبىر نۇسقاسىن قاراقالپاق باحشىسى جيەمۇرات بەرمۇحامەدوۆتەن، تاعى ءبىر نۇسقاسىن شىمكەنت ويازىنىڭ تۇرعىنى ە. اقىلبەكوۆتىڭ قولجازباسىنان العان. ول الپامىستىڭ اتىن العاش رەت 1896 -جىلى باسپا بەتىندە اتايدى دا ، سول جىلى سىرداريا وبلىسى، امۋداريا ءبولىمى، تورتكول بولىسىنىڭ تۇرعىنى جيەمۇرات بەرمۇحامەدوۆتەن قولجازبانى الادى. 1897-جىلى باسپاعا دايارلاپ، جىردى «ماتەريالى دليا ستاتيستيكي سىر - دارينسكوي وبلاستي» /1901, ت. ح/ دەگەن جيناقتا باستىرىپ شىعارادى.
ءا. ديۆايەۆ بۇل قولجازبانى قولىنا العانعا دەيىن دە «الپامىس» جىرىمەن كەڭ تانىسا وتىرىپ، ونىڭ قازاق حالقىنىڭ ەپيكالىق مۇراسى ەكەنىنە كوزىن انىق جەتكىزەدى. سول سەبەپتەن ول «باتىرلار جىرى » (تاشكەنت، 1922 ج. ) دەگەن ەڭبەگىندە بەرىلگەن «ارداقتى وقۋشىلارعا » اتتى العى سوزىندە بىلاي دەپ جازعان : «الدارىڭىزعا ۇسىنىلىپ وتىرعان «الپامىس باتىر » حيكاياسى سىرداريا وبلىسىنىڭ قازاقتارى اراسىندا زور ورىن تۇتادى. قولدان جازىلعان «الپامىس باتىر» اڭگىمەسىن سىرداريا وبلىسىنىڭ امۋداريا ءبولىمىنىڭ بۇرىنعى باستىعى م. د. رازگونوۆ ءبىزدىڭ قاراۋىمىزعا جىبەرگەن ەدى، وعان راحمەت بولسىن. ونىڭ بەر جاعىندا «الپامىس باتىر » حيكاياسى سىرداريا وبلىسى، تورتكول بولىستىق قاراقالپاق اقىنى (جىرشىسى) ج. بەرمۇحامەد بالاسى تاراپىنان جازىلعان. ءبىراق «الپامىس باتىر » شىن قازاق حالقىنىڭ ولەڭ - جىرى بولسا دا، بۇلارعا قوڭسى وتىرعان قاراقالپاق اقىنى تاراپىنان جازىلعاندىقتان، ىشىندە اراب، پارسى سوزدەرى كوپ ۇشىرار ەدى. مۇنى اۋدارعان ۋاقىتتا قولىمىزدان كەلگەنشە ءسوزدىڭ نەگىزگى مانىسىنە جاقىن كەلۋىنە تىرىستىق» ، - دەيدى. ت. سىدىقوۆ پەن م. عابدۋللين بەلگىلى عالىم ءا. ديۆايەۆتىڭ بۇل پىكىرىنە بىلاي دەپ تۇسىنىك بەرەدى: «بۇل تەكستىنى ءبىر عانا قازاق حالقىنىكى دەۋى، ارينە، جاڭىلىس ەدى » دەپ سانايدى. ال بۇل راسىندا دا «جاڭىلىس» پا، جوق شىن مانىندە دە جىر ءبىر عانا حالىقتىكى بولۋى مۇمكىن بە دەگەن سۇراق جابۋلى كۇيىندە ەدى. ءبىراق «الپامىس باتىر» جىرىن العاش زەرتتەپ، ەل اۋزىنان جيناعان ءا. ديۆايەۆ بولعاندىقتان، ونىڭ بۇل پىكىرىنىڭ «جاڭىلىس» بولماۋى دا مۇمكىن ەدى. سەبەبى، ءا. ديۆايەۆتىڭ «الپامىس باتىر» جىرىن ج. بەرمۇحامەدوۆتەن جازىپ العانى بەلگىلى. سونىمەن قوسا «الپامىس» جىرى قازاق حالقىنىڭ ءتول ەپيكالىق شىعارماسى دەگەن ءا. ديۆايەۆتىڭ كوزقاراسى جيەمۇرات تەكسىن باسپاعا دايىنداعاندا قولجازباعا جازعان ەسكەرتپەلەرىنەن دە ايقىن كورىنەدى. بۇل تەكستى قازاق حالقىنىكى دەۋى، ارينە جاڭىلىس ەمەس ەدى. سوندىقتان ديۆايەۆتىڭ جىر قازاق حالقىنىڭ ەڭ سۇيىكتى مۇراسى ەكەنىن باسا كورسەتۋى ورىندى. ويتكەنى ەپوستاعى الپامىستىڭ گۇلبارشىنعا ۇيلەنۋى سۋرەتتەلەتىن ەپيزود قاراقالپاق حالقىنىڭ دا، قازاق حالقىنىڭ دا اراسىندا كەڭىنەن تارالىپ كەتكەندىگى، ەل اۋزىندا جۇرگەندىگى ابدەن بەلگىلى.
