قابدەش ءجۇمادىلوۆ. سونىمەن، «ءبىرجان - سارا» ايتىسىن شىعارعان كىم؟
ءبىراق وعان تاڭ قالاتىن نە بار، ءبىز بۇل كۇندە نەلەردى قايتا قاراماي جاتىرمىز؟! اتتاپ باسساڭ الدىڭنان «اق تاڭداق» شىعادى. باسى اياعىنا كەلىپ، توڭكەرىلىپ جاتقان دۇنيەگە كەزىگەسىڭ. باياعىدا مال كورمەگەن بىرەۋ تۇيەدەن: «موينىڭ نەگە قيسىق؟» دەپ سۇراپتى عوي. سوندا ويسىلقارا اۋلەتى: «ءوزىڭ دۇرىستاپ قاراشى، وسى مەنىڭ ءتۇزۋ جەرىم بار ما؟» دەپ جاۋاپ بەرگەن ەكەن. ءدال وسى ءسوزدى كەڭەس داۋىرىندەگى تاريح پەن ادەبيەتتانۋ عىلىمىنا دا ايتۋعا بولار ەدى. اسىرەسە، ادەبيەتتە قايتا تارازىلاۋدى، تۇزەتۋدى تىلەيتىن، ءالى كۇنگە دەيىن ءوز شەشىمىن تاپپاي كەلە جاتقان نارسەلەر از ەمەس. وسىنداي، كەزىندە تەرىس تاڭىلىپ، قيسىق بىتكەن ماسەلەنىڭ ءبىرى - «ءبىرجان- سارا» ايتىسى.
كەيدە باسى اشىق نارسەنىڭ وزىنەن داۋ تۋدىراتىن ادەتىمىز بار. ايتپەسە، وسى «ءبىرجان- سارا» ايتىسى تۋرالى شىندىققا كوز جەتكىزۋ ءۇشىن اسقان عۇلاما بولۋدىڭ قاجەتى شامالى. ادەبيەتتەن ازدى- كوپتى حابارى بار، كوزقاراقتى ادام «ايتىستى» اسىقپاي زەر سالىپ وقىپ شىقسا، ونىڭ ءارتۇرلى سارىنداعى ەكى اقىننىڭ اسىعىستا الا-قۇلا ايتىلاتىن ءسوز قاعىسى ەمەس، كوپ دايىندىقتان، ۇزاق تولعانىستان كەيىن، ءبىر تىنىس، ءبىر ستيلدە قاعازعا تۇسكەن، ءبىر عانا اقىننىڭ تۇتاس تۋىندىسى ەكەنىنە شاك كەلتىرمەيدى.
ءبىراق، سوعان قاراماستان، قىرقىنشى، ەلۋىنشى جىلدارى ادەبي قاۋىم اراسىندا: «ءبىرجان مەن سارا ايتىستى ما، ايتىسپاسا ول جىردى كىم شىعاردى؟» دەگەن ماسەلە توڭىرەگىندە ۇزاق- سونار پىكىر تالاسى بولعانى ەسىمىزدە. راس، ول كەزدە دە تاريحتا ونداي كەزدەسۋدىڭ بولماعانىن، «ايتىستى» ءبىرجان مەن سارانىڭ اتىنان ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ شىعارعانىن دالەلدەپ ايتقاندار بولمادى ەمەس، بولدى. ءبىراق وتىرىكتىڭ تاسى ورگە دومالاپ تۇرعان زاماندا شىن سوزگە ەشكىم قۇلاق اسپادى. بىرەۋلەر: «ءبىرجان مەن سارا پالەنبايىنشى جىلى جەتىسۋ جەرىندە كەزدەسىپ، ايتىسىپتى» دەگەن ميفتى قولدان جاساپ الدى دا، جىردى شىعارعان اۆتوردى ءوز ەڭبەگىنەن ءبولىپ تاستادى.
ءسويتىپ، ادەبي ومىردە كوپە-كورىنەۋ تاعى ءبىر قياناتقا جول بەرىلدى.
ءوز باسىم ادەبيەتكە ارالاسقالى «ءبىرجان- سارا» ايتىسىن ءبىر ادام شىعارعانىنا جانە ونىڭ اۆتورى باسقا ەمەس، ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ ەكەنىنە ءبىر ءسات كۇماندانعان ەمەسپىن. كەزىندە بۇل ايتىس اسەتتىڭ، تاعى باسقا اقىنداردىڭ جىرلاۋىندا شەكارا اسىپ، شىڭجاڭ قازاقتارىنا دا جەتكەن. ول جاقتاعى جۇرت «ءبىرجان- سارانى» تەك ءارىپ شىعارماسى رەتىندە تانيدى. ويتكەنى، 1884-1887 -جىلدار ارالىعىندا شاۋەشەكتەگى رەسەي كونسۋلى نيكولاي بالكاشينگە تىلماش بوپ قىزمەت اتقارعان ءارىپتى بۇل ولكەنىڭ ادامدارى جاقسى بىلەدى. ءارىپ ءومىرىنىڭ وسى ءبىر كەزەڭى مەنىڭ «تاعدىر» اتتى رومانىمدا ءبىرشاما سيپاتتالعان. وسىدان جەتى-سەگىز جىل بۇرىن جارىق كورگەن سول كىتاپتا «ءبىرجان- سارا» ءارىپتىڭ شىعارماسى ەكەنى اشىق جازىلعان. وسى ماسەلەگە قايتا ءبىر ورالىپ، جۇرتشىلىق نازارىن اۋدارۋعا كوپتەن مۇرشا بولماي ءجۇرۋشى ەدى. بۇل جولى ءساتى ءتۇسىپ، قولعا قالام الۋىما مىنا جاعداي سەبەپ بولدى.
ۇلى ابايدىڭ 150 جىلدىق مەرەيتويى قارساڭىندا بەلگىلى عالىم قايىم مۇحامەتحانوۆتىڭ «ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى» اتتى ءۇش كىتاپتان تۇراتىن زەرتتەۋ ەڭبەگى باسىلىپ شىقتى. كەشىگىپ جارىق كورگەنى بولماسا، بۇل قايىم اعامىزدىڭ جارتى عاسىردان بەرى ۇزدىكسىز زەرتتەپ كەلە جاتقان ءتول تاقىرىبى.
«بەينەت ءتۇبى - زەينەت» دەگەن راس ەكەن. ءبىر كەزدە «الاشورداشىلاردى دارىپتەگەنى» ءۇشىن تالاي تاياق جەپ، قۋعىن كورگەن عالىمنىڭ سول ەڭبەگى قازىر اباي تانۋعا قوسىلعان ۇلكەن ۇلەس، تىڭ جاڭالىق بولىپ وتىر. بۇل كىتاپتاردا ابايدىڭ ءوز ۇرپاقتارى: اقىلباي، ماعاۋيا، تۇراعۇل، كاكىتاي، اۋباكىر شىعارمالارى، ابايدىڭ اقىن شاكىرتتەرى: ءارىپ، كوكباي، اسەت، ءۋايىس، مۇقا مۇرالارى جان-جاقتى تالدانىپ، ولاردىڭ بۇرىن ەش جەردە جاريالانباعان جىر- داستاندارىنا مول ورىن بەرىلگەن. ءۇشىنشى كىتاپتىڭ تەڭ جارىمى ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ ومىرىنە ارنالعان دەسە دە بولعانداي. ءبىز بۇل ساپار مۇحامەتحانوۆ ەڭبەكتەرىن تۇتاستاي تالداپ، سارالاۋدى ادەبيەتشىلەردىڭ ۇلەسىنە قالدىرىپ، عالىمنىڭ تەك ءارىپ شىعارمالارىنا، ونىڭ ىشىندە وزىمىزگە قوزعاۋ سالعان «ءبىرجان- سارا» ايتىسىنا قاتىستى پىكىرلەرىنە عانا توقتالامىز.
