تاۋىق جىلى ەل ەكونوميكاسى ەڭسەسىن تىكتەدى

استانا. قازاقپارات - تاعى ءبىر جىل تاريح قويناۋىنا سىرعىپ بارادى. جالپى، كەيبىر تاريحي دەرەكتەرگە قاراعاندا تاۋىق جىلى قازاق حالقى ءۇشىن وتە اۋىر بولعانىن بايقاۋ قيىن ەمەس. الايدا، تاۋەلسىز ەل بولىپ، الەم كارتاسىنان ورىن العانىنا شيرەك عاسىردان استام ۋاقىت ەندى عانا بولعان قازاق ەلى ءۇشىن بۇل جولعى تاۋىق جىلى جايلى بولدى دەسەك ارتىق ايتقاندىق ەمەس.

ماسەلەن وسى جىلى قازاقستان تورتكۇل دۇنيەگە ساۋىن ايتىپ، 100 دەن استام ەلدىڭ باسىن ەلوردامىزدىڭ تورىندە قوسىپ، ءۇش اي بويى ەكسپو حالىقارالىق مامانداندىرىلعان كورمەسىن ءوز دەڭگەيىندە وتكىزدى. ب ۇ ۇ قاۋىپسىزدىك كەڭەسىنىڭ تۇراقتى ەمەس مۇشەسى رەتىندە قىزمەتىنە كىرىستى.

شاڭحاي ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ، يسلام ىنتىماقتاستىق ۇيىمىنىڭ سامميتتەرىن ۇيىمداستىردى. الاتاۋدىڭ بوكتەرىندە 28- بۇكىلالەمدىك ۋنيۆەرسيادا ويىندارىن دۇبىرلەتىپ وتكىزدى. تاياۋ شىعىس ەلدەرىن سارساڭعا سالعان سيرياداعى سوعىستى دوعارتۋ ىسىنە دە بەلسەنە ارالاستى. 8 مارتە كەپىلگەر ەلدەرمەن سيريانىڭ ۇكىمەتتىك جانە وپپوزيتسيالىق وكىلدەرىنىڭ باسىن استانا پروتسەسى اياسىندا قوسىپ، سول ەلدەگى سوعىستى توقتاتتى.

الەمدى شارپىعان ەكونوميكالىق داعدارىستان كەيىنگى ەكىنشى جىلدا دا ەلىمىزدىڭ جالپى ىشكى ونىمىندە ىلگەرىلەۋشىلىك بار. ەكونوميكانىڭ 60 پايىزىن قۇرايتىن اۋىل شارۋاشىلىعى، ونەركاسىپ، قۇرىلىس، ساۋدا، كولىك جانە بايلانىس سياقتى نەگىزگى سالالار بويىنشا شىعارىلىم يندەكستەرىنىڭ وزگەرۋىنە نەگىزدەلگەن 2017 -جىلدىڭ قاڭتار- قاراشا ايلارىنداعى جالپى ىشكى ءونىمىمىز 5،1 پايىزدى قۇرادى. ەستە بولسا، 2016 -جىل جاڭا سىرتقى جانە ىشكى جاعدايلارعا بەيىمدەلۋ تۇرعىسىنان ەكونوميكا ءۇشىن كۇردەلى بولدى.

ەنەرگيا رەسۋرستارىنا باعانىڭ قۇبىلۋى جوعارى بولىپ، تۇتىنۋشىلىق دەڭگەيىنىڭ تومەندەۋى سالدارىنان ەكونوميكالىق بەلسەندىلىك باياۋلادى. الايدا سول جىلدىڭ باسىندا ەلباسى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ باستاماسىمەن قابىلدانعان «نۇرلى جول» مەملەكەتتىك باعدارلاماسى مەن داعدارىسقا قارسى جوسپار اياسىنداعى شارالاردىڭ ارقاسىندا ەكىنشى جارتىجىلدىقتان باستاپ ءوسۋ قايتا جانداندى. 2016 -جىلدىڭ قورىتىندىسى بويىنشا جالپى ىشكى ءونىمنىڭ ءوسۋى ءبىر پايىزدى قۇراعان بولسا، بيىل 4 پايىز بولماق.

جالپى، بيىلعى جىل قازاقستاننىڭ ەكونوميكاسى ءۇشىن ءبىرشاما جاقسى بولدى. ەكسپورتقا شىعاراتىن تاۋارلارىمىزدىڭ الەمدىك نارىقتاعى باعاسى ءبىرشاما كوتەرىلدى. ناتيجەسىندە 2017 -جىلعى قاڭتار- قاراشادا نەگىزگى كاپيتالعا سالىنعان ينۆەستيسيا كولەمى 7471,1 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ، وتكەن جىلدىڭ سايكەس كەزەڭىمەن سالىستىرعاندا 5,7 پايىزعا اسىپ ءتۇستى. ونەركاسىپ ءوندىرىسىنىڭ كولەمى قولدانىستاعى باعالاردا 20320,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ، 7,3 پايىز ءوسىم كورسەتتى. كەن ءوندىرۋ ونەركاسىبىندە جانە كارەرلەردى قازۋدا ءوندىرىس كولەمى 9,6، وڭدەۋ ونەركاسىبىندە - 5,2، ەلەكترمەن جابدىقتاۋ، گاز، بۋ بەرۋ جانە اۋا باپتاۋدا - 5 پايىزعا ارتتى.