س. سەيفۋللين ءوز ماقالاسىندا وسى جىردىڭ ۇلتتىق داستۇرگە سايكەس ەلەمەنتتەرى جونىندە دە ماسەلە كوتەرگەن. ماقالا اۆتورىنىڭ الپامىستىڭ دۇنيەگە كەلۋى، بالالىق شاعى، ونىڭ ۇيلەنۋى تۇرمىس- سالت ەپوسى «قوزى كورپەش - بايان سۇلۋمەن» ۇقساس كەلەدى دەپ ايتقان پىكىرى ي. چەكانينسكي ويىن پىسىقتاي تۇسكەندەي. اۋىز ادەبيەتىنىڭ وسى ەكى شىعارماسىندا دا ەسكىلى ءومىر كادەسى ەرتەدەگى رۋلاردىڭ تۇرمىس- سالتى، مالشىلار ءومىرى، بۇرىنعى قازاقستانعا ءتان فەودالدىق- بايشىلدىق قارىم- قاتىناس ايقىن كورسەتىلەدى. «قوزى كورپەش - باياننىڭ» مازمۇنى نەگىزى بولعان - ودان «الپامىس» جىرىنىڭ ءبىر ءتۇرلىسىنىڭ دە مازمۇن نەگىزى بولعان - ەكى بايدىڭ تاڭىردەن بالا تىلەپ، ايەلدەرى ەكى قابات بولعاندا ىشتە جاتقان، دۇنيەگە كەلمەگەن بالالاردى اتاستىرىپ، قۇدا بولىپ باتالاسۋلارى - بيلەر توبى ۇستەمدىك جۇرگىزگەن داۋىردەگى ەسكى سالتتى كورسەتەدى. «قوزى كورپەش - بايان سۇلۋ» اڭگىمەسىندەي «الپامىس» اڭگىمەسىندە دە ەسكىلىكتەگى مالشىلىق تۇرمىسى، مالشىلار مەن مالعا يە بولعان بايلاردىڭ جايلارى مولىراق سۋرەتتەلەدى» . ەرەكشە دارىندى بالالارعا ارنالعان مامانداندىرىلعان «دارىن» مەكتەپ- ينتەرناتىنىڭ قازاق ءتىلى مەن ادەبيەت ماگيسترى امانبايەۆا ايجاننىڭ جۇمىستارىندا اتالعان دەرەكتەردەن باسقا دا كوپتەگەن مالىمەتتەر كورسەتىلگەن.
الايدا، وقىرماندارعا يۋنەسكو شەشىمى وزگەرتىلمەگەن جاعدايدا دا قازاق حالقىنىڭ كەلەشەك ۇرپاعى، ءبىزدىڭ بولاشاق بالالارىمىز الپامىس باتىر تۋرالى ۇمىتپاي، جىرلاردى قازاقتىڭ ۇلتتىق قۇندىلىعى دەپ ءبىلسىن دەگەن ماقساتتا قىسقاشا باستى مالىمەتتەردى ۇسىنىپ وتىرمىز. تاريحىمىزدى بۇرمالاۋعا جول بەرمي، دۇرىس ناسيحاتتاپ، كەلەر ۇرپاققا جول سىلتەر ءوزىمىز بولعاي.