زەرتتەۋشى بۇل ەڭبەگىندە بۇگىنگە دەيىن ءوز باعاسىن الا الماي كەلە جاتقان ءارىپتىڭ اقىندىق ونەرىنە جان- جاقتى تالداۋ جاساپ، ونىڭ اباي شاكىرتتەرىنىڭ ىشىندەگى ەڭ كورنەكتىسى بولعانىنا ناقتى دەرەكتەر كەلتىرەدى.
ءارىپ - جاي تالانت يەسى عانا ەمەس، مۇسىلمان مەدرەسەسىندە وقىعان، سونان سوڭ سەمەي قالاسىنداعى ۋچيليشەنى ورىسشا ۇزدىك بىتىرگەن، ءوز زامانىنىڭ اسا بىلىمدى ادامى. ول اراب، پارسى، ورىس، قىتاي تىلدەرىن جەتىك مەڭگەرگەن كىسى. اباي ولگەن سوڭ ارتتاعى جاس قاۋىم ەندىگى جەردە ءارىپتى ۇستاز تۇتقانىن كورەمىز. 1924-جىلى ءارىپ قايتىس بولعاندا، ونىڭ شاكىرتتەرى كوپتەگەن جوقتاۋ ولەڭدەرىن شىعارىپ، اقىن ەسىمىن قۇرمەتپەن ەسكە الادى. مەدرەسەدە ارىپتەن تىكەلەي ءدارىس العان شۇعىبان قاۋمەتوۆ:
ابايدىڭ ءىزىن باسقان دانىشپانىم،
ايانباي ناداندىقپەن الىسقانىم،
ورىس، قىتاي، ارابتىڭ ءتىلىن بىلىپ،
عىلىمنىڭ شىڭىنا ورلەپ عارىشتادىڭ، -
دەپ جوقتاسا، سول كەزدە جيىرمادان جاڭا اسقان جاس پەرى شاكىر ابەنوۆ:
شوكتىڭ بە، بەس بايىستىڭ شوڭگەل نارى،
قايعىڭا ورتاق بولدى جاس پەن كارى.
عىلىمنان ون ەكى ءپان حاباردار بوپ،
كەۋدەڭە ءتۇسىپ ەدى كۇن ديدارى.
ونەرگە قولىڭ سوزدىڭ بالا جاستان،
قورىتقان قۇرىشتاي بوپ قارا تاستان.
باتىس پەنەن شىعىسقا قانات جايىپ،
بۇركەگەن ناداندىقتىڭ بەتىن اشقان، -
دەپ كوسىلگەن ەكەن.
مۇحامەتحانوۆ، وسىلايشا، ءارىپتىڭ وزگە اقىنداردان موينى وزىق، وتە دارىندى، بىلىمدار ادام بولعانىن جان- جاقتى سيپاتتاي كەلىپ، «ءبىرجان- سارا» ايتىسىنا توقتالادى دا، ونى باسقا ەمەس، ءارىپ شىعارعانىنا بۇلتارتپاس دالەلدەر كەلتىرەدى. جالپى، ءبىرجان مەن سارا جەتىسۋ وڭىرىندە جولىعىپ، ايتىستى دەيتىندەر تاريحي فاكتىلەردى بەلىنەن باسىپ، عىلىمعا كورنەۋ زورلىق جاساعانى بولماسا، ەكى اقىننىڭ جاس مولشەرى، ءومىر سۇرگەن جىلدارىنىڭ ءوزى-اق بۇل جورامالدى جوققا شىعارادى.
ماسەلەن، ءبىرجاننىڭ تۋعان، ولگەن جىلدارى تۋرالى كەزىندە س. مۇقانوۆ، ق. جۇماليەۆ، ا. جۇبانوۆ، ە. ىسمايلوۆ سياقتى عالىمدار تۇرلىشە پىكىر ايتىپ كەلگەنىمەن، ەڭ سوڭىندا زەرتتەۋشىلەر: ءبىرجان 1834-جىلى تۋىپ، 1897-جىلى 63 جاسىندا قايتىس بولدى دەگەن ورتاق تۇيىنگە توقتاعانى ءمالىم. ال، اقىن ساراعا كەلسەك، قازاق ەنسيكلوپەدياسىنىڭ ونىنشى تومىندا: «سارا تاستانبەك قىزى 1878-جىلى تۋىپ، 1916-جىلى 38 جاسىندا قايتىس بولدى» دەپ اپ-انىق جازىلعان. ازىرشە بۇل فاكتىگە كۇمان كەلتىرگەن ەشكىم جوق. وسىعان وراي، تالدىقورعان جۇرتشىلىعى 1978-جىلى سارانىڭ 100 جىلدىعىن، 1993-جىلى 115 جىلدىعىن اتاپ ءوتتى.
ال ايتىستىڭ ءوز تەكسىنە جۇگىنسەك، اقىندار كەزدەسكەندە، ءبىرجان 37 جاستا («ەكى جىل وتىز بەسكە كەلگەنىمە»)، سارا ون جەتىدە («سول كەزدە ون جەتىدە اقىن سارا»). ءبىرجاننىڭ جاسىمەن ەسەپتەسەك، ەكەۋى 1871-جىلى (1834 + 37 = 1871) كەزدەسكەن بولادى. ال سارانىڭ جاسى بويىنشا، ايتىستىڭ وتكەن مەرزىمى 1895-جىلعا (1878 + 17= 1895) تۋرا كەلەدى. ءبىراق بۇل ەكى جوبا دا ايتىستىڭ بولعانىن تەرىسكە شىعارادى. ويتكەنى ايتىس 1871-جىلى بولدى دەيىن دەسەڭ، ول كەزدە سارا ءالى جارىق دۇنيەگە كەلمەگەن. ال، 1895-جىلعا توقتايىن دەسەڭ، ءبىرجان ول كەزدە 37 ەمەس، 61 دە. سوناۋ كوكشەتاۋدان جەتىسۋعا سارانى ىزدەپ كەلىپ ايتىسپاق تۇگىل، سوڭعى ءبىرنەشە جىلدا اۋىر ناۋقاسقا شالدىعىپ، «بىلەگىنە ارقان باتىپ» جاتقان كەزى. بۇل تۋرالى ءبىرجاننىڭ ءوزى:
ساياسى كەم بولادى قۋ قايىڭنىڭ،
جىگىتكە كەرەگى نە ۋايىمنىڭ.
كەلگەندە الپىس جاسقا قوندى «قوناق»،
بىلمەيمىن نە قىلارىن قۇدايىمنىڭ، - دەپ انىقتاپ ايتىپ كەتكەن. «ءبىرجان مەن سارا ايتىسقان» دەپ تىزەگە سالۋشىلار جان- جاقتى تەرەڭ زەرتتەۋگە بارماسا دا، تىم قۇرىسا جوعارىدا كەلتىرىلگەن قاراپايىم اريفمەتيكاعا جۇگىنبەگەنىنە تاڭ قالاسىڭ. زەرتتەۋشىلەر ارىپكە قىرىن كەلىپ وتىرعان زامان اۋقىمىن بايقاعان دا، «ايتىس بولدى» دەپ قاۋلى شىعارا سالعان.
