رەسمي جاريالانعان دەرەكتەرگە قاراعاندا، ولارعا كەزىندە سۋ باسقان جيددا قالاسىن قالپىنا كەلتىرۋگە بولىنگەن ميلليونداعان دوللار قارجىنى تالان- تاراجعا سالعان، لاۋازىمىن تەرىس ماقساتقا پايدالانعان، پارا العان، زاڭسىز اقشا اينالىمىنا قاتىسقان دەگەن كۇدىكتەر كەلتىرىلىپ وتىر.
11- ءى - قاماۋدا، 2-ەۋى قازا بولدى
ءبارى ساۋد ارابياسىنىڭ كورولى سالمان يبن ابدۋل- ازيز ال- ساۋدتىڭ ەلدە كوررۋپتسياعا قارسى كوميتەت قۇرعانىنان باستالدى. كورول بۇل كوميتەتكە ءوزىنىڭ ۇلى، مۇراگەر حانزادا موحامماد بين سالماندى باسشىلىققا قويدى. ال ول قارجىنى تالان- تاراجعا سالعانداردىڭ بارلىعىن دا لاۋازىمى مەن تۋىستىق قاتىناسىنا قاراماي اياۋسىز جازالايتىندارىن ايتىپ جار سالدى.
ارادا كوپ وتپەي بۇل ەلدە كورولگە تۋىستىق قاتىسى بار 11 حانزادانىڭ جانە بىرنەشە بۇرىنعى جانە قازىرگى مەملەكەتتىك لاۋازىمدى قىزمەتكەرلەردىڭ - بارلىعى 60-تان اسا ادامنىڭ قاماۋعا الىنعانى بەلگىلى بولدى. وسىنىڭ الدىندا عانا حانزادا مانسۋر بەن مۋكرين ۇشاق اپاتىندا قازا تاۋىپتى، تاعى ءبىر حانزادا - ابدۋل- ازيز يبن فاحد ءوزىن كوررۋپتسياعا قاتىسى بار دەپ تۇتقىنداۋعا ۇلتتىق گۆارديا ساربازدارى بارعاندا سولارمەن اتىسىپ، وققا ۇشقان ەكەن.
800 ميلليارد دوللار قارجىسىن تاركىلەمەك
تۇتقىنعا الىنعاندار بۇگىندە ەر- ريادتاعى «ريتتس- كارلتون» وتەلىندە قاماۋدا وتىرعانى تۋرالى ايتىلۋدا. ولاردىڭ قاتارىندا الەمدەگى ەڭ باي ادامداردىڭ ءبىرى، جۇرتشىلىق «ارابيالىق باففەت» دەپ اتاپ جۇرگەن، تۇتقىنعا الىنعانعا دەيىن بايلىعى 18 ميلليارد دوللارعا تەڭ دەپ باعالانعان حانزادا ۆاليد بەن تالال يبن ابد ال- ازيز ال- ساۋد تا بار.
ساۋد ارابياسىنىڭ ۇكىمەتى تۇتقىندالعان حانزادالار مەن مينيسترلەردىڭ، شەنەۋنىكتەر مەن بيزنەسمەندەردىڭ جەكە ەسەپ- شوتتارىنان 800 ميلليارد دوللار قارجىنى تاركىلەپ، ونىمەن مەملەكەتتىك بيۋدجەتتىڭ كەم- كەتىگىن تولىقتىرماق نيەتتە. ال بۇل ەلدەگى بيۋدجەت جەتىمسىزدىگى وتكەندەگى مۇناي قۇنىنىڭ قۇلدىراۋى كەزىندە تۋىنداعان ەكەن.
دەگەنمەن وسىنشا اقشانى تاركىلەۋ دە وڭاي شارۋا ەمەس. ويتكەنى بۇل ادامداردىڭ كوبىنىڭ ەسەپ- شوتتارى وزگە ەل بانكتەرىندە ساقتاۋلى. ولاردى قولعا ءتۇسىرۋ ءۇشىن كوپ جۇمىس ىستەۋ كەرەك.
بۇگىندە بۇل وقيعانىڭ ساياسي استارى بار دەپ تە ايتىلۋدا. كەيىنگى كەزدەرى بۇل ەلدىڭ بيلىگىندە وتىرعان ساۋدتار اۋلەتىندە تاققا تالاس ءجۇرىپ جاتىر دەسەدى. كورول وسىنىڭ الدىن- الۋ ءۇشىن ءوزىنىڭ ءۇشىنشى ايەلىنەن تۋعان ۇلكەن ۇلى موحامماد بين سالمانعا جول اشىپ جاتقان كورىنەدى.
اتاسىنان 45 ۇل تاراعان
وسى ورايدا ساۋد ارابياسىنىڭ تاريحى جونىندە ايتا كەتكەن دە ارتىق بولماس.
بۇل ەل الەم كارتاسىندا 1932-جىلى پايدا بولعان. سول كەزدەرى مۇنداعى وسمان يمپەرياسىنان ازات بولىپ، دەربەس جاتقان امىرلىكتەردى بىرىكتىرۋ ءۇشىن كۇرەس جۇرگەن. وسى سوعىستا نەجد تايپاسىنىڭ ءامىرى ابدۋل- ازيز يبن ابدۋراحمان يبن فەيسال ال- ساۋد جەڭىسكە جەتىپ، امىرلىكتەردى بىرىكتىرگەن. ءسويتىپ ساۋد ارابياسىنىڭ تۇڭعىش كورولى بولعان، ەل وسى ساۋدتار اۋلەتىنىڭ اتىمەن اتالعان.