اۋىل شارۋاشىلىعى جالپى ءونىمىنىڭ كولەمى 3880,3 ميلليارد تەڭگەنى قۇراپ، 2,3 پايىزعا ءوستى. بايلانىس سالاسى بويىنشا ناقتى كولەم يندەكسى 103,2، ساۋدا سالاسى بويىنشا 102,8 پايىزدى قۇرادى. 2017 -جىلعى قاڭتار- قاراشادا بولشەك ساۋدا كولەمى 7770,5 ميلليارد تەڭگە نەمەسە 2016 -جىلعى ءتيىستى كەزەڭ دەڭگەيىمەن سالىستىرعاندا 106,1 پايىز بولدى. كوتەرمە ساۋدا كولەمى 17076,9 ميلليارد تەڭگەگە جەتىپ، 101,2 پايىزعا ارتتى. ەلىمىزدىڭ سىرتقى ساۋدا اينالىمى 62107,2 ميلليون ا ق ش دوللارىن قۇراپ، 25،6 پايىزعا ارتتى. ونىڭ ىشىندە ەكسپورت - 38488,9 ميلليون ا ق ش دوللارى، يمپورت - 23618,3 ميلليون ا ق ش دوللارى بولدى.

جان باسىنا شاققانداعى ج ءى ءو - 8،7 مىڭ دوللار

قازاقستان ەكونوميكاسىنىڭ ءوسىم كورسەتۋىنە يندۋستريالىق- يننوۆاتسيالىق دامۋ مەملەكەتتىك باعدارلاماسى اياسىندا قوسىلعان كاسىپورىندار دا سەپتىگىن تيگىزۋدە. باعدارلاما قولعا الىنعان 7 -جىلدىڭ ىشىندە ءونىم شىعارا باستاعان نىساندار وسى ارالىقتا ەل ەكونوميكاسىنا بىرنەشە تريلليون تەڭگە ۇلەس قوستى.

100 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى قۇرىلدى. 26 ميلليارد دوللاردان استام تىكەلەي شەتەل ينۆەستيتسياسى تارتىلدى. تەك 2017 -جىلدىڭ باسىنان بەرى عانا 1,9 تريلليون تەڭگەلىك 127 جوبا ىسكە قوسىلىپ، 10 مىڭنان استام تۇراقتى جۇمىس ورنى اشىلدى. ايتا كەتەرلىگى، باعدارلاما اياسىندا قوسىلعان كاسىپورىنداردىڭ 72 سى جەتكىلىكسىز كۇشپەن جۇمىس ىستەپ، توقتاپ قالعان ەدى.

سوندىقتان اقپان ايىندا وتكەن ۇكىمەتتىڭ كەڭەيتىلگەن وتىرىسىندا مەملەكەت باسشىسى جالپى قۇنى 150 ميلليارد تەڭگەنى قۇرايتىن اتالعان جوبالاردىڭ كەمىندە جارتىسىنىڭ جۇمىسىن جولعا قويۋدى تاپسىرعان-دى. ق ر ينۆەستيتسيالار جانە دامۋ ءمينيسترى جەڭىس قاسىمبەك بۇل تاپسىرمانىڭ ورىندالاتىندىعىن ايتىپ ۋادە دە بەرگەن-دى. بۇگىندە مينيستر ۋادە ۇدەسىنەن شىقتى دەپ ايتۋعا بولادى. كاسىپورىنداردىڭ 50 پايىزدان استامى تۇراقتى جۇمىس ىستەي باستادى.

بۇگىندە وتاندىق وڭدەۋشى ونەركاسىپتىڭ ءونىمى 115 ەلگە ەكسپورتتالۋدا. كەيبىر تاۋارلىق پوزيتسيالار بويىنشا جاڭا وتكىزۋ نارىقتارى اشىلدى. ماسەلەن، بيىل العاش رەت Lada Niva جەڭىل اۆتوموبيلدەرى قىتاي، JAC كولىكتەرى تاجىكستان نارىعىنا جونەلتىلدى. اۋىل شارۋاشىلىعى ماشينا جاساۋ ونىمدەرى رەسەي نارىعىنا ەكسپورتتالۋدا. ناتيجەسىندە اعىمداعى جىلدىڭ قورىتىندىسىندا جان باسىنا شاققانداعى جالپى ىشكى ءونىم 8,7 مىڭ ا ق ش دوللارىنا دەيىن ارتپاق.