تەگىندە، ءبىرجان سال ءوزىنىڭ ءان- ولەڭدەرى مەن كەيءبىر كوڭىل كۇي تولعاۋلارىن شىعارعانى بولماسا، ەپيكالىق ۇلكەن دۇنيەلەر جازباعان، الامان ايتىستارعا قاتىسپاعان ادام عوي. سارا دا سولاي. ەگەر اقىن سارا ون جەتى جاسىندا ءبىرجانمەن تىرەسىپ، اناداي عاجايىپ جىر تۋدىرعان بولسا، سونان كەيىن دە سول تەڭدەس تالاي ايتىسقا قاتىسار ەدى عوي. الايدا ول كەزدەگى تىزگىن ۇستاۋشىلار مۇنداي جايتتەرگە نازار اۋدارماعان. ال ءارىپ بولسا - ايتىسقا كەلگەندە شاشاسىنا شاڭ جۇقپاس ناعىز جۇيرىكتىڭ ءوزى.
ول ايتىس ولەڭدەرىن قولما-قول سۋىرىپ سالىپ تا، جازىپ تا شىعارعان. ءارىپتىڭ ءومىر بويى كوكبايمەن، اسەتپەن ءسوز قاعىسىپ وتكەنى، بورانباي، قۋانىشباي سياقتى اقىندارمەن جازىپ ايتىسقانى بەلگىلى. ال ونىڭ ايتىس تۇرىندە جازىلعان «تاۋكە- ۇرقيا» داستانى ستيل، ءسوز قولدانىسى، رۋ نامىسىن كوتەرمەلەۋى جاعىنان «ءبىرجان- ساراعا» سونداي ۇقساس. ءبىراق بۇل شىعارمالاردى ەشكىم دە سالىستىرىپ جاتپاعان.
بايىپتاپ قاراعان كىسىگە، «ءبىرجان- سارانىڭ» سيۋجەتتىك قۇرىلىسىنىڭ وزىنەن-اق شىعارمانى ايتىسكەرلەر ەمەس، ءۇشىنشى ءبىر ادامنىڭ جازعانى اپ- انىق كورىنىپ تۇر. اۆتور ەڭ الدىمەن ايتىستىراتىن اقىندارىن بىلايشا تانىستىرىپ الادى.
قىزى ەكەن اقىن سارا تاستانبەكتىڭ،
جاقىنى زاتى نايمان ەسىمبەكتىڭ.
ساۋىق قىپ سادىر، ماتاي جيىلىسىپ،
اۋىلىنا الدىرىپتى تۇرىسبەكتىڭ.
اۋلىنا تۇرىسبەكتىڭ سارا كەپتى،
ولەڭدى جۇندەي ساباپ دۇرىلدەتتى.
سول كەزدە ون جەتىدە اقىن سارا،
جەل سوزگە ادام بولماس ودان ەپتى، -
دەپ سارانى كوككە كوتەرە دارىپتەپ، كوز الدىڭنان وتكىزسە، ودان ارى:
سارانىڭ اتىن بىلگەن ارعىن، نايمان،
شىققان جۇيرىك اتالىق، قاپتاعايدان.
بالاسى قوجاعۇلدىڭ سەرى ءبىرجان،
سارانى ىزدەپ كەپتى الدەقايدان، - دەي كەلىپ، ءبىرجاننىڭ قاسىنداعى ونشاقتى جولداسىمەن سارانىڭ ەلىنە قالاي جەتكەنى، ەكەۋىنىڭ تۇرىسبەك قاجىنىڭ اۋىلىندا قالاي كەزدەسكەنى باياندالدى. كادىمگى قيسسا- داستانداردا ۇشىراساتىن اۆتورلىق بايانداۋ. بۇل - ءاسىلى، ءارىپ جانە اسەت سياقتى داستانشىل اقىندارعا ءتان قاسيەت.
سونان سوڭ، ءبىرجاننىڭ رۋى كەرەي بولا تۇرا، ونىڭ ارعىن اتىنان سويلەيتىنى، سارانىڭ رۋى ماتاي بولا تۇرا، وقيعاعا تىكەلەي قاتىساتىن مامان، تۇرىسبەك، ەسىمبەكتەردەن باسقا ءوز رۋىنىڭ ءبىردە- ءبىر ادامىن اۋىزعا الماي، كىلەڭ ارىپپەن رۋلاس قاراكەرەيدەن شىققان تۇلعالاردى ماقتايتىنى دا كوڭىلدە كوپ سۇراقتار تۋعىزسا كەرەك ەدى. ءبىراق، امال نە، مۇنداي ماڭىزدى جايلاردى ەسكەرۋگە دە ول كەزدەگى ادامداردىڭ موينى جار بەرمەگەن.
ولاي بولاتىنى، بىزدە سوڭعى كەزگە دەيىن مىناداي ءبىر قاتىپ قالعان ۇعىم بەلەڭ الىپ كەلدى. ايتىس دەسە بولعانى، ونى مىندەتتى تۇردە ەكى اقىننىڭ توپ الدىندا قولما- قول سۋىرىپ سالىپ ايتقانى دەپ ءتۇسىنىپ كەلدىك. ەگەر ءبىرجان مەن سارا كەزدەسپەسە، بۇل ايتىس قايدان شىقتى دەدىك تە، ەكەۋىن قالايدا جولىقتىرۋدىڭ امالىن قاراستىردىق. «ءبىرجان- سارا» سەكىلدى تەرەڭ مازمۇندى، ءارى سونشالىق كوركەم، ايشىقتى تەڭەۋ، ەپيتەتتەرى مول، كوپ ادامداردىڭ ەسىمى اتالاتىن كولەمدى دۇنيەنىڭ تابان استىندا شىقپايتىنى، ءتىپتى سولاي ايتىلادى دەگەن كۇننىڭ وزىندە، ونى قاز- قالپىندا ەستە ساقتاۋ مۇمكىن ەمەستىگى ەشكىمدى ويلاندىرماعان. «اقىندار كەي شىعارماسىن «ايتىس» تۇرىندە جازۋى دا مۇمكىن- اۋ!» دەگەن وي ءبىرەۋىنىڭ قاپەرىنە كىرسەشى! كەيىنگى جاستار بولسا ءءبىرسارى، سول كەزدەگى اعا ۇرپاقتىڭ كۇنى كەشە وزدەرى جاتتاپ وسكەن احمەت بايتۇرسىنوۆقا جۇگىنبەگەنى وكىنىشتى-اق. ولار قورىقسا، احاڭنىڭ اتىن اتاماي- اق قويسىن، ءبىراق ونىڭ «ادەبيەت تانىتقىش» كىتابىنداعى مىنا پىكىرىمەن ساناسۋعا بولار ەدى عوي. احاڭ وندا بىلاي دەيدى:
«ايتىس باستاپقى كەزدە شىن مانىندە ەكى اقىننىڭ ايتىسقانى بولسا دا، سوڭعى كەزدە اقىندار ايتىستى ءوز جانىنان شىعاراتىن بولعان. ياعني ەكى اقىننىڭ ايتىسقانى قىلىپ، ەكى جاعىنىڭ دا ءسوزىن ءوزى شىعاراتىن بولعان. ءسويتىپ، «ايتىس» شىن ايتىس ەمەس، تەك شىعارمانىڭ ءتۇرى بولۋعا اينالدى. ادامنىڭ، ەلدىڭ، ياكي بۇكىل جۇرتتىڭ كەلىسسىز ىستەرىن، مىنەزدەرىن، پيعىلىن ايتقىسى كەلسە، اقىندار ءوز اتىنان ايتپاي، ايتىسقان اقىنداردىڭ ءسوزى قىلىپ شىعاراتىن بولعان» دەپتى ۇلى عۇلاما. بۇل سوزدەر تۋرا «ءبىرجان- ساراعا» قاراتىپ ايتىلعانداي. سوعان قاراعاندا، احاڭ بۇل ايتىستىڭ قالاي تۋعانىن، جازىلۋ ءمانىسىن جاقسى بىلگەنىندە كۇمان جوق.