ابدۋل- ازيز يبن ابدۋراحمان يبن فەيسال ال- ساۋد 22 جىل بيلىك قۇرعان. ونىڭ بىرنەشە ايەلدەرى بولعان، ارتىندا 45 ۇلى قالعان. وسى «بالالار» ساۋد ارابياسىن ءالى كۇنگە دەيىن باسقارىپ كەلەدى.
قازىرگى كورول ءارى پرەمەر- مينيستر سالمان يبن ابدۋل- ازيز ال- ساۋد تاققا 2015-جىلى، 80 جاسىندا وتىرعان. ونىڭ ءۇش ايەلىنەن تۋعان 12 ۇل، 1 قىزى بار. كەشەگى قۇرىلعان كوررۋپتسياعا قارسى كوميتەتتىڭ باسشىسى قىزمەتىنە تاعايىندالعان موحامماد يبن سالمان ال- ساۋد - كورولدىڭ ءۇشىنشى ايەلىنەن تۋعان ۇلكەن ۇلى.
تاق مۇراگەرلىگىنىڭ ءتارتىبى بۇزىلدى
جالپى، ساۋد ارابياسىندا پاتشا تاعى وسىعان دەيىن اعادان ىنىگە بەرىلىپ كەلگەن ەدى. مۇنداي جاعدايدا نەمەرەلەرگە تاققا وتىرۋ قيىن، سوندىقتان ولار وسىعان نارازى بولىپ كەلگەن. دەگەنمەن بۇگىندە ەلدەگى باسقارۋشى- اتقارۋشى بيلىكتىڭ ءبىراز تارماعىن جانە باسقا دا ماڭىزدى لاۋازىمداردى وسى نەمەرەلەر يەمدەنىپ وتىر. ولار بيلىكتە رەفورما جاساپ، ابسوليۋتتى مونارحيانى ازداپ تا بولسا شەكتەۋدى كوزدەيدى. وسى جانە باسقا دا كوزقاراستارى، سونداي- اق كەيبىر نەمەرە- حانزادالاردىڭ جاعىمسىز قىلىقتارى كەيىن ولارعا قارسى ىستەر قوزعالۋىنا سەبەپ بولدى.
جالپى، ساۋد ارابياسى بيلىگىنە سالمان يبن ابدۋل- ازيز كەلگەلى ءبىراز نارسە وزگەردى. ول مۇراگەر حانزادا مۋكريندى (ءوزىنىڭ ەڭ كىشى ءىنىسىن) دەنساۋلىق جاعدايىنا بايلانىستى دەگەن جەلەۋمەن وتستاۆكاعا جىبەردى، ورنىنا نەمەرە ءىنىسى موحامماد يبن نايفتى تاعايىندادى. ونى ءتۇرلى ماقساتتارعا پايدالانىپ، ورنىن كەيىن ءوز ۇلى موحاممادقا اپەردى. ياعني ساۋد ارابياسىندا تاق ەندى اعادان ىنىگە ەمەس، اكەدەن بالاعا اۋىساتىن بولدى. ءاۋ باستان قالىپتاسقان تاق مۇراگەرلىگىنىڭ ءتارتىبى بۇزىلعاسىن ساراي ىشىندەگى تارتىستار دا كۇشەيە ءتۇستى.
قىسقاسى، مۇندا تاققا تالاس ءجۇرىپ جاتىر. ساياسي قارسىلاستاردىڭ كوزىن جويۋ، ولاردى زالالسىزداندىرۋ باستالدى دەيدى كەي ساراپشىلار. ولاردىڭ پايىمىنشا، بۇل ىستە ا ق ش- تىڭ، سونداي- اق ءارقايسىسى ءوز مۇددەسىن كوزدەگەن باسقا دا سىرتقى كۇشتەردىڭ وزىندىك «ۇلەستەرى» بار.
اۋلەتىندە 25 مىڭداي ادام بار
بۇگىندە بۇل مەملەكەتتە ساۋدتار اۋلەتىنەن تاراعان 25 مىڭداي ادام بار. وسىنىڭ ىشىندە 700-دەن استام حانزادالار مەملەكەتتە ءتۇرلى لاۋازىمدى قىزمەت اتقارادى، ولاردىڭ ءارقايسىسى بەلگىلى ءبىر جاعدايدا تاق مۇراگەرى بولۋعا قۇقىلى.
ال ساۋد ارابياسىندا بۇگىندە 33 ميلليوننان اسا ادام تۇرادى، ولاردىڭ 30 پايىزدان استامى - شەتەلدىكتەر. ولار نەگىزىنەن وسىنداعى قارا جۇمىس كۇشى ەسەبىندە.
ساۋد ارابياسى - الەمدەگى باي ەلدەردىڭ ءبىرى. ونىڭ ەكونوميكاسى نەگىزىنەن مۇناي ءوندىرىپ، ونى وڭدەۋ جانە مۇناي مەن ونىڭ ونىمدەرىن سىرتقا شىعارۋ جانە تۋريزم ارقىلى وركەندەپ وتىر. مۇناي وندىرۋدەن تۇسكەن قارجى ەل بيۋدجەتىنىڭ 75 پايىزىن جابادى.
كەي دەرەكتەرگە قاراعاندا، ساۋد ارابياسى اۋماعىنداعى زەرتتەلگەن مۇناي قورىنىڭ ءوزى 260 ميلليارد باررەلدى قۇرايدى. بۇل بۇكىل جەر شارىنداعى زەرتتەلگەن مۇناي قورىنىڭ 24 پايىزى، ياعني تورتتەن ءبىرى.
... مىنە، بۇل باي ەلدىڭ ىشىندە، تاق توڭىرەگىندە كەيىنگى كەزدە وسىنداي جاعدايلار بولىپ جاتىر.
د. نۇرپەيىس.
www.zamana.kz