مۇناي ءوندىرۋ ارتتى

ەلىمىزدىڭ ەكونوميكاسىنىڭ وزەگىن مۇناي- گاز سالاسى قۇرايتىندىعى ايتپاسا دا تۇسىنىكتى. ابىروي بولعاندا بيىل قارا التىننىڭ باعاسى وتكەن جىلعىداي باررەلىنە 40 دوللاردان دا تومەن قۇلدىراعان ەمەس. ءتىپتى قازىر سوڭعى 2،5 جىلدىڭ ىشىندە العاش رەت مۇناي باعاسى 66 دوللارعا جەتىپ وتىر. ايتا كەتەرلىگى، الەمدىك ساراپشىلار مۇنداي وڭ سەرپىندى ا ق ش- تىڭ شيكىزات قورىنىڭ تومەندەۋى مەن بريتاندىق Forties قۇبىرىنىڭ جابىلۋىمەن قاتار وپەك پەن اتالعان كارتەلگە كىرمەيتىن 11 ەلدىڭ مۇناي ءوندىرۋ كولەمىن قىسقارتۋ كەلىسىمىمەن دە بايلانىستىرۋدا.

ەستە بولسا، 2016 -جىلدىڭ سوڭىندا الەمدىك مۇناي نارىعىن تەڭدەستىرۋ ءۇشىن ءبىر تاۋلىكتە وندىرىلەتىن قارا التىن كولەمىن 1،8 ميلليون باررەلگە دەيىن قىسقارتۋ كەلىسىمى قابىلدانعان بولاتىن. بۇگىندە اتالعان كەلىسىمنىڭ 2019 -جىلدىڭ 1 -قاڭتارىنا دەيىن كۇشىندە بولاتىندىعى بەلگىلى.

 

 قازاقستان دا اتالعان كەلىسىمگە قوسىلعان. دەگەنمەن ەلىمىزدە مۇناي ءوندىرۋ كولەمى ارتا تۇسۋدە. ماسەلەن، جىلدىق جوسپارىمىز 83 ميلليون توننا بولسا، وسى ايدىڭ باسىندا عانا 84،5 ميلليون توننا قارا التىن وندىردىك. جىلدىڭ سوڭىنا دەيىن تاعى دا 1،5 ميلليون توننا مۇناي وندىرۋگە مۇمكىندىك بار.

بۇل رەتتە سالاعا قاشاعاننىڭ قوسقان ۇلەسىن ايرىقشا اتاپ وتكەن ءجون. اتالعان كەن ورنىنان بيىلعى 11-ايدا 7،3 ميلليون توننا مۇناي ءوندىرىلدى. بۇل باستاپقى جىلدىق جوسپاردان (5 ميلليون توننا) 46 پايىزعا ارتىق. بيىل 9 ايدا شەتەلگە 50،7 ميلليون توننا شيكى مۇناي مەن شيكى مۇناي ونىمدەرى ساتىلدى.

جالپى، بۇگىندە مۇنايلى ەلدەردىڭ باسىم بولىگى سوڭعى جىلدارداعى قارا التىن باعاسىنىڭ قۇبىلمالىعىنا بايلانىستى ءوز ەكونوميكالارىن ءارتاراپتاندىرۋعا بەت العانى بەلگىلى. ماسەلەن، وسى جىلدىڭ قاراشا ايىندا نورۆەگيانىڭ مەملەكەتتىك زەينەتاقى قورى مۇناي مەن گاز سەكتورىنداعى اكتيۆتەردەن 35 ميلليارد دوللار قاراجاتىن شىعارىپ الۋدى جوسپارلاپ وتىرعاندىعىن جاريا ەتكەن بولاتىن. ال ساۋد ارابياسى ەكونوميكاسىن مۇنايعا تاۋەلدىكتەن ارىلتۋ ءۇشىن قۇنى 500 ميلليارد دوللار بولاتىن نەوم دەپ اتالاتىن فۋتۋريستىك قالا سالىپ، وڭىردەگى تۋريزم سالاسىندا كوش باستاۋعا نيەتتى ەكەندىگىن ءبىلدىرىپ وتىر. ءتىپتى ساۋد ارابياسىنىڭ مۇراگەر حانزاداسى مۇحامەد بەن سالمان اتالعان قالانىڭ جوباسىن دا تانىستىرعان ەدى.

قازاقستان پرەزيدەنتى نۇرسۇلتان نازاربايەۆتىڭ جۇرگىزىپ وتىرعان ساياساتىنىڭ باستى ماقساتى دا - ەكونوميكانى ءارتاراپتاندىرۋ. بۇل باعىتتا ناقتى جۇمىستار دا اتقارىلۋدا. سوڭعى بىرنەشە جىلدىڭ ىشىندە ءونىمى ەكسپورتقا باعدارلانعان جاڭا كاسىپورىندار قۇرىلىپ، سىرتقى نارىققا جونەلتىلەتىن تاۋارلار ءتىزىلىمى دە ۇلعايا تۇسۋدە.

اۆتور: مارلان جيەمباي