زەرتتەۋشى مۇحامەتحانوۆتىڭ «ءبىرجان- سارا» ايتىسىنىڭ قاشان شىققانى جانە نە سەبەپتى جازىلعانى جايىندا كەلتىرگەن دالەلدەرى دە تالاس تۋدىرمايدى. ايتىس 1890-جىلدار شاماسىندا شىقتى دەگەن بولجامى دا كوڭىلگە قونارلىق. ويتكەنى، ءارىپتىڭ «ءبىرجان- ساراسى» ابايدىڭ «مەن جازبايمىن ولەندى ەرمەك ءۇشىن» دەگەن ولەڭىنە جاۋاپ رەتىندە، ەت قىزۋمەن، ىلە- شالا شىققان عوي. ال اباي ولەڭىنىڭ 1889-جىلى جازىلعانى بەلگىلى. ەندەشە «ايتىستىڭ» تۋعان، تاراعان مەرزىمى 1890-1891 -جىلداردىڭ توڭىرەگى دەۋگە ابدەن بولادى. «ەكى جىل وتىز بەسكە كەلگەنىمە» دەپ ءبىرجان اۋزىنان ايتىلاتىن «وتىز بەس» - بىزدىڭشە، 1856-جىلى تۋعان ءارىپتىڭ ءوز جاسى. ال، سارا بۇل كەزدە ون جەتىگە كەلىپ وتىرسا، ونىڭ تۋعان جىلى ءسال ارى، 1873 بولۋى دا عاجاپ ەمەس.
ال «ايتىستىڭ» جازىلۋ سەبەبىنە كەلسەك، اباي جوعارىدا اتالعان ولەڭدە «مۇندا جوق التىن يەك، سارىالا قىز» دەپ، ءارىپ شىعارمالارىنداعى شىعىس پوەزياسىنان جۇققان باسى ارتىق بوياۋلاردى قاتاڭ سىناعان بولاتىن. سول ولەڭدە ونداي سىندار شاكارىم مەن كوكبايعا دا ايتىلعان. سوڭعى ەكەۋى اشى سىندى ىنىلىكپەن كوتەرەدى دە، ءارىپ ونى باسقاعا جورىپ، ەر- توقىمىن باۋىرىنا الىپ شامدانادى. ءسويتىپ، ۇستاز بەن شاكىرت اراسىنا وسىلايشا العاش رەت سىزات تۇسەدى.
ارينە، مۇندايدا توبىقتى مەن سىبان اراسىنداعى ەجەلگى «ىرگە جاۋلىق» تا اسەرىن تيگىزبەي قويعان جوق. بۇرىننان بەرى-اق ارعىن مەن نايمان، توبىقتى مەن سىبان اراسىنداعى باسەكە ءارىپ پەن كوكبايداي اقىنداردىڭ ءسوز جارىسىنا ارقاۋ بوپ كەلە جاتسا، «ءبىرجان- سارادا» بۇل تاقىرىپ ءوزىنىڭ شىرقاۋ بيىگىنە جەتەدى... تەگىندە، ءارىپ - توبىقتىعا جيەن، كوكشە قاراتايدىڭ قارىنداسىنان تۋادى. سوندىقتان دا ول توبىقتىنىڭ ىشكى ءومىرىن، رۋ اراسىنداعى قاقتىعىستاردى جاقسى بىلگەن. سەمەيدە تىلماش بولىپ جۇرگەندە، توبىقتىنىڭ كەي ىستەرىنە ارالاسقان دا كەزى بار. قۇنانباي اۋلەتى جىگىتەكتىڭ بازارالى، بالاعاز باستاتقان ون جەتى ادامىن سىءبىرگە ايداتقاندا، ءارىپتىڭ جىگىتەك جاعىندا بولعانى بەلگىلى. بازارالى ايداۋدان ورالعاندا ادەيى الدىنان شىعىپ، وعان ارناپ شىعارعان ولەڭى دە بار... «ءبىرجان- سارادا» سارانىڭ اۋزىمەن ايتىلاتىن:
انت ۇرعان اتى قۇرسىن اباي دەگەن،
جىلاتتى مۇسىلماندى تالاي نەگەن.
بولعاندا قاسيەتتى جاقسى كىسى،
قاسقىرداي ءوز كۇشىگىن قالاي جەگەن؟ - دەيتىن جولدار باسقا ەمەس، جاڭاعى ايداۋعا كەتكەن جىگىتەك كىسىلەرىن مەڭزەپ وتىر. «ايتىستا» توبىقتى جۋاندارى قاتارىندا اباي اتىنا دا اشى سوزدەر ايتىلادى. مۇنى - ءارىپتىڭ ابايدان ءبىرجولا بەزىنۋى ەمەس، رۋ نامىسىنا بوي الدىرعان ءبىر تۇسى، نەمەسە ازۋى شىعىپ قالعان اقىننىڭ ۇستازعا جون كورسەتۋى دەپ ۇعىنۋىمىز كەرەك.
ءارىپتىڭ «ءبىرجان- سارانى» شىعارۋىنا تۇرتكى بولعان ءبىر سەبەپ - جوعارىدا ايتىلعانداي، رۋ اراسىنداعى باسەكە بولسا، ەكىنشى سەبەپ - سارانى كوككە كوتەرە دارىپتەۋ، اقىننىڭ ءوز قولى جەتپەگەن، سۇيگەنىنە قوسىلا الماعان ساراداي ارۋدىڭ مۇڭىن ايتقىزۋ ەكەنى ايدان انىق. ولاي دەيتىنىمىز: ءارىپ پەن سارا - جاي تانىس- بىلىستەر ەمەس، ءبىرىن-ءبىرى شىن سۇيگەن عاشىقتار. ءارىپ قاپال ۋەزىندە تىلماش بوپ تۇرعاندا، سارامەن سان رەت كەزدەسىپ، كوڭىل جاراستىرعانى ءمالىم. اقىننىڭ بۇل كەزدەگى جۇرەك سىرى «ساراعا» دەپ اتالاتىن ۇزاق تولعاۋىندا شىنايى كورىنىس تاپقان.
جار تۇتتىم اۋەلدەن- اق وزىمە ارناپ،
نازىك بەل، قيعاش قاستى، قالام بارماق.
جىگىتكە ءلازىم ەدى ىزدەمەگى
ال جارعا ۋاقىپ ەدى كۇتىپ الماق.
جامانعا جاقسى تۇرىپ كوزىن سالسا،
جىگىتتىڭ سونان ەدى كوڭىلى قالماق.
انشەيىن اناۋ- مىناۋ سۇيمەسىڭدەي
جىبەرگەن ەمەس ەدىڭ سوزبەن الداپ، - دەگەن جولدارعا قاراعاندا، ەكەۋى ماحاببات ايدىنىندا ءبىراز ۋاقىت تەربەلگەن ءتارىزدى. وسى ولەڭگە جازعان سارانىڭ جاۋاپ حاتى دا بىزدىڭ بولجاۋىمىزدى راستاي تۇسەدى.
تولعانىپ تەرەڭ ويعا باتتىم، اعاي،
ءبىر تاڭعا كوز ىلە الماي جاتتىم، اعاي.
جارالى جۇرەگىمە وت بوپ تيدى،
ءار ءسوزى سىزدىڭ جازعان حاتتىڭ، اعاي.
ءسوزىم جوق جالعىز اۋىز قارسى قويار،
ءار ءسوزىڭ ەم سەكىلدى دەرتتى جويار.
قورعاعان بۇتاعىمەن بايتەرەك ەڭ،
قاي جاعىنان بولسا دا كوڭىل تويار، - دەگەن سوزدەردەن سارانىڭ دا ارىپكە زور سەنىم ارتقانىن، جوعارى باعالاعانىن كورەمىز. ايتپاقشى، جوعارىداعى تولعاۋدىڭ ءبىر جەرىندە ءارىپ ءوزىنىڭ ساراعا ارناپ كىتاپ جازعانىن ەسكە سالادى.
جاستى كوز، جىلاۋلى ءسوز عارىپ ەدىم،
عامكىن كوز ءار تاراپقا جاۋتاڭداعان.
شىعاردىم مەن كىتاپ قىپ ءازىل ءۇشىن،
سورلىمىن ارمانىمدى تاۋىسا الماعان...
وسىنداعى «كىتاپ شىعاردىم» دەپ وتىرعانى «ءبىرجان- سارا» ايتىسى ەكەنى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. بۇل شىعارماعا سارا دا ۇلكەن ءمان بەرىپ، ءارىپتى ءومىر بويى ماقتانىش تۇتقانى بايقالادى. اقىن اپامىز «قوش بول، ەلىم» دەگەن سوڭعى ولەڭدەرىنىڭ ءبىرىندە:
ءدام تاتقان قادىرلى ەلگە تارتىپ بۇيرىق،
وسى ءبىر ون اۋىز ءسوز مەنەن سىيلىق.
حيكايا كىتاپ جازىپ بەرە المادىم،
ارىپتەي بولماعان سوڭ حاتقا جۇيرىك، - دەگەن جولداردى سارا، بەينە، ءوزى تۋرالى كەيىن تالاس پىكىرلەر تۋاتىنىن سەزىپ، ادەيى جازعانداي اسەر قالدىرادى.
ابايدىڭ كوزى تىرىسىندە-اق، ارقا مەن جەتىسۋ جەرىنە تاراپ كەتكەن بۇل «ايتىستى» ءارىپ شىعارعانىنا كەزىندە ەشكىم ءشۇبا كەلتىرمەگەن. بۇل ورايدا، 1940-جىلى سەمەيدىڭ «ەكپىندى» گازەتىندە باسىلعان ءارحام كاكىتاي ۇلى ىسقاقوۆتىڭ ەستەلىگى كوڭىل اۋدارارلىقتاي: «ءبىرجان- سارا» ايتىسى ەرتە كەزدە شىققان ەدى. ابايدىڭ دا تىرى كەزى. بۇل ايتىستى ءارىپ شىعارعانى انىق دەسكەن بولاتىن» دەيدى ابايدىڭ نەمەرە ىنىسى. توبىقتىعا، ونىڭ ىشىندە قۇنانباي اۋلەتىنە تىل تيگىزدى دەپ، بۇل ەل قاتتى دۇرلىگەدى. رۋ نامىسىنا شاپقان توبىقتىنىڭ قۋانىشباي دەگەن اقىنى ارىپكە ولەڭمەن حات جولدايدى.
ارىپكە سالەم ايتتىم ءۇش قايتارا،
ايتىستى دەپ وتتاپسىڭ ءبىرجان- سارا،
باسىڭدا بايلاۋىڭ جوق ءبىر انت ەدىڭ،
سايتان بولىپ كەتەرسىڭ بارا- بارا، - دەپ باستالاتىن ۇزاق ولەڭدە ءارىپتىڭ ءوزىن دە، ەلىن دە جامانداپ، جەر- جەءبىرىنە جەتەدى... ءارىپ تە ەسەسىن جىبەرمەگەن، قۋانىشبايدىڭ ولەڭىنە قولما- قول جاۋاپ قايتارعان.
ەلىمسىڭ ەستىمەگەن، ساق-توعالاق،
سالعان با سوزگە قۇلاق يت سۇعاناق.
«مەن داداڭ قۋانىشباي» دەپسىڭ ءوزىڭ،
كىم ەدىڭ سەن الباستى دوپ- دومالاق؟ - دەپ قۋانىشبايدى ءبىراز جەرگە اپارىپ تاستايدى دا، «ابايعا تىل تيگىزدىڭ» دەگەن ماسەلەگە كەلگەندە:
ابايدى ۇناسادى ماقتاعانعا،
بولات قوي ەكى ءدۇزدى ساقتاعانعا.
التىنعا دىم تيگەنمەن قارايمايدى،
جۇدىرىق قان ارتىنان بوقتاعانعا، - دەپ، ابايداي اسىلدىڭ اناۋ- مىناۋ سىنعا مۇقالمايتىنىن ايتادى. بايقايسىز با، اعايىننىڭ قانشا وكپە- نالاسىنا قالىپ وتىرسا دا، ءارىپ: «ايتىستى مەن جازبادىم» دەپ اقتالماعان.
قۋانىشباي اقىننىڭ جاڭاعى ولەڭىن 1933-جىلى ابايدىڭ تولىق جيناعىنا بەرگەن ماقالاسىندا ىلياس جانسۇگىروۆ تە پايدالانعان ەكەن: «ءبىرجان سال مەن سارانىڭ ايتىسىن ولەڭ قىلاتىن نايماننىڭ ءارىپ تىلماشى ساراعا قۇنانباي اۋىلىن جامانداتادى... ءارىپتىڭ ءبىرجان سال مەن سارانىڭ ايتىسىن سىرتتان جازىپ، جانىنان ولەڭ شىعارعانىنا قارسى توبىقتىنىڭ قۋانىشباي اقىنى مىناداي ولەڭ جازىپتى» دەپ ىلەكەڭ جوعارىداعى ولەڭدى تۇگەل كەلتىرگەن. دەمەك، سارانىڭ اۋىلداسى، كوزى تىرىسىندە ونىمەن تالاي رەت جۇزدەسكەن، جەتىسۋ وڭىرىندەگى تاريحي وقيعالاردى وتە جاقسى بىلەتىن ىلياس جانسۇگىروۆ تە «ءبىرجان- سارا» ايتىسىن ءارىپ شىعارعانىنا ەش كۇماندانباعان.
زەرتتەۋشى مۇحامەتحانوۆ ءوز كىتابىندا ءارىپتى كوزىمەن كورگەن، ونىڭ الدىنان ءدارىس العان، جىرلارىن جاتتاپ وسكەن ءبىراز اقىنداردىڭ ەستەلىكتەرىن كەلتىرىپتى. ماسەلەن، تولەۋ كوبدىكوۆ، نۇرلىبەك بايمۇراتوۆ، قۋات تەرىبايەۆ، ساپارعالي الىمبەتوۆ، شۇعىبان قاۋمەتوۆ، شاكىر ابەنوۆ، ءسادۋ ماشاقوۆ سياقتى اقىندار «ءبىرجان- سارانى» ءومىر بويى ءارىپ شىعارماسى دەپ ساناپ كەلگەنىن ءبىراۋىزدان اتاپ وتكەن. ولاردىڭ ءبارىن تىزىپ وتىرۋعا مۇمكىندىك جوق. ايتسە دە، وسى تۇستا ۇلى جىراۋ جامبىلدىڭ ەستەلىگىن كەلتىرە كەتكەنىمىز ءجون بولار.
قايىم مۇحامەتحانوۆ 1940-جىلى ءارىپ شىعارمالارىن كىتاپ قىپ باستىرۋ ماقساتىمەن الماتىعا كەلىپ، استانادا ءبىراز ۋاقىت ايالدايدى. ءبىر كۇنى عالي ورمانوۆپەن جولىعىپ قالادى دا، بۇل كىسى دە سارانىڭ اۋىلداسى عوي دەپ، «ءبىرجان- سارا» ايتىسى تۋرالى پىكىرىن سۇرايدى.
- ءبىرجان مەن سارا ايتىسقان ەمەس، ايتىستى دەگەن بوس ءسوز. ولاردى ايتىستىرىپ جۇرگەن - ءارىپ اقىن عوي. ءارىپتى جامبىل دا بىلەدى ەكەن، اڭگىمە اراسىندا ايتىپ وتىرادى، - دەيدى عالەكەڭ.
عالي ورمانوۆ - ول كەزدە جامبىلدىڭ حاتشىسى. مۇحامەتحانوۆ الگى ءسوزدى ەستىگەن سوڭ عاليعا جابىسىپ، جامبىلدىڭ ەستەلىگىن ءوز اۋزىنان جازىپ بەرۋدى وتىنەدى.
- جارايدى. ءبىر- ەكى كۇندە ءوزىم دە جامبىلعا بارايىن دەپ وتىرمىن. بارعان سوڭ اڭگىمە قوزعاپ كورەيىن، - دەيدى عالي دا قارسى بولماي.
ارادا ون شاقتى كۇن وتكەندە، ۋادەسىندە تۇرعان ورمانوۆ جامبىلدىڭ ەستەلىگىن مۇحامەتحانوۆقا تابىس ەتەدى. ۇلى جىراۋ جامبىلدىڭ اۋزىمەن ايتىلىپ، قازاقتىڭ ۇلكەن اقىنى عالي ورمانوۆتىڭ قولىمەن كوشىرىلگەن سول ەستەلىك قازىر دە عالىم ارحيۆىندە ساقتالۋى. ونىڭ ۇزىن- ىرعاسى مىناداي:
وندا جامبىلدىڭ 45-46 جاستارداعى كەزى ەكەن. «وسى ۇزىناعاشتا ءبىر توپ بار دەگەن سوڭ، مەن دە باردىم، - دەيدى جاكەڭ. - الماتىدان دا جىگىتتەر كەلىپتى، سولار جاتقان ۇيگە ءتۇستىم. بىلىمدى، بەدەلدى جىگىتتەر ەكەن... جۇرت قولقالاعان سوڭ ازىراق ولەڭ ايتتىم. قوناقتاردىڭ ىشىندە ءبىر قىزىلشىرايلى، سارى جىگىت مەنىڭ سوزىمە دەن قويىپ وتىرعان تارىزدەندى. داڭ-دۇڭ باسىلعان سوڭ، بىرەۋلەر ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسىن ءسوز قىلدى. ءبىرەر اۋىزىن جاتقا ايتىستى. «وسى ولەڭدى شىعارعان ءارىپ اقىن مىناۋ بولادى» دەدى سەيىت دەگەن جىگىت. الگى قىزىلشىرايلى، سارى جىگىت - ءارىپ ەكەن. الماتىدا قىزمەت ىستەيدى ەكەن ءوزى... ءسوز الپىنە قاراعاندا، بۇل دا ءبىر كەسەك اقىن- اۋ دەگەن ويعا كەلدىم. تانىسا جۇرەيىك دەگەن سوڭ، سول توپقا ءوزىم مىنىپ بارعان جاقسى ەرىمدى بەردىم وعان. بۇدان كەيىن دە جولىعىپ جۇردىك. ءوزى ولەڭدى جازىپ شىعارادى ەكەن. «ءبىرجان- سارانىڭ» كوپ جەرىن جاتقا ايتىپ ءجۇردى».
جاكەڭنىڭ بۇل سوزدەرى اقيقاتقا تولىق ساي كەلەدى. شىنىندا دا، 1888-1895 -جىلدار ءارىپتىڭ قاپال، الماتى ۋەزدەرىندە تىلماش بوپ قىزمەت اتقارعان كەزى. ايتىس ونەرىنىڭ جامبىلداي تارلانبوزى ارىپكە ءبىر كورگەننەن قۇلاي بەرىلىپ، استىنداعى ەرىن ءتۇسىپ بەرسە، مۇنى ەڭ الدىمەن «ءبىرجان- سارا» ايتىسىنا كوڭىلى تولعانى دەپ ءتۇسىنۋىمىز كەرەك.
وسى ارادا ايتا كەتەتىن ءبىر جاي: «ءبىرجان- سارا» ايتىسى جونىندەگى تالاس- تارتىسقا كەزىندە مۇحتار اۋەزوۆ تە ارالاسقان ەكەن. مۇحاڭ 1933-جىلعى ابايدىڭ تولىق جيناعىنا جازعان العى سوزىندە: «ءبىرجان- سارا» ايتىسىن ءارىپ شىعارعان» دەپ اشىق ايتسا، ارادا ون بەس جىل وتكەندە ول پىكىرىنەن قايتىپ قالادى. 1948-جىلى شىققان «قازاق ادەبيەتى تاريحىنىڭ» ءبىرىنشى تومىندا: «بۇل ايتىستى شىعارعان ءارىپ اقىن دەگەن دە پىكىرلەر بار. بۇل قاتە پىكىر. انىعىندا، ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى بولعان... ءارىپ - وسىنداي ايتۋشىنىڭ جانە ەڭ العاش حاتقا ءتۇسىرۋشىنىڭ ءبىرى» دەپ اۆتوردى جاي كوشىرۋشى، وڭدەۋشىنىڭ دارەجەسىنە ءتۇسىرىپ تاستايدى. ايتىستى بولدى دەۋشىلەر كەزىندە اۋەزوۆتىڭ وسى ءسوزىن كوزىر قىپ پايدالانعانى بەلگىلى.
اباي اينالاسىن سونشاما جاقسى بىلگەن مۇحاڭنىڭ ءارىپ تۋرالى ءار كەزدە ءار ءتۇرلى پىكىر ايتۋىنا نە سەبەپ بولدى؟ ءبىزدىڭ ويىمىزشا، جازۋشى مۇنداي وزگەرىسكە سانالى تۇردە بارعان سياقتى. 1933-جىلى ايتىلعان العاشقى پىكىر - بۇرىننان قالىپتاسقان، قالتقىسىز كوڭىلدەن شىققان، شىن ويى بولسا، ەكىنشىسىن - ۋاقىت تالابىنا، زامان اۋقىمىنا قاراي امالسىز جاسالعان ء«جۇرىس» دەپ بىلەمىز.
بىلايشا ايتقاندا، «ءبىرجان- سارانى» امان ساقتاپ قالۋدىڭ امالى. ويتكەنى، وتىزىنشى جىلداردىڭ اياعىندا زامان كۇرت تارىلىپ، اباي شاكىرتتەرىنىڭ ءبارى «الاشورداشىلار» قاتارىندا قارالانىپ جاتتى. ءارىپتىڭ دە ساياسي بەتى اشىلماي تۇرعان كەز. مۇنداي جاعدايدا قازاق جىرىنىڭ ىنجۋ- مارجاندارىنىڭ ءبىرىنەن سانالاتىن شىعارمانى بولاشاعى نەعايبىل جەكە اۆتورعا تەلۋ قاۋىپتى ەدى.
جىردى دا، سونىڭ نەگىزىندە قويىلعان «ءبىرجان- سارا» وپەراسىن دا امان ساقتاپ قالۋ ءۇشىن، ونى ءارىپ شىعاردى دەگەننەن گورى، «ءبىرجان مەن سارا ايتىستى» دەگەنى الدەقايدا تيىمدى بولاتىن. مۇحاڭ سياقتى ادەبيەتتى قاپىسىز تانيتىن ادامداردىڭ بادىرايىپ تۇرعان فاكتىلەرگە قاراپ جاتپاۋىنىڭ ءبىر سەبەبى وسىدان بولسا كەرەك.
ال ەندى ءارىپ تاڭىربەرگەنوۆ ءوزى جازعان شىعارماعا نەگە ءبىردەن يەلىك ەتپەدى؟ باسپانىڭ جايىن جاقسى بىلەتىن، بۇدان بۇرىن دا: «قيسسا زيادا- شاھمۇرات»، «قيسسا قوجا عاپان»، «قيسسا تاھير»، «قيسسا باھرام» سياقتى كىتاپتارىن قازان باسپاسىنان ءوزى شىعارىپ جۇرگەن ارىپتەي اقىن «ءبىرجان- سارانى» نەگە ءوز اتىنان باستىرمادى؟ ونىڭ قايداعى ءبىر جۇسىپبەك قوجا شايحۇليسلامنىڭ قولىنا ءتۇسۋى قالاي دەگەن ماسەلەگە كەلسەك، بۇل سۇراقتارعا دا جاۋاپ بەرۋ قيىنعا تۇسپەيدى.
ءاسىلى، ءارىپ «ءبىرجان- سارانى» شىعارۋىن شىعارسا دا، «بۇل ايتىستى مەن جازىپ ەدىم» دەپ جۇرتشىلىققا جاريالاماعان. ونىڭ بۇل شىعارمانى داستان ەمەس، ايتىس تۇرىندە جازۋى دا ءوز اتىن قۇپيا ساقتاۋدىڭ امالى- تۇعىن. ايتىس تاراعان سوڭ، ءوزىنىڭ ەكى وتتىڭ اراسىندا قالىپ، ەكى جاقتى قىسىمعا ۇشىرايتىنىن اقىن جاقسى بىلگەن سياقتى. ءبىر جاعىندا اشى سىنعا ۇشىراپ، ازۋىن باسقان توبىقتى رۋى بولسا، ەكىنشى جاعىندا ساراداي ارۋدى تەڭىنە بەرمەي، مالعا ساتىپ جىلاتقان ماتاي جۋاندارى تۇر.
«ايتىستا» سارانىڭ اۋزىمەن ەكى جاقتى ءبىردەي اشكەرەلەپ، ءبىر وقپەن ەكى قوياندى اتىپ العانداي كورىنگەنىمەن، اعايىننىڭ وكپە- نالاسى وڭايعا تۇسپەسى بەلگىلى ەدى. سوندىقتان، ءارىپ «ءبىرجان- سارانى» كوپ دانا ەتىپ كوشىرتىپ، ەل- ەلگە تاراتىپ جىبەرگەن دە، ءوزىن تاسادا ۇستاعان. وتە ءبىر تىلەۋلەس، سىرلاس كىسىلەر بولماسا، ول جايىندا ەشكىمگە تىس جارىپ، ەشتەڭە ايتپاعان.
بۇل ورايدا، قايىم مۇحامەتحانوۆ كىتابىنداعى حالىق اقىنى نۇرلىبەك بايمۇراتوۆتىڭ ەستەلىگى كوڭىل اۋدارارلىقتاي: «مەن 1922-جىلى سەمەي قالاسى، پوتانين كوشەسى، 21-ۇيدە ابايدىڭ ۇلى تۇراعۇلمەن كورشى تۇردىم، - دەيدى بايمۇراتوۆ. - ءبىر كۇنى تۇراش: «بىزدىكىنە ءارىپ، كوكباي، تاعى باسقا ادامدار كەلىپ وتىر. سەنى سولارمەن تانىستىرايىن» دەپ مەنى ۇيىنە ەرتىپ باردى.
بۇل كۇندە ءارىپتىڭ الپىستان اسىپ كەتكەن شاعى. كوكباي ەكەۋى سوزبەن قاعىسىپ، قالجىڭداسىپ وتىردى. قوناقتاردىڭ ىشىندە مەن بىلەتىننەن قانىشتىڭ اعاسى ابىكەي ساتبايەۆ بار ەدى... ءبىراز ولەڭ ايتقان سوڭ، ابىكەي ارىپكە قاراپ:
- وسى «ءبىرجان- سارانى» ءسىز شىعاردىڭىز با؟ - دەپ سۇرادى. ءارىپ ءبىراز ۇندەمەي وتىردى دا:
- ءيا، بۇل ايتىستى ءبىر سەبەپپەن مەن جازىپ ەدىم. بۇل سوزدە قانشا كىنا بار ەكەنىن بىلمەيمىن، ايتەۋىر، ءبىرجان مەن سارانىڭ ايتىسى دەپ جازعانمىن، - دەپ جاۋاپ بەردى».
ءبىز بۇل ۇزىندىدەن ءارىپتىڭ «ءبىرجان- سارا» تۋرالى كورىنگەن جەردە ءسوز ەتۋدى ۇناتپايتىنىن، اسىرەسە، اباي ۇرپاقتارى الدىندا كادىمگىدەي قىسىلاتىنىن بايقايمىز.
ال، «ءبىرجان- سارانى» قازاندا كىتاپ قىپ شىعارعان جۇسىپبەك قوجا شايحۇليسلامعا كەلسەك، ول - قازاقتىڭ حالىق جىرلارىن جيناپ، باستىرۋدا ەداۋىر ەڭبەك ەتكەن ادام. كەزىندە اياگوزدە مەدرەسە بىتىرگەن، اراب، پارسى، شاعاتاي تىلدەرىن جاقسى بىلەتىن جۇسىپبەك بۇدان بۇرىن دا «الپامىس»، «قىز جىبەك»، «ايمان- شولپان» جىرلارىن قازان باسپاسىنان جەكە كىتاپ ەتىپ شىعارعان-دى.
قولدان-قولعا كوشىرىلىپ، ەل ىشىنە تاراپ كەتكەن «ءبىرجان- سارانىڭ» دا ءبىر نۇسقاسى وسى جۇسىپبەك قوجانىڭ قولىنا تۇسەدى دە، ول ونى 1898-جىلى «قيسسا ءبىرجان سال مەن سارا قىزدىڭ ايتىسقانى» دەگەن اتپەن قازاندا باستىرىپ شىعارادى. وسىنداعى «قيسسا» دەگەن ءسوزدىڭ ءوزى-اق ءبىراز جايدى اڭعارتسا كەرەك ەدى. الايدا جۇسىپبەك «ايتىستى قىزدىڭ ءوز اۋزىنان جازىپ الدىم» دەپ بىلايعى جۇرتتى وڭدىرماي شاتاستىرعان.
ولاي دەيتىنىمىز: حالىق مۇراسىن جيناۋدا ءبىراز قىزمەت اتقارعان وسى جۇسىپبەك قوجانىڭ كەلەڭسىز قىلىقتارى دا از بولماعان سەكىلدى. ونىڭ كەيدە حالىق جىرلارىن ءوزىم جازدىم دەپ يەمدەنىپ، جاماۋ- جاسقاۋ ءسوز قوساتىن دا ادەتى بولعان. ول «ايمان- شولپاندى» باسى ءبۇتىن يەمدەنسە، «باسىندا مەنەن جايىلدى، قيسسا بولىپ بۇل جىبەك» دەپ، «قىز جىبەك» جىرىنا دا «ەن سالىپ» قويادى.
«ءبىرجان- سارا» كىتابىنىڭ سوڭىندا بەتى بۇلك ەتپەستەن، ابايدىڭ «جىگىتتەر، ويىن ارزان، كۇلكى قىمبات» دەگەن ولەڭىنە «جيەندىك» جاساپ، قازانداعى باسپاگەر احمەتكارىم دەگەنگە ولەڭمەن حات جازادى. «ايتىستىڭ» ول باستىرعان نۇسقاسىندا بۇدان باسقا دا بۇرمالانعان جەرلەر از ەمەس. جۇسىپبەك نۇسقاسىندا: قيسسانى ايتىپ بەرەر الدىندا، سارا وعان كەلىپ مۇڭ شىعادى. ءتۇپنۇسقادا سارانىڭ تۇرىسبەك قاجىعا ارناپ ايتاتىن:
قولداي گور، ەر قاپتاعاي، اتا- بابام،
ءسوزىمدى تىڭداتايىن كەلسە شامام.
قاجەكە، كوپتەن باتپاي ءجۇرۋشى ەدىم،
ايتايىن بار مۇڭىمدى سىزگە تامام.
قاجەكە-اۋ، كۇنى قۇرسىن ۇرعاشىنىڭ،
بيلىگى بولماعان سوڭ ءبىر باسىنىڭ، - دەگەن سوزدەرىن كىتاپتا جۇسىپبەك قوجا وزىنە ارنالعان ءسوز ەتىپ وزگەرتكەن.
قولداي گور، ەر قاپتاعاي اتا-بابام،
ءسوزىمدى تىڭدا، قۇربىم، كەلسە شاماڭ (؟).
اقسۇيەك، پايعامباردىڭ تۇقىمى دەپ،
ءسوزىمدى ەستىرتكەلى كەلدىم ساعان (؟)
تاقسىر-اۋ، كۇنى قۇرسىن ۇرعاشىنىڭ، - دەپ جالعاسىپ كەتە بەرەدى. كورىپ وتىرسىزدار، مۇندا «پايعامبار اۋلەتى، اقسۇيەك» قوجانى سارانىڭ ءوزى ىزدەپ كەلەدى. ەل ارالاپ جۇرگەن كەزبەگە «تاقسىر-اۋ» دەپ جالبارىنادى. ءسويتىپ، جۇسىپبەك قوجا ساراعا ءوزىن دارىپتەتەدى. وعان ايتىستى «قىز اۋزىنان جازىپ الۋدىڭ» نەگە قاجەت بولعانى ەندى تۇسىنىكتى شىعار.
قورىتا كەلگەندە ايتارىمىز: كەزىندە ۇلكەن داۋ بولىپ، ءبىراق دۇرىس شەشىمىن تاپپاي توقتاپ قالعان «ءبىرجان- سارا» ايتىسى تۋرالى تالاسقا نۇكتە قوياتىن ۋاقىت جەتتى. ۇزاق جىلدار قياناتتىڭ قۇربانى بولىپ، اداسىپ كەلگەن اسىل مۇرا ەندى ءوز يەسىن تابۋى كەرەك. ءوزىنىڭ ەڭ ۇزدىك شىعارماسىنان كوپ جىلدار بويى ماقرۇم ەتىلگەن ارىپتەي اقىننىڭ ارۋاعى بىزگە سوندا عانا رازى بولادى. كەلەر جىلى ءارىپتىڭ تۋعانىنا 140 جىل تولادى دەسەك، اقىننىڭ مۇشەلتويى كەزىندە ايعايلاپ ايتار ءبىر شىندىعىمىز وسى بولماق.
بىرەۋلەر ءدال وسى تۇستا: «ەگەر ايتىس بولمادى دەسەك، سارانىڭ اقىندىعىنا نۇقسان كەلىپ جۇرمەي مە؟» دەپ ساقتىق ايتۋى دا مۇمكىن. بىزدىڭشە، ولاي ويلاۋعا ەشقانداي نەگىز جوق. ءبىرجانمەن ايتىسپاعان ەكەن دەپ، سارا تۇلعاسى ودان كىشىرەيمەيدى. ونىڭ اقىن سارا اتالۋىنا وزگە ولەڭدەرى دە جەتىپ جاتىر. قايتا، ارۋاعىنا كىر كەلتىرەر ارتىق جۇكتەن، داۋ-دامايدان ارىلعان قازاقتىڭ ارۋ قىزى ءبىر كەزدە وزىنە ارمان بولعان اقىننىڭ ولمەس كەيىپكەرىنە اينالىپ، ابايدىڭ توعجانى، پۋشكيننىڭ تاتياناسى سەكىلدى ۇرپاقتار جادىندا ماڭگى جاساي بەرەدى. بۇرىنعى «ءبىرجان- سارانىڭ» ۇستىنە، ەندى ء«ارىپ پەن سارا» دەگەن مۇلدە جاڭا، ءبىراق شىن اڭىزدار تۋادى.
سونان سوڭ، بارىمىزدەن دە جوعارى، ەشكىم اتتاپ وتە المايتىن، اقيقات دەگەن دە ءبىر قاسيەتتى نارسە بار عوي، مىرزالار. بىرەۋلەرگە ءتيىمسىز بولادى ەكەن دەپ، ەندى بىرەۋلەرگە قايشى كەلەدى ەكەن دەپ، شىندىق سورلىنى قاشانعى شىنجىرلاپ وتىرامىز. ادەتتە، سوت زالىندا كۋالاردىڭ: «شىندىقتى، تەك قانا شىندىقتى ايتامىن!» دەپ انت ۇستايتىنى بولۋشى ەدى. بىزدىڭ قالام ۇستاپ جۇرگەن قاۋىم دا تاريح الدىندا ءدال سونداي انت بەرسە ارتىق بولماس ەدى. اعا بۋىننىڭ اعاتتىعىن ۋاقىت دەگەن تورەشى اقىرى كوزگە ءتۇرتىپ كورسەتكەنىندەي، ەشكىمنىڭ بەت-جۇزىنە قارامايتىن ادىلەت تارازىسى ەرتەڭ ءبىزدىڭ الدىمىزدان دا شىعارى ءسوزسىز. ەگەر ءوز زامانىمىزدىڭ شىندىعىن بۇكپەي ايتىپ، الدى-ارتىمىزدى اداقتاپ، تاريحتى تازا كۇيىندە وتكىزبەسەك، كەلەر ۇرپاق ءبىزدى كەشىرمەيدى.
قابدەش ءجۇمادىلوۆ، 1995 -